Skip to main content
Internet Archive's 25th Anniversary Logo

Full text of "Pratyakattatvachintamani Part-ii"

See other formats


परत्यकूतत््वचिन्तामणिः 


५ श्रः 
अनिका 


अयि सारासारविचरस्दारहार्डिदयाः सहृदयाः ! 

छुविशदमिदं यदयमान्नायससुदायगीको व्यासमर्तूपरपश्चगै्डपा- 
दाचा्यैशङ्कराचा्यादिभियवःययवर्थैः काले काले स्फारवासुपनीते!- 
मादिकाल्ाद्‌ विलसति भारवालिरेदरैवबादे वादानां मैपलिमयि- 
रिति । ध्र ऋवेदे वावद्‌ --““एकं सद्‌ विप्रा यटुषा बदन्स्यभिं यमं 
मातरिश्वानमाहुः" < च> १1 १६४ 1 ४द ) “्ानोदवातं रबधया 
चदेक तस्माद्धान्यद्र परः किच्नास'› (ऋ० १० 1 १२६ । २) इत्यादि 
स्यलेदरैदनादः सुपरिप्छिटः 1 यजुदे ऽपि चत्वारि शत्तते$ण्याये बाह 
व्येनेःपवर्धिंवऽसै । उपनिपरपु तु पदे पदे वस्यैव च्चा वरीवर्ति 
निद नानाद्ि क्ििष्वन," «सदेव सोम्येदमग्र ्रासीदेकमेवाद्वितीयम्‌?, 
इति । क्कि बहुना निद्खिललानि दयीनान्यपि श्न्ववेपद्रैवपयवमाना- 
भीषिं नाविरख्छितै वचः । नेयमस्माकं कपेलकस्पनः प्र्यानभेदे मधु- 
पूदनस्ररस्रवीपा्ैरपि धयमेवायैः--“इदमेव सवैरान्राणा मूर्धन्यम्‌ , 
शाखान्तरे सर्वमस्यैव पोपभूठमिवोद्मेव युमुद्मभिरादरपौयं श्रौ श्वर 
भगवस्पादेदिवप्रकारेणेवि रदष्यमिवि प्रकृत्य सर्वदो नान्यद्रैते न्वस्य 
सर्वेषां अस्यानकवृ् यन्येन विवर्त कादपयेवक्तपमेनाद्विठीये परमेश्वर 
एव उतिषादे हात्पर्यम्‌ । नद्धि वे खनये आान्वाः सरवज्ञत्वाचपाभू । 
किन्तु वहि्िंपयप्रवणानामपराववः रख्पार्ये प्रवेणो न सम्भवीति 
नाच्विक्यवारथगय वैः अरकारमेदा दरवा; 1 व्र वेपां वात्पथमथुदभ्वा 
वेददिष्दधैऽप्यये सात्परथदु्ेचमःयास्न्मवमेवेपादे यत्वेन शन्वो अना 


{ २ 1 
नानापथघो भवन्ति" इवि दृटं निरूपिठः! माप्यकारैरपि शारीरकभाष्ये 
द्विवौयान्यायख् द्विवीये पादे वेषा दलानां न सेधः प्रामाण्यं निरतम्‌, 
श्रयि तु रेषु वेषु प्र्देषए नाखि वास्यम्‌, किन्तु ध्रसिन्नें पर्यैदसान- 
मिविस्पुटमभिदिवम्‌ । "वेन येयः पर्युक्ः' [न° ए २११।३ इवि खघ- 
माप्यं च्याङर्न्वा चाचस्पविभिश्रए ऋषि मामलामसुमेवार्थ' दृदोचकुः । 
छराने ऽस्मिन्‌ कलिकानेऽत्सजीविनां नानस्पमवीनां मठानां 
समुद्धाराय वद्धपरिकरेय श्ररृपणमगण्यकारण्यपण्यमादयानेन छम्य 
जुरादिपिमागएुरर्सरमाम्रायेषु सेरोरेदया सरस्लसवा वेपामेव शरुषि- 
वचसां सारमेकच्र प्रविपिपादयिपवा भगववा व्यासदेपेन पिरचिवानि 
पारमर्पसून्रापि 1 ठदनु समयमदिश्ना व्यास्वासर्य्यमनारुनयद्धिर्बा 
मभन्तस्विर्दिं लाक. इदयामापरमन्वययद्धिर्वा कैशन वेाधगयनादिभिस- 
चार्घरन्यपरदरैन च्याप्यातु तेषु, मवमठान्वरप्रचारवद्धौरलत्वमना- 
छनयद्वितीकायविङदिके जगवि नाखिकप्रायवारुपनौठे, अनारतं पिप. 
व्िदपश्िमविन्तुण्यामु सनादनौषु वैदिकवीयोषु विमिस्वविविक्लीनासु, 
कर्मफाण्डे$काण्ड एव निर्द्धपसरे, वच्चद्ञानरुधावामनाचायाम्‌, 
प्माप्नायविराधिनि भ्रज्तानप्राये मुमुखाप्यगये नानायादसमुदाये व्रिला- 
स्मसुपगते$दववार निरिलनाङकराकर्मगवान्‌ श्रोमदेषरः श्रोगद्रराचा्- 
माप्रा वैदिकं पं सुद्र संदर्तुस्य्दिकं विपद्छकदम्बकम्‌ । भवि- 
मानुपरूमां दिव्यधमां स मगान्‌ गद्धकावन्मघुरम्‌, मन्दाकिनी. 
सङ्िनमिव सुन्दरम, ¶न्दुक्नादद्‌ पिमम्‌, मूयनित्र मपुग्मन्नम्‌ 
कनमिवाचरम्‌, प्रनरमिव पिपमवगुःस्मदाहकम्‌, प्मनिःहम्ि वाः 
"दरममुनानमूदकम्‌, प्रमश्नगम्मागपदपवजिद्क्तिवम्‌, श्रूविखिद्धान्वसम्म- 
षम्‌, ष्यामनार्दषातुरुय सारोदकमप्यमारपपामास ॥ 
प्रह} महि महन्‌ दाननिक जगि नू सदममानुः। न्व 
गदुददपयादवाम्दममदमानाः परडिगिदधिनि इदूकादमाना निरिदिसियान्न. 
सथ्य, मापा दता ब न्युमरोदन्मे । 


{३ 1 

परौशङ्कसचाप्यैमहेष्दयानां संरहदेणायमस्वि मववादः-- सकलं जगत्‌ 
सकलानि लीकिन्नानान्यपि विदथानि निरविशयानन्दरूषं श्रात्रैव 
कोवं यरमाथैवस्चु ! अनायनि्वंचनीयमायापटल्नाषरेत अमैव 
जीवः! अवियाया विारमूतेनान्तःकरणेन तस्स्कारेशनोपदिता 
जोवारमा--ग्रन्त.करणं यानि यानि वश्तृन्युपकस्प्य वदोयानाकारान्‌ 
बिधत्ते- वेष समेषां वस्तूनां हान क्षमते 1 क्षानविपय्ीमूतस्य पदाधेस्य 
तदीयाकारं बिदधवो इन्दःक्षरणस्य चेभयेर्पि श्रावियकत्वेनावास्द- 
त्वाद्‌ क्ञएनशब्देनाभिधोयमानायद श्रन्त.करणडृत्तेरयि शऋ्ाविद्यकस्वम्‌ | 
श्रवि्यायारवरफायणामन्तःकरणादीनां समेपामात्मन्यष्यासे श्राटमन- 
श्यैतषु सषु । ्नेनान्योन्याभ्यासेन संधयान्तरैवा पच वस्तुभिः 
सदैक्यमापद्य जोवारमाऽहं क्वा, महं मेप्ता, स्थुललोऽहम्‌, वधिरो ऽद, 
कशोऽद्म्‌, घटमत्तं जानाभि, पटमद्ं जानामोदयादिविविधान्‌ सवु- 
बानप्रोति । भायेगपदित श्रालमैव मायिकतं प्रपञ्चं रवयतीति । 

„ सा$यस्तचापपादैरेव वैषुल्येन निर्दि ऽथो भगवेच्िष्यैः श्रो पुरेश्व- 
ग्चार्यत्रोटकोचायेपद्यपादाचायादिभिः श्रीवाचस्पतिभिश्रसर्वक्ञारमरुनि- 
अकागपव्ममुनिवियारण्यमधुसूदनसरस्वती प्रशूतिभिरन्यैःच समधिकं 
विपुलताश्चपनीते शश विवेचितः सुपरिस्फुरीरुतो ऽपि सुधिपामेव हृदयङ्गमे 
नास्पमतीनां तत्र क्लेरवो ऽपि प्रवेश इति सुविदितमेव समेषां विदुषाम्‌ 1 

परगनिश्रेयसख।धनमूतेऽस्मिन्‌ शाखे मन्दमतीनाम्रपि सुखेन भवतु 
प्रवेश इति सखातकरारुण्येन प्रन्यरूना लल्ितज्ञलिवैः विविधदचैः सुस- 
सतीः पययष्वरसाररूप एवाथः संच्तेपेणात्रोपनिवद्धः । प्रन्थकारेग सखष्ुलत 
पवस्य श्रन्धस्य सश्रमप्याय्वसारस्वं प्रतिपादितम्‌-- 
"वेदाम्डुधेः सुरग्णार्थिंच दैश्वयोऽद्धा 
ज्ञान्ाण्छुते श्रमवमेादर उदार । 
प्रादुवेमूव सघनात्तत भात्मततत्व 
व्विन्वाजपििः स दरिपादयुगेऽपिवेाऽस्ठु ॥ [ ५०१२।१५१] 


| 


४1 

शूषवरो महादेवः सुरगरैनद्यदिभिरर्थिदः सन्‌ शङ्कराचप्यनामा 
भूत्वा इरि व्याससूपेप वेदाम्बुधेश्यमाधवासप््निगमार्यैवाते श्रद्धा 
सात्ताद्‌ कानां वच्वक्तानसावनमूतवेदान्ववात्प््यनिर्यांयकसत्त- 
साप्यादियन्धजनादमदरैववत्वाररवपर्ैवमन्नवया पीयूषतुल्यञ॒दधार-- 
वेदाग्बुधि निर्मथ्य वसो निष्कृष्य साखुदुठवानियधः 1 

वव; सूत्रमाघ्याय्दमथनात्‌ वाऽपि श्मात्मवचचिन्वामयिः 
प्रयशवविन्वामपिरेवनामङे प्रम्यः प्रादुर्बभूव आविरासीत्‌ । स 
च प्रयभूलच्वचिन्वामपिर्हरर्भगवदो वासुदेवभिधेयप्य श्रौमन्सुङन्द्स्य 
पादरयुमे चर्पारविन्दयुग्मेऽपिंगापस्तु"--इदि 1 

कदायं सदानन्दविदरद्वरा जदुया भूवलय मलश्च करारेयत्र विचरे 
द्रस्तुयमाने प्रयदमानेनामि मया त्रीवाब्दे मन्यस्यास्य प्रधम्तम्पुरके 
मुङृन्दपदारविन्दरवचितचस्य सारस्ददवेश्ावदंसत्यास्य प्रन्वछवे ऽवसत 
जोवनचरिवादिकश् वैशचेन निरये न पारिवम्‌। शरम्मण्यदेशोय- 
योदर-( 7५.4०८ }-मदाशवस्य पुस्वकपुचोमनुखप्वा प्रन्यारचास्य न 
साकस्येन निर्दिष्टाः । साम्रवं बिद्रद्रदनारविन्देम्योःऽदस्ीयपन्यरटने- 
भ्यरव यदधिगवं वद्निरूप्यवे-- 

भन्यकारोऽं सारखवडन्ानेडू्या लढा विमूपयःमास पच्चनद. 
जनपदान्वगच रावक्पिण्डोपुरपङ्ण्ठं इन्दीलाभिषं प्रामम्‌ । बाल्य 
एवःपात्तानव्यवियो ध्ययोविश्ट॒यैयिको इृतविमुपजोरदेठतरैव 1 
कदरावित्तदगयरा्ठम्पेन नेारपेनामप्रामहन्यजनिना नानकसम्प्दाया- 


म्पारिपेग्दयस्तैनमाधुना वावारामदयाटनोवयमिधेन सकं यैरायिकीः 
कथः श्राबथन्‌ वारयसौमाजगाम ॥ स साधुः पच्छनदरप्रदेते परस 
प्वीमियुषगवरखग्रयजनानौ परमादरभूमिरासोन्‌ । दायापसीमधिव- 
मवि वरिमन्नेशदा ्रश््वसररभिननः के$पि पनिकजनः ष्वरचरगुरं 
श्रोदिष्धनाचं दिद्तुनन्मन्दरमुपाययै 1 प्रमन्द्मागयेयः स खु 


घनिकः विद्व स्वापदेय॑दरमै साुवयाय सप्रश्रयमुषापनीचक्नार । 


{५ 2 

पं वि्क्तुपगसऽसै वव ॒षक्राममि काक्तिणौमनाददानस्वत्सर्व 
वित्तजाततं ग्यासवराय सम्प्यामाख । उक्तवांश्च अयैव कथा परिस 
माप्यवासिवि । 

सदु तन्निदेशालक्तारमवस्िवपैराणिककयाप्रसद्धो ऽपि बारापसेय- 
श्रद्धालुजनायुरपधेन खान्वे गङ्ञोपान्वे बाद्ूजो खाफरसनान्नि कुस॒म्धयाम- 
मण्डिते भगवन्मन्दिरे आरमद महामचीः कथाः 1 
~ श्रधैवं यच्छति कले चिपरिचद्पश्चिमध्यास्य समीषमेतरेशपेयो 
रामङ्केमारनामा कश्चिद्धिप्र्तोयात्राप्रसद्धेन स्वदैशादागत्य तीर्धङकर्त्यं 
निर्वत्यै च्यासवरवदनारविन्दाननिःसरन्वोः सुधासहवरोः कथाश्ि्विरं 
णवन्‌ स्वीयदीशीस्यादि गुणैस्तं शं प्रसादयामास । श्रय वदीया- 
द्ितोयसैषशोस्यारृएचेतास्हत्सूलवे घनपविनाम्ने प्रभूतद्रविणस्मषैण- 
पुरःसर्मलङ्ुवां स्ववां आादयेण विधिना पराद्‌ । श्रनापघ्रावसंरछत- 
विद्यागन्धमपि उमचिरेैव सकल्णासनिष्णातं निप्पादयामास 1 
व्यासचरशिच्यकाशक्तेन तेनानेके अन्या रचिवाः; वेष (१) 
वेदान्तपरिभाषादीत्ता, ( २ ) श्भरदिगूविजियस्य दिण्डिमनान्नो दोका, 
€ ३) व्यासवरखदानन्दकृतशद्भुरदिग्विज्ञयसारस्य दुन्दुभिनास्नी दोका 
चैसादयो यन्यस्तच्की चिंलवालवालरूपेण विलसन्वो दरयन्ते { मन्वे 
हिभिर्वतिनिलीना अन्येऽपि वदीयघ्रन्था यथाकालमलद्ुरिष्यन्ति 
खरकृदबादूमयमितति ! व्यास्तवरस्यसीदन्याप्येको कन्या । तस्याः 
पतिर्नाचिप्रखरमविर्नोपिसास्ररवि्यवनभापाधीलय स्वकार्य निस्वर्धय- 
दिवि श्रूयते । 

महाभागस्यास्य प्रन्ख्ये वैदुष्यं मद्गाजलम्मिव विमलमासीदिति 
नद्यस, प्रप रणुत, च, 1, पर्वत 
कपलवासरसिकेन श्रोमन्दपेशवा' इवि महाविद्दशाद्िना श्रीमद्‌ 
छपावमदाखज्ेन बहुबारमभ्यर्थिलोऽषि विद्रद्रो यदा वदौयमवने 
ना्धस्थकार्‌ चदा सददाराजो च्यासवरवेदनारविन्द्निःससदुबचनः- 

2 


[ ६ 1 


मकरन्द्चिन्दुद्चुग्धो मधुप श्वाप्मानमाहादयितुं कृताथैयितुं पवित्रयितुं 
च तदेव मन्दिरभाद्णास! वदानः वत्र मदाम्यस्द्रौपपवैकयाश्रसह 
समव्तैव ! श्रासीत्तस्य महाराजसमासारविद्वदुदृन्देन स्फारः शाखीय- 
विचारः । सकलशाशेु लण्डपण्डितं तमरातोच्य सपण्डितो पततिः 
परं प्रीतिमुपमनः । सबहुमानै समपैयचच तस्मै अमन्दानन्दसन्देाहे- 
ऽन्तं धनयशिमिति 1 

यै कियन्तं कालमत्तिवहयति विद्रदररे तरिमिन्‌. पुत्रकषसपस्य 
गुगणाजङकुवस्वानस्पवैदुष्यस्य तजामातुर्धनपत्तिपण्डितस्य काये 
श्ामयः पदमापत्त ! श्रामयाक्रान्तकायं तमालोक्य बलवतो पौड़ा- 
मनुमवन्ती व्यासवरदुदिवा तमन्वयुद्‌-नाथ ! शतः परं कथं मया 
बतिदव्यमिति। स तु स्वं पिवरमेवाप्रच्छेवि तामादिदैश। पिता 
पृच्छन्ती वां छत्तीनवायः यदनुक्लं पाण्डित्यस्याप्रतिकूलं सदाचारस्या- 
उरूपं ुरुजनानामधगुणं निपुणयुपादिदेश । सतौ सा तातपादेषप- 
देशं दि दधानी सरवेत वियुक्तसङ्घा पश्वत्वमुपेयुषां पत्था सीः 
अलनमुप्रविष्टा । पुत्रकलन्ररदवते नारायणचद्णरते व्यासवः पूर्व 
मैव बिपक्तमुपगतेऽधुना चशमाभोलङ्लाङ्लघदयः समयोचितमाश्चम- 
धर्मेमादिस्सुः सर्वमपि चित्तजातं विधिना रागवद्धुसुरसादकरत्‌ । 

तदनन्वरे मणिरर्थिंकातटसीम्नि निर्माय पिबालयं शिवलिङ्ग 


से्याप्य चि राभिक्पिते पारित्राभ्यमुररीकृत्य कृत्यनिन्‌ तत्रैव निवसन्‌ 
भद्यभावमुपगव वि जौनचरितसंतेपः । 


धन्थक्रारस्यास्य काल्निर्पयः प्रयमसंपुटकेऽनुमानतेा निहपिवः । 
परमधुना दद्भन्यद््गलेन स पत्र प्रन्यशपरस्य काल इति निश्चीयते । 
शह्रदिण्विजयसारे प्न्यछ्वा स्वयं प्रन्धविर्वनसमये निर्दिटः-- 
रस्रायवयुचन्द्रे १८३६ बिक्मादिलयराग्यान्‌ 
समफहदि यपे" पश्वे पासि शरे । 


{७1 
श्रवणयुवदशम्यां ओैमबारेऽतिलम्ने 
रित इति निबन्धः सिद्ध ईशप्रसादात्‌ 11 
गौताभावप्रकाखान्वे च-- 
सनिर्‌ णवसुचन्द्रं ९३७ विक्रमादियसाग्यात्‌ 
शभफलवति वपं माघमासे सिततऽसे 1 
पशुपवितिधि सन्धी चन्द्रवारे सुततमने 
विड्त इति रिबन्धः सिद्ध इशप्रसादात्‌ ]। 
एतेन स्फुटं ज्ञायते यद्‌ मन्धर्वा १८३६ तम वैकमाब्दे ध 
दिग्बि्यसारेा विरचिचः १८३७ तमे वैक्मान्दे मीवामावप्रकाशदन 
निर्मित इति । 
द््रन्ययिस्वनसमये यदस्य वयश्चस्वारिशदूवपासन्तै करस्येव 
वदा$स्यं शन्मकालः १७६५ विक्र० अयाचि । किय स 
मपिकर्णिकाप्रान्ते यिमदं शिवमन्दिरं वम्र पिलवलेऽपि ति 
तमच्ि-- 
श्मसि श्रोकरशलपिसम्भवज्ुस्त्तोरान्पिलव्धेप्रव- 
श्रौखारस्वदशोदररिमविकसद्धंशायवंसे सुबः । 
श्रीसिद्धिस्वमलन्चकार विदधे जादे ऽसिधोरस्वदः 
सन्ानेऽस्य घसन्दनए्मवनये जोबन्द्नामामवत्‌ ॥ 
दिषूषनान्वाभ्रान्वौिंशुगयिनतिनवनीश्रोविधावेकसद्या 
देरूरामाख्यपद्याल्तयममल्तमति प्राप यः 
फते करभूरङुन्दोत्सग्छुयुदवनो कान्ठकेलौस्रधमां 
घ्मानन्दै.रक्मा९द्‌ मुतराणनिपु्यश्रोखदानन्दशर ॥ 
साऽयं चारुगिरीशमैपकतिदटिनीतोरे शके वैकमे 
राभेषुद्विषमूमिवे १८५३ लिवदके मासे वपस्वं त्रिते | 
पञ्चम्यौ स गुर वरृषादय इमं श्रोमत्ससुदयत्सदः- 


{< 1 
कसिे्स्वामदेदमदिरेयोप्दर्दिशि भोदरि 

श्न्रेणादसुदधिणं गणपती संमैमाविन्वामयी । 
च स व्यूसविवा$ऽप सुधिया सैपरोदसयुप्‌- 

मल्लसाममयङ्करतनतकरः श्रीधरः स्थापितः ॥ 

भत्र श्वी क्ुरन्दोकरडुमुदवनीमान्दवेलोसथमीः 1 
रच्िेएस्यवदेयदैतेन वायते यन्‌ तन्मन्विरनिपौ 
निरमिरविविभगरन्धसख श्रष्यापनप्वयनादिनः समासादिवसमहल 
्रह्घ्य दस्य तदा मृते षषवरपासन्ते घयो भवेदिति) वदापि ख ए 
जन्मकालः समायाति । 

महामागेननिनानैके ग्रन्था श्रारवितास्तेषु चलारस्ताबन्युद्रिव 
्रस्मपके पुरः वरन्दे-{ ९) श्दरैवसिद्धिसिद्धान्दसारः सटीक, 
(२) गीदाभावप्रकोशः [श्रीमद्धगवद्रातायाः पद्यौ टीका ], ( ३) 
श्ठरदिर्विजयलार., ( ४ ) प्रतयथूलच्नचिन्तामणिः सटीक; इहि ) 
विद्रन्सुलदेवाफरिता न ठु भक्त टास्विरमिताप्न्यालावदू्‌-( १ ) 
सखवरपनि्ैयः, ( २ ) मदामारववाप्पयपकाशः सदीकः, ( ३ ) रामाः 
यगरदार्पयेपरकपशः, ( ४ ) म्भारसससद्धारः सदीकः, { ५ ) दये 
पनिषसारः संटीकः) इति पश्च अन्धा ्रयावधि शरयुद्रिता इवि मे 
भविः। यद्वि सुद्धिकालयाएपि नाद्यावधि मम दषटिगैषचरोभूवाः। 
शर्मण्यदेीयश्रीपोडरमदाएयस्य दहति सूचोपप्ने वच्छविवेकदोका 
परास्य छृतिसेनापन्यत्ता } सम्भाव्यते सापि वस्यैव फविभवेदिवि ! एं 
दश परन्याद्त्य कोरिहदाद्वयादरूपेए विदन्ते \ 

य} मदृकामवज्ञम्न्य संयीपितिऽर्यं प्न्य्तस्याश्र्वा विदिका 
प्रयमे सम्इुदके । विपयसुचीषूयायकरमयिरन्ोकएुकमणिक्यदिभिः 
सभूष्य स्रपरिशरमे सं सोधितेऽप्यरिमन््‌ घने मदोयदाष्टदोपंख प्ायसा- 
श्वरमयनफमिमनवधानदया चं जादानि स्पसिवानि संच्तभ्य गुरीक- 
पपारिने पिदरनमूधन्या श्रनुगृहन्तु जनमिमामदि सणपध्ययये ! 


{<€ 1 
प्महंसपरिनराजकाचायैशनोषनस्यामानन्दवोथैमदो- 
दयान काशोस्यमुसुन्तुमवनवासिनां रणतोरसरकृतविथालयै 


प्रानाघ्यापकपदमलङ्कयेवां उत्रमबवां गुरूदरं पं० ओमदनन्वसाम- 
साच्िमदोदयानाच्च छवद्लोऽस्ि 1 यैः पुरुपप्वरैभैन्धकृदोस्य जीवन 


चरितसामम्याऽदं सनाधोकृवः 1 मदापुरुपेभ्यस्तेभ्य. सप्रभ्यमनेकशो 
घन्यवादानपैयामीषि शम्‌ । 1 


वत्रमववाँ 


सै १९दय्॥ 


काशी 
चेनषटष्य नवमी { उतामाय्रवः 


-- भव्यक्त्चिन्तामसिव्रियय.सूची 


कत्त त्वादिधमनिराकरणप्ूवेकं स्वरूपवेाध- 
सष्वाभिधं सद्यमं यक्स्णम्‌ 
व्तमानप्रफरपप्रविपायस्यात्मने ऽकरचत्वादैर्भगवद्धक्त्यैव 


योधः ् 
मक्िियिरदिदस्य मदानर्थान्धिपाताऽवययम्मावोवि भ्रति- 
पादनम्‌ ) 


पमह्लानावरयश्ठवमात्मनः कचस्वादिङ्वानम्‌, वस्तुचस्तु 
भ्रात्माऽकर्ताऽमोका ५६ ५ 
मारमनोऽकरचलमलदटमानस्य पूर्वमीमांसाया विराष- 
प्दयौनम्‌ ध ८ 
्ठरमीर्मासाया चपि विरेधप्रद्रीनम्‌ 
युक्लयन्वरेाप्यत्र चिरधोद्धावनम्‌ 
प्मारमनः फल्तंत्वम्‌ श्रदुभत्रेनापि सिदटमिति कथनम्‌. 
वेदान्वमदेनाप्यस्य फरस्यमिति प्रतिपादनम्‌ 
पू॑पोपसदारः न ४ 
वस्यारेदस्यासारवाप्रविपादनम्‌ > 
ष्मात्मन. ` फत्ृत्दभैीपाधिक्रं वस्य॒ बाख्विक्स्वे तु 
मोच्या बन्पपरपयायवा .. कि 
कूपत्वदेरेय सेसारदुःसजनकवा+ षष्मिन्‌ सवि 
*"कमोातः व द 
कशत्वसमवे लापनेषदेये सपि मेोचस्वासिद्धिः 
3 


4. च्छो 2 
९--४० 


-९ 


६--१० 
व 


७--१य्‌ 
स्--१य 


(२) 
वेदान्त्वास्यजन्यहानस्याहानगराधेतरैव साफल्यात्‌ श्रुती- 
नां साफल्यम्‌ ध 
प्मङ्ग श्रात्मनि करदस्य कट्पिदतम्‌ 
छक्तएयैवास्य ददौकारः 


०० ००५ 


उपाधियुचस्यैवषरमन. कर्चुत्यादिवित्िषटसवसियत्र श्रुतीनां 
निर्देशः ६ व 
जीवस्यापि न कर्चलादिधमवच्वम्‌ 


करत॑त्वादेरवियाप्रसयुपश्यापितत्वम्‌ , न खाभाविकत्वम्‌ 

आत्मन; स्वप्नायवण्यात्रयविनियुक्त्म्‌ व 

भविद्योप्वापिवकलतेनैवात्मन सुखिलदु सित्लभानम्‌ 

शाक्ायवतत्वादिभिर्देदुभिरालनः रसं यदाशद्विं 
वस्य निरासः 

उ्धरथैवाधम्य स्पष्टोकारः 55 

एवं पू्{्ठर्मीमां खाऽविराय इति प्रतिपादनम्‌ =... 

धविश्ानै यक्षम्‌? इत्यादिश्रुविरपि उुदुध्युपाधियुकस्यैव 
कर्तृत्वम्‌, न साचि शति प्रतिपादनम्‌ 

साद्ित्वदेवाप्य न फततृत्यमिति प्रतिपादनम्‌ 

प्र्ामिग्रप्यातमने(प्वकवृ त्वम्‌ 


००५ कि) 


सफनमवनिसकरपपूर्कमातमनः 


परिपूरयब्रदमस्वमाव- 
स्वमिहि निरूप्यम्‌ 


देदापष्प्रार्दमेन दद्य जोवम्य ससारितवं विददयेन 
सुचम्य हृट्रयचिनि कथनम्‌ ,.. 

दद्य गजपूथट्न्देन थ्युखाद्नमू 

ध्टान्वारस्य दार्टान्विकं चाननम्‌ 


पुठ म्ले 


< १४ 
<-- १५ 
<---९६ 


१०--१७ 
११८ 
११--१८ 
१२-२० 
१२-२२ 


१४-- रदे 
१४-- र्थ 
१५--२५ 


१५--२६ 
१५-२७ 
१६-- २८ 


१६--२६ 


१५८--२० 
१८३१ 
१८३२ 


८३) 


श्म श्रवरितघ्ररनापदीयस्त्वमनिद्षया = येनायन्व- 
विरद्धस्वमावयेरपि श्राएर्मदस्वदेहयुम्मयरस्य- 


बुद्धिरिति कथनम्‌ प > 
श्रन्मयकोशविदेचने तत्फन्वप्रदशैनच्व सि 
प्राणमय ्ञोरस्य स्वरूपप्रदगोनपूरवंकं वक्यानाएत्मत्वप्रति- 
पादनम्‌ „दम 


मनेमपक्ते(शस्य स्वरूपवित्रेचनपूरठरक तत श्रात्मा मिनन 
इवि कथनम्‌ न भ 
सिज्ञानमयङोश्पापि स्वरूपप्रदयीनपूर्व चत पाने 
भेदप्रविपादनम्‌ व 
भेकूतवैपापेरानन्दम यस्याप्यनार्मत्मिवि प्रतिपादनम्‌ 
भ्रातमनः पश्चक्ोरविविक्स्वविवेचनपू्कं चद्याभिन्नरल- 


प्रतिपादनम्‌ > ०० 
परारमन शैपचारिकत्रद्मात्मलप्रयाल्यानम्‌ ध 
प्मस्यैाधस्य द्टन्वेन दिदरणम्‌ त 
सर्वोपाधिविनियुंकस्यैकस्यैद परमात्मन उपाधिमेदेन 

जी इत्वमीरवसर्स्वर्चेति फघनम्‌ ५ 


उक्प्यै(यैब युरसननतद्पयादिणवन्देन दिखदी कस्थम्‌. . 
सिद्धान्तरदस्पप्रतिपादनम्‌ 


राजपुद्रर्टन्ठेन पूर्वसु्तस्याधेरय रदौकारः न 
प्माविणकत्वात्‌ फस्पिवस्य दे दयुग्मस्य त्रह्मसात्कारे 

जावै लय इचि प्रविषाद्नम्‌ ... ० 
प्रप्ठयिदः शो ङ्ोपनदख्िवक्तेतारनिदत्तिः “९5 


श्माविदङुस्व जगते निस्पमुक्तस्य मदयर मद्टदन्ठर- 
प्रिि प्रचिपदनम्‌ 


भ्र° शले 
२०--३३ 
२० 
२१--३५ 
२१-३६ 


मर-३७ 
गद---देप 


म३- ३. 
२४--४० 
२५-४१ 


२६.४२ 
२७--४३ 
रज 
२७--४५ 


२5४६ 
मप्--४० 


र८्--षत 


(४ ) 


प्रु० श्ला० 
शाखसाफल्यप्रविपादनम्‌, इ न द 
वच्ज्ञानस्य प्यत्रसेपायत्वमरू, वदः संसारनिृत्तिरिति 
प्रतिपादनम्‌ र ,.. २--२० 
उक्तस्यैव विवरणम्‌ | ... ३०--५१ 
श्रषिप्रमायेन ब्रदमभिनस्य सवखयानित्यलग्रदयीनम्‌ -..  ३०--५२ 
युक्यापि ब्रषभिन्स्यानित्यत्वम्‌ .... ,.. ३०--५३ 
दक्ार्धस्यैव पुनर्टदीकारः ५ ~ ३१--५४ 
श्रूविप्रमापेन ब्रमण निसततप्रदरेनम्‌, ,... ११--५५,५६ 
्रत्यतुृनयुक्त्यापि मरह्मयो नित्यत्वग्रविपादनम्‌ ९ ३२--५५ 
युक्टयन्वरेय च बरदा नियखप्रदिपादनम्‌ .„ ३१--५ 
इये जावे विवेके भ्राब्रह्मम्दम्वेषु वैराग्यस्यावरय- 
म्भाविवा ५ ,„ ३३--५८ 
एदपिषद्रैणग्याच्दमदमादिसाधन्षम्पच्युसत्ति .. ३५६० 
श्र्माधनसम्पन्नस्य टृशान्ठेन = श्रवपादिप्रावण्य- 
प्रविपादनम्‌ ४ ... ३६-६१ 
श्रवपादिप्कृत्तम्य सुमुखरदरे. प्रसादाद्‌ पदमसाचाक्कतार = ३६--६१ 
श्रप्नमाषाकारा्‌ व॒दटवयवा =... . ३७-६ 
लद्त्यवाया दिबरम्‌ ४१ ..+ ३७-६४ 
परपुदशदयेा दपिमख्ध्कितमिति प्रदिपादनम्‌ ,,, ३८--६५ 
सपिरारिपा सरशपदिन दर्मिचिसम्पादनं कार्य 
पिचिकूथनम्‌ थ ०  १८-\६ 
पष्य मर्व; भर्त्ठा पप्रा प्राप्यते दम्य 
रदममनम्‌ 


०० = < 


(५ ) 


41 गतता 

अधिक्ारिमद्रुखानिधमष्टसं अकस्णम्‌ ... ४९-७४ 
अधिकएरिनिरूपणायै मारन्धस्य प्रकरणस्यारम्भे स्तेष्ट- 

देवताद्ुखन्धानम्‌ कि „~~ ४५४१-१ 
भगनद्रत्या सर्वपुम्रथसिद्धिरनयासेम अवतीति 
। प्रतिपादनम्‌ न ..„ 9२---> 
रलसदिदस्य प्रकरणप्रिपायास् सपे वर्यनम्‌... ४१---३ 
मेप्वे त्रदीक्यज्ञानमेव देतुः कम्मं तु ज्ञानजननद्वारेति . 

पू्ेपद्दिणः समाधानम्‌ =... , ~ ४२--र 


कर्म्मणा चित्तश्ुद्धसयतेः क्षानम्‌ , चवे ब्र्यावापनिरिति 
परम्परया कर्म्मणां ब्यवाप्तौ विनियेषष इवि ,.. ४४--५ 


खकतार्भस्व प्रमाणपुर-स्रं स्पष्टीकरणम्‌ .... ४४--६ 
फरम्मण रठान्दरेणापि धद्दावप्नावुपयोगप्रद्ैनम्‌ ,..  ४५---७ 
विषये स्मिन्‌ पूर्वपच्चिणः विप्रविपचिः ... ४५--- 
1 २ ४६---& 
पूरव॑प्तिणः शङ्कानिराकरणम्‌ =... ... ४८६-१०, १९ 
पू्वपकिणः पुनः शद्रा नि ... ५--श्र 
पूर्वपचिणः शद्वानिबास्यम्‌ ... ण्८--ष् 
शदेस्य मगवरन्नासस्मरपादादधिकफारः इवि प्रदिपादनम्‌ ४८ 
नामकीर्वनादेः य॒क्िदेवुखभ्रद्यनम्‌ ..~ ४६--१५ 
समप्रमन्मनौ गुश्रूपये गयद्रस्पाभिकारस्तनैव वस्य 
एदशृयवा ४ + भन्द्‌ 
स्वापि एरापादिश्रवयेन ग्र्तना्धिंतसमयेनम्‌ ५०-१७, १८ 
विपे यापकल्वोकिः शम -- ५९-१८,२० 


स्वरः रीर्कापद्राधिकर्पेन विरेयामारम्रद्मम्‌ ५२२१ 


(६) 


~ खकर्ममिरतघ्य शर्य तैव्िंकशपीरनिष्डादनद्रारा 
~ चिद्योसत्तिरित्ति कथनम्‌ 
समाधातेपसेदप्यः ६६ १० 
कम्मं चित्तष्ट्द्धाराऽस्ठु वियोपंयैगः संन्यासस्य 
वु धिदा स्यष्दिति पूर्वपच्चिणिऽटुयोगः 
सेम्याखध विचेषदिनाद्परापयेग . इतिं" कथनपूचकं 
*“ समाधानम्‌ “ˆ. श 
बिना सेन्यरस धिचररस्याऽसरम्मव दति कथनम्‌ =... 
यदि श्रश्रमान्वरस्वस्यापि कष्यचिद्धीमत; श्रवणादि" 
स्यात्तत्र भमगददाराधनादिपुण्याविशये। हेतुरिति 
कथनम्‌ श 
भगवदुपासनापराणौ न किमपि दुलभमिति निर्देशः 
भगवद्धकिप््निपयन्तमेव साघनप्रयासस्तन्लामे तु छव 


००१ ००० 


कस्या धि 
सेन्यासस्य ष्टपफल्तकरे : चत्रियादेष्तदभावात्‌ कथं 
चिचाप्चिरिवि श्ास्माधिः 6 


कर्म्मेवत्‌ विच्दिद्दारव संन्यासस्यापि दपयोगर शति 


पचे पूर्पच्विणः शह्वायाः समाधिः प्री 


उप्रतयब्दगृहीदम्य संन्यासस्य सपनचतुयान्वर्मचस्वा- 

दष्याशययकल्वभितवि कथनम्‌ ... 3 
ये निरदिरप॑ पिषारिद्धि्ेशं न संन्यासेन प्रयोजनम्‌ 
वेदान्वश्रवपजन्यशानस्वापर्तप्रतिपादनम्‌ 
श्रवदम्व प्रापान्यं मनननिदिभ्यासनवेख्दप्रखम्‌ ... 
प्रमयनिघठासम्मावनदिनिगसेगैवयादपश्ारकपयम्‌ .,.. 
शिण फिर, सदः समि 


पृ० गला० 


.४र--रर 


५२--र३े 
५३--र४ 
१४--२५ 
५४--२६ 
५५---२७ 
५५---२त 


५६२ 


५६२० 


१६. ९ 


* ५७ -- ६२ 


५७ 
५८--दभ 
भरद--द५ 
१८३६ 
५--२४ 


( ५), 


। रर कमो" 
मनननिदिष्यानयेः फलप्रदसेनम्‌ .-. ५६--३द 
श्रबणारर्या -नद्यास्यैक्यनेषदात्यम्‌ ... धन्द्र 
प्मनादिकालसिद्धस्याष्यासस्य दान्निरपि दडवेषाम्यास- ५ 
जन्यवन्वखाखारकारेसैदेति कथनम्‌ ` ,.. "न ६०४; 
न््याम्यासस््रूपनिरदलः ~ -- ... ~ ५१--४१ 
श्रभ्यासदानेद एफलकत्वादपि श्रवरीयादृत्िरावर्यकीवि क, 
कथनम्‌ „ न ~ 2. ६ ४२ 


विवेकादिसापनसेन्पन्नस्यैवाधिकारिणः समूलानथ. + ^ 
वाधमन्तमवत्त्वतानप्राप्तिनौन्यस्येवि कथनम्‌. ... ६२--४्‌ 
स्वयं प्रका्रूपे बद्मस्यज्ञानेज्ञानबाघम्न्वरेणाऽन्य- 
ˆ प्रमप्णरुदयामावः - ~~ ~~ ६२्--ष्य 
यथा धटादिप्रतिभासे उदधिडत्तिस्विदामासयुताऽथैसा- 
पिका, न वधाः स्वयंप्रकायो र्यीक्ये इति निरू 
पणम्‌ 3 +" ~ ६२४५ 
उक्ताधैश्यैव टृान्देन स्पष्टीकरणम्‌ ” --~ ६३४६ 
यया जदे घटाद सिदाभासेन श्षाववा घटरफुर्याय 
जन्ये, न वया प्रस्यगभिन्ने ब्रद्यणोति प्रतिपादनम्‌ ६४ --४७ 


स्ताम्प्रदायिकमतप्रद्यीनपुरःसरमस्या्स्यैव विवरणम्‌ दधधै-थ्त 
विपये {मिन्‌ पचचान्तरनिरूषयुमू ... „ "~ ६५४६ 
ठ्छ्धप्यैवामेन विवस्छमर्‌ ... ~ ६५-५० 
साद्धिवया स्वरिमन्नम्यलाज्ञासाघरूस्य कथं धत्रिव्च- 

कत्वयिवि शहसमाधिः =.“ = ६६५१. 


चिदात्मनः पएत्यकत्येन चन्निवर्च॑फत्वभिवि प्रदर्पयितु 
$ खद्ूकान्दनिर्दचनम --- ५६--५> 


(र) 


जोय भगवदरैयुल्यमेव सकलानथेददेवुस्तदाभियुष्य- 


मेव निर विशयानन्दानिमावहैतुरिवि निरूपणम्‌ 
सगवद्रर्त्या सर्वपुमरथसिद्धिरिति पएदयनम्‌ 
श्रपण्डवेधदादरयेन सर्वविकेपहानेरमोरिसिद्धिः 
शुचिषु विनिशचितस्यात्मदत्त्वस्य यावन्न दृदश्वादमवाद- 
गदश्वावन्र तत्फलानुमद इति कथनम्‌ 
जीवन्मुिसुपाविर्मावदेववः ,.„ 
वेप त्रयार्णां भगवरःसादैकलम्यत्वमिति कथनम्‌ 
पक्तर्ध्यैव प्रफारन्वरेणं फथनम्‌,., * 4 
वेषा ध्रयाणां समकालसिद्धिप्रकारः ० 
फलितपसंददारः 1 न 
श्रोमन्सुङृन्द एव श्रुविसम्मवे पदमिति कथनम्‌ ... 
प्रफरणणन्दे परमपुरुपाधैूपष्य भग्वताऽदुखन्यानम्‌ 
तत्पदार्यस्यभिन्ननिमित्तोपादानत्वनिषरू- 
पणमष्ूाभिधं नवमं मकरगाम्‌ 
श्र जगतो निमित्तमुपादानमुमयं वेति मन्देदे समा- 
रभ्यस्य प्रफरगस्यारम्भे भगवतेऽनुसन्धानम्‌ 
मावा मायापिदैन सर्गह्वविसंहारकर्ठंलम्‌ +... 
जमदभ्यासापिष्ठानप्व ब्र्ठयो जगज्न्मदेरभिन्ननिमि- 
स्तापादानसम्‌ प 
ब्रह गवो$भिप्रनिमिततोपादानमिति पएविषादयितुं 
पू्वपएोत्यापनम्‌ 
सपद ददरीकागः 
पू्पपममःपानप्रलिक्ता 
द्दर्यम्पमापरनम्‌ 


प्रण क्छी° 


६६--*३ 
६७--५४ ` 
६८५५. 


६८५६ 
६<-५७ 
७०-- ५८ 
*७८-- ५ 
७१--६० 
७१- ६१ 
७र२-६२ 
७३--६३े 


७१५-९३५९ 


५५--१ 
७४६---र 


५६---३ 


७७-- 
७द--र 
७<---६ 


६८०----अ 


पुनस्दस्यैवर विवर्णम्‌ ~ य 
फलिवेपदहारः ४ = 
ऋभिन्ननिमित्तोपादने बदलेयसरहमानुस्व त्र निमिच- 

` मेन न समनायोवि शद्का ५ 
श्मत्रायेंएुमानग्रद्नम्‌ + 2 2 


ूर्वपद्िणोऽनुमानएण्डनपूर्वकं समाधिः 5 
स्वम्रवदढीकारः न भ ५ ० 
सकलस्य मूर्तामूततप्रपच्चस्य दौर कारणमिति निर्देशः 
ब्रह्मणो निमित्तमात्रे शरदबेदं सर्व॑म्‌, इति सामानाधि- 
करण्यस्यासङ्गविः >< ६ 
शरूखथैनिणैयेऽनुमानावष्टम्मेनायुक्त इवि कथनम्‌ ... 
ख्तायेस्यैव स्पष्टो मारः क 2 
भिल्लनिपित्तोपादानसाधरुस्यानुमानस्य दूषणम्‌... 
जगत्य वनेापादानद्दै जगच्चेवनमिस्युकतर्वूपणम्‌ ,.. 
प्रघानपप्माण्वादिकार्पवरादान्‌ निराकरिप्यवः स्वति 
द्वान्वप्रदगनम्‌ भ न 
श्रधार्ये काविल्तमवनिरातः द (व 
कापिल्लमठेऽसामजस्यप्रदर्मनम्‌ ... 42 
कागादनैवमीवमवनिरारू्यम्‌ प 
योयिमादेश्बेरकणभक्ताचचरणमवनिरासः 5 
धाद्धपद्धान्वनिराररथम्‌ << 9 
प्रार्दवमदनिरासः ६ ध 
श्रीबकारपवावादनिगमनपूर्वकयुपसंहासः 5३ 
मायाकार्यस्य प्रपच्स्यात्मन्यप्वख्वदया रततुसर्पादिव- 
न्मिष्यात्वमिति कथनम्‌ 


`प्र क्ता० 
<९-<< 
८र--१० 


८२११ 
८-३-१२ 
८३--१३ 
प्श 
स्थ १५ 


८५-- १६ 
८६-- १५ 
=६--१८ 
८=०--रद 
८०--२० 


८८-२९१ 
--रर 
-&२--२३ 
-<४--न्थ 
-5€--२५ 
<=-२६ 
१०८०-२५ 
१०५--र७ 


१०६--र< 


(१०) 


छ्मसत्कारणवाददखण्डनमू्‌ ४ ८ 
प्रसत्कारणबादे कल्पद्रयकथनःूर्वकं तत्खण्डनम्‌ „+, 
साङ्याभिमवस्य स्का्यैवष्दस्य निरासः 
मायाया ्रवटिववटनाषटीयस्त्वसथनपूर्वकं मिथ्यात्- 
प्रतिपादनम्‌ ६६५ ४ 
मिथ्यामायाया न श्धैक्रियासामथ्येमियागरङ्खर मिथ्या 
धस्य श्नान्तिकाले$यैद्रियासामर्य्याभाव उद वाध 
कलि एति विकल्प्योत्तरम्‌ 
कूटिपत्य यावदज्ञानै व्यवहास्येए्यत्रमिति स्प्टोकरणम्‌ 
जगताऽनिर्वाच्यलप्रसिपादनम्‌ (3 
व्रणो जगजन्मादयभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वमिति 
व्यवस्थापनेापसेहारः ध 
अगज्वेखरमेदप्रतीविमायादत्कायैनिवन्यनैपरेति प्रसि 
पादनम्‌ 3 
छतमृष्टति श्रुतिप्रामाण्याद्‌ क्षण प्व जीवत्वम्‌ इति 
प्रतिषाद्नप्रू 
मायासेवसिवत्येनसर्व' छयंश्नपि क्टस्यवया निप पएवेर 
शति प्रतिपददनप्‌ 
क्लगसन्मादिकारणस्वय कथं निर्नेषस्वमिवि राद्भयाः 
समापि विः 
येदान्तनच्यश्षानस्व भगवद्र क्त्यधीनलठमिदि कवनम्‌, 
्मयायस्वये ध्यतिरेकय प्रविषादनम्‌ प 


भकमान्यार्मृ न्या भगवद दपपादनम्‌-वसकार- 
परद्रनश्व 
दपर सेदनफतकपनम्‌ 


पु श्तेा० 
१०६--३० 


, १०७३१ 


१०८-३२ 
१०-६९-३३ 
१२११-४ 
११२३५ 
११२--३६ 
११३२-३५ 
११४- रेल 
११५ दर 
९९१५-० 
११६- ४१ 
११६- ४२ 
११८--४३ 


११८४४ 
११८--४५ 


८ ९१) 


भगवदुभक्तरवययकर्चव्यतभरद्रीनपूर्वकं प्रपश्चस्य भग- 

बद्विवतैत्वर्यनम्‌ = ` ,.. १० 
भगनद्क्तर्भगवदाज्ञापालनल्तण्वधर्मा चरणजन्यत्वम्‌ 
भगवद्भक्तानां वच्वज्ञानस्य तत्फ्मो कलभस्य चाघ्र- 


श्यम्भावित्रम्‌ ७२७ २3 
स्वरूपादरणेन भगवसरादूरुखल्मेव ससार सिन्धुपाव- 
दैवुरिति कथनम्‌ ५ द 


भगवद्भकानां बदक्यक्ञानस्यानायासेन प्रतिः ,,. 
तेपां यैन क्रमेण तसप्रवीतिस्वनिर्देशपूर्वकमधिरूारि- 


निल्णम्‌ 1 5 
षर्प्रतीया छवङयत्वम्‌ ०० ०० 
प्रतिदुल्तभे सानवएरौरमाप्य परमपद प्राप्नुसुपायो ऽवश्यं 

फरगोय इति कथनम्‌ ग ०० 
भगवरपदाधैव्रिेयनम्‌ द ह 
चस्यैव चिबर्यम्‌ ए $ 


भ्ल गासुदेवस्प युख्ये मगवत्रमित्युपपादयितुं चत्र 
निरद्भुरं स्वादन्त्यमेब नियामकफमिति प्रतिपादनम्‌ 
ैराग्या्ैशयसिद्धये अगान्‌ भ्राराष्य इवि कथनम्‌ ‰.. 
अगति भ्रारापिते सर्व सुनममिवि प्रचिपादनम्‌ ... 
नानापिषेषु प्रकारेषु अनन्यशरगत्वेन भगव्व श्राय 
भगवद्‌भिमवमिवि फथनम्‌ ,.. ०० 
सरस्यानिमापरेन, सख्येन, स्वारमव्येन समारायनस्य सय. 
पुमधपयवसायित्वम्‌ ˆ `..- ००० 
मस्वगुद्धेविवेकादिसाघनचनुषटस्य च भगवरमरयादि- 
ना$नप्रयामनलभ्यत्यफ्नम्‌ ... 4 


॥-1 छोट 


ˆ १९१६-४ 
१९८६-७ 


१२८--ण्ठ 


१२९--४< 
१२१- ५० 


१२९-५१ 
१२२-५२ 


१२२५३ 
१२४५४ 
१२८९-५५ 
१२५५६ 
१२४६-६ 
१२६--५५७ 
१२५- धप 


१२ र्ट 


१२६६० 


(२ ) 


उक्तायैत्यैव चौकारः ४९ 
शुद्धादिभेदैन यधाव वदटुपासयमितचि निर्देशः 


वस्य भगव निर्देषपगुणाधारछेनेपास्यव्वम्‌ 
सर्वनियन्दृखेनेपास्यत्वम्‌ 


निस्यगद्धवुदधमुकखमावस्यामि भगववश्चतु्युनायाका- 
र्दच्प्रयेएचनप्रदर्गनम्‌_ 


श्मनायातेन मक्ालस्वं पर्यन्तिति खेच्छया चतुर्भुजा 
धाफरारमाविर्मावयवि करुयानिधिर्मगवानिति 
निर्दिणः | 
फरगानिपेखस्यावरयमजनौयत्रफयनम्‌ ह 
मगयदः मच्चिदानन्दपर्मकमूर्दिप्रद्भनेन फरणासि- 
न्धुचरण्यतादिरवमावाभिव्यक्तिकयनम्‌ ,.. 
प्रव श्रोमूरिचरपप्यानरसिरस्यानायासेन षचत्तानब्‌ , 
न्येतु मोपायश्ेनापीवि कथनम्‌ 


मगगदखम्यैव सदयदरानाद्यफने वेदान्दिपारेऽधि- 
फार दवि फथनम्‌ 


भ्रव पेद्रपसां दधे प्रद्यि साखान्मुल्यान्दय इवि 
प्रतिपादनम्‌ ७४8 ०० 

श्रोद्धमैफपोय पिच्वंस्पोकम्वादण्य मेषः ति 

दवरछानादरपूकमदैव मवाद९ पदाधिवः सुधिया 
भिरि्कषनम्‌ (व्‌ 


शरटाम्यद दिष्य्यम्‌ 


परएःयेनदनदारपूरदः रदटदेबनातुन्पानम्‌ 


41 न्ह 
१२८९--६१ 
१२३०-२ 
१३०--६३ 
१३१- ६४ 


१३१६५ 


१३२--६६ 


१३२--६५ 


१३३६८ 


१३२४-६ 


१२३४-० 


१३५७१ 
१३६०२ 


१३०७-५ 
१२३७-४ 
१३६८-५ ५ 


८१३ ) 


॥1. शलो 
खद्धेततरवम्रुवाभिधं दशमं यक्रणस्‌ १२०--९८६ 


ऋद्ैवतक्तप्रकरगारर्भे$द्वैतदच्वस्य भगवते सुङकन्दस्या- ॥ 
लुखन्धानम्‌ 


र --~ १४०१२ 
इदरैवमसदमानस्य सत्र अमाणान्वेफणम्‌ .०“ १४१९-2 
अरत प्रयक्तामावपरद््यीनम्‌  "... ,.. १४९१-४ 


प्रमाणस्य सन्माच्रविषयत्वादवियाविसृन्मिवे द्वैते प्रमाण 

च्यापाणभाव दति सिद्धान्विशङडा .-~ १४२ ५,६ 
पूर्वपक्िद्रार सिद्धान्तिशङ्कापरिदारः ... १४३-- प 
यथा प्रयत्तदशया श्तौ रजक्रमस्तवेबाद्रये द्वकम 

इति पुनः सिद्धान्विनः श्भा ,.. ..„ १४४ र 
उन्तशद्धायाः प्रतिचादिह्वाण स्लकद्वयेन परिदारः ... १४४-१०,१९ 


पू्वपच्िद्वारया अद्रे एयच्वामावसाघनेपसदासपूर्वक 
चघ्रानुमानस्मापि निरासः 


१४५--१२ 
सिद्धान्तिद्राय श्रद्ैवे अलमाने प्रमाणमिति स्वमतत्या- 
पनम ० =." १४९-१३१ १४ 
पू्वपच्तिद्ास सिद्धान्तिमिदपरिहारः ... ४६ १५ 
रलौ किकत्वादद्वतेशरुतिप्रमायमेव बलवत्तरमिति सिद्धा- 
न्विनः कथनम्‌ ध = १४४६-६ 
पू्पिद्धाष्ण श्रद्रैवे शब्दप्रमाणस्यापि विस्तरेण 
स्यण्डलप्‌ 1 १४०७-१ 
सिद्धान्विद्या पूर्ंषच्विशङ्कासमावानम्‌ १४९८२८-१५३-३१ 
फलिवाच्िः 


१ ==“ १५३--देर 


(१४). 


पटररवादिनस्तव प्रमाणप्रमेययेपरैक्यात्‌ कथमन्ञातन्ञा- 
पकं प्रमापपिति श्भाया व्यावहांरिकमेदमाशित्य 
समाधानम्‌ 


श्रव एव धीद्धमतादस्मन्मतस्य पार्थक्यमिति कथनम्‌ 
श्लुमानेनापि श्दवैतसाधने न करिवद्धिराध इति प्रति- 
पादनम्‌ {= व 


तस्मात्‌ श्रया श्चनुमानेनापि श्रदरैतत्वसिद्धिरिति 
कथनम्‌ 


भ्त्यत्तेणापि सुखेना्रैतसिद्धिरित्ि कथनम्‌ 
श्रागमजन्यज्ञानश्यैवावियानिवर्तकत्वं नेन्दरियजविज्ञान- 
स्थेति कथनम्‌ 
ला लद 
ब्रह्मणा लिधर्मलप्रतिषादनम्‌ 
प्तस्य्र विशदौकरणम्‌ 


मनोधर्माय प्षानादीनामात्मधर्मतमद्रीक्रराणानां ता- 
विण मतत शरुतिचिरेष् इति फथनम्‌ 


सत्यशानादीनां न ब्रद्मधमेखमपि तु भक्चष्वरूपत्वमियत्र 
श्रतिप्रामाण्यम्‌ 9 


भ्ण; खगुदत्यमन्ठरेण अगदुपादानस्वपसम्मवीचि 


पृवपक्यिः श्डा वि 
पुपरमखगरदराममापानपूर्वफं गुणगुदिसमन्वरयवादिय- 

कम्य प्रपश्दस्वापपिरिति कथनम्‌ , प 
पत्यैद प्प्टोकारः 


निरपनिररिठवानन्दस्य प्रा्टपये' मापिदपते प्रयम्नो प्प 
शु भरतानमादनिषृरयसमिति प्रतिपादनम्‌ 


॥11 श्लो 


१५२३-३ 
१५२३-४ 


१५४--२३५ 


१५ ५--३६ 


" १५५--२५ 


१५६२८ 
१५७ २६ 
१५८४० 


१५८४१ 


१५८४२ 


१४८८-४ 


१६०४४ 
१६०४५ 


१६१-४६ 


८९५) 


र ठ षृ० चमो 
"नित्यनिरदिशवानन्दविशिष्टं बद्ध चेनाद्गीन्न्यवे वि 
सद्धावापक्तिरूपस्य नोचस्य"कथं पुरपार्थवेदि श्भा “ ९१६९-७ 
बरक्षसुखयेस्मेदप्रतिपादनेन शङ्कानिरासः .. श्ट 
प्रविद्याषिराद्ितस्य श्र्ठस्यापि सुखस्याप्रा्ठत्वम्‌ ..." १६२--४< 
विद्यया सदादृपिनिडत्तितत्तणा तसप्राप्ति" ... १६३५० 
महं सुपीति सम्बन्धावगमार्पुखात्सनेर्मेद इति शा १६३--५२ 
सुखस्य स्वरूपत्वे सम्बन्धावगमेए्युक्त इवि शङ्का ... १६३५२ 
भतुमवगुक्तिविरुद्धमारमसुसखयेरैक्यमिति भरविपादनम्‌ १६४५३ 
उचसयैवार्थस्य टदीकार ५३२ १६४--५४ 
सुखस्यत्मरूमत्वे तदर्थं पुरुपम्रयन्नस्य व्वर्यत्वभिति 
प्रत्तिपादनम्‌ 2 १६५--५९ 
अक्ता त्राभाणकेन पुष्टिः ... -. १६५--५६ 
सुप्बात्मनेरैक्ये शाखानधक्यप्रसिपादनम्‌ .-~ १६५५५ 
पूैपच्चोपसंहारः समाधानप्रतिक्ता च ६द--५य 
भ्रात्मनः सुस्वरूप श्चुतिप्रमाणोपन्यालः .- १६९६-५ 
याबदज्ञानमेवावियकध्यालपरिनिष्पन्नमेदप्रविमास इति . . 
फथनम्‌ १६६-- ६० 
मानन्दं श्राप्मेति सामनाधिरूरण्यं न गुणगुयित्वनि- 
चन्धनमिति कथनम्‌, + ~~ १६०७-१ 
उक्तसामानाधिकरेण्यमेक्खनिनन्धनमिवि कथनम्‌ ... १६७--६२ 
भद सुखीति ज्ञानस्य परिच्येदाबमासत्वाद्‌ चटाकाशा- ॥ 
दि्रचिमास्वदभ्यास्ररूपवा = शरदप्-६३ 
घपरातमनेपमेदस्वायकस्यालुमानस्यासच्वप्रविपादनम्‌, ,.. ६८--६थ 
दक्तास्यैव द्ल्वेन स्पष्टीकरणम्‌ " 7 -- १८८ दथ 


प्मवदातताधरमेस्य स्वरूमादभिन्नत्वसाघनम्‌ 


१६६--धद्‌ 


९ ८११. ~ † 
^ " „= ॥ ¶ू्‌० छो 














श्रवदाववा न सूपसामान्यं नापि रपान्दरम्िति,. ५ ( ५" 
प्रतिपादनम्‌ वि = (५४ {< * {६९ ६« 
नाप्यवदाव रूपस्यैव धम्मैवितेष इति कथनम्‌ ˆ"... , १७०---६८ ‹ 
परवा फलिवाक्विः , " 7. + ` ^ >." १००५० 
 सुखस्मात्मरूपतयमिति श्रविपादेनम्‌ ` श १७१०१. 
.+ सुखार्थं विदिवष्य" पुस्पप्रयत्नस्य तदभिन्य्धकतैन "{ . "` =» 
साफस्यमिति प्रतिपादनम्‌ = ` १७७६ , 
सुपस निदे तद्ाधनविधाविशालायेस्यानयैक्याद- , *  . , ^ 
पामाण्यभिति गङ्धाघमाधिः + +, _ " _ ,०,-,९०२-- ˆ " 
ववा र्ुमानप्रद्रीनम्‌ ` २.7. ~ ~ ^... २५७२-५ ` 
प्मनुमाननिषएेदारसिदधत्वन्यावत्तेनम्‌ ,०. १७३--५६ 
उपमस्यापि तस्य द्दीकारः † “~ ~ ` ” ^. १७३५७. . 


श्रात्मनः प्रेमास्पदवे श्रुयादिप्रमापोषन्यासः ` ,. १०४५८ 
प्राह्मनः सुपाधतात्‌ पत्र लिदपाधिर्परेमारपदलम- ^ 
+ सिद्धमिवि शष्ायाः समाधिः... * 


१७१५-७ म 
दु.खनिवृत्तययि पुरपाथत्वानन देवाव्ैकान्विरुवेवि । ६ 
प्रविषाद्नम्‌, कः ... ` १५७५-८ 
उक्दस्यैव"यिदसरपम्‌ १ ... १५५२ 


सुप्रारिषवेन सरूपभूदमेव सुखमदुमूयव श्वि फथनम्‌ १७६--८३ 
घ्र ादस्य सुप्रावमर्यस्य न . दु खाभावविषयलमिनि ^ 
प्रविपादनम्‌ ˆ` ` ~ “ 


००० <.१७६- पथ 
सापमैः रषूपमूदस्यैव सुस्व प्रवियन्थविच्येद. चयते ˆ ˆ 


नैखादनमिवि निदः ^ „ ..." १५७६-९ 
शरशयपि स्यह्पमृहन्यैव सुग सव्रनुमय इवि ~ 
गपि , ^ ‹ 


= 


ध १०५ १७०७-९ 


^~ ~~~ ॥ ॥\ -.९७ ¢| ५ 


0 ८ ° शलो 
~्रलयक्तावुमानागमादिभ्मियत्मन. ; सुखस्वरूपत्वमद्वेवर-. “~, “^ 
> -पलश्व'सिद्धमिरि विषादनम्‌ ~ ~. १७७ 
सुप्खरूपष्रैतारमदश्वज्ञानपत्‌,  सर्वानर्थनिबरततिरिवि „+ * 
+ ग्कथनम्‌ + ५५“ 2 ^ ==. १७८~- प 
* हं ममेत्य्यासाद्‌ चिपयाभिमुख्यस्यैवु स्रल्पसुखावि- ~ 

† " (भा्िप्विबन्धरत्वमिति कथनम्‌ ^+ +, =... १७5, 
वैराग्बादिषुर.सरं ,* वेदान्चश््रणादिभिरे्यासनिद्चे ॥ि 








* “ ` यविवव्यमिव्युपूदैतः +“ „५ च = ... १७८६-० 
वैरग्वृररूपप्तिपादनम्‌ , ~ ,... १७०८-१ 
भ्रपश्वस्यायिधाकार्यवाच्रविएलवादिबन्मिश्यालमिषि „ " 
.. भदिपा्दनम्‌ * ०० + „ शप०--र्‌ 

* , द्यस्य दु.परूपसभभिति श्रविषादनम ‡ = “ „+ १८०६३ 

* ' पिपरयसुत्दरत्वाध्याखख सर्यानयेषेतुखम्‌ ~ , ,-.> १८९१-४ 


„ -देदाध्यासुब्त न कच्रपि सुखमिवि प्रदिपादनम्‌ <... १८१--€५ 
* . चिप्यैयदुद्धेएनयेपयैवसायिच्म्‌ ; , `, ,, =^" १--5६ 


ससर्गाप्यासेन विमदस्य पुरपस्य शते पु्रकलत्रादे ~ 





ममेति इयानाद्‌ दु खभागिल्वनिवि प्रदिपादनम्‌, १८२६७ 
र्वस्वरूपादरतेरेव सर्वाष्यासहेदुत्वम्‌ (व श्र 
सखाराखास्दो दि प्रखगात्माने विविच्य दुं सयात्मकं क्षवे ४ 

॥ च्यज्लवीषि कथनम्‌ ^ = ... ~. --* + १८३ स्ट 
विविक्टवास्मैधेन = स्रिपगमेापञ्ञचिवयुतिन्ताभः , १८२-९०० 
तादतास्मकेपे ऽधिकौरिगो निर्पणम्‌ ९ ० १८४१०८१ 
स्पप्यद्तस्नद्य पए्दब्ेषडि कपनुम्‌, == रशन १०न्‌ 

„ भगदद्रकानामनायासेन चच्वज्ञा्॑सैप्तरच सववौवि +» ˆ, 
भदिमादनम्‌, "न ` = न श्न्५न्द्‌ 


5. ५ 


न 


| ८.६१ ~ । 


५ 


8 शर छो 
शरवदादवा न रूपसामरन्ये नापि ` र्षान्दरमिति,, ७,८. 
प्रहिपादुनमे द ५ 
नाप्यवदादता रूपस्यैव म्यैविगेष इति थनम्‌ ` ..~ ०१५०-६ * 
श्त फलिताक्ति, " " > ` १,८.१० 
सुखस्यात्मरूषत्वमिति प्रतिपादनम्‌ ` =, पदन. 


सुरा्थं॑विदिवस्य' पुस्यप्यद्प्य॒तदभिन्यश्चकत्वेन ^: . * ` 











साफस्यमिति प्रतिपादनम्‌ ` ‡..+ '{ , .. , १७१८५७१ , 
सुखस्य नियते दरसाधनविधायिश्ालायेस्यान्क्याद- , ^. , „ „^ 

प्रा्ण्यमिवि शद्भाखमाधिः ,.. -, " ^. ०,१७२-- रध 
ववथि पतुमानप्रदीनम्‌ ~ = ५.८," .` ˆ. „श७स्- ` 
द्मनुमाननिददेतासंसिद्धत्वव्यादत्तेनम्‌ - ... १७३५६ 
उपपस्यापि तस्य दोक्षा = ..; ५ ^ ^. १७३५७. , 
प्ातमनः ्े्ासदचे शरुयाद्परमायोषन्यास, " ... १०८४-४ ` , 
प्मातमन. सुखा्ेत्याद्‌ सन निरुपापिश्रमारपदस्रम- 9 
९ सषिदमिवि श्राया समाधिः... + = १०९१९. 
दु णनिदृरेरणि पुरूपप्यता्न देदावतरकान्दिकरेि , , 

भविषाद्नम्‌ स, (१५.5० 


वष्परस्यैव"विवस्यम्‌ ~ ~ ~ ५५ रर 
सुपरोपिवदेन एसूपमूचमेक सुखमलनुमूषठ शषि फथनम{ १५६९-३ 
स्र जादस्य सुग्ावमर्गस्व न दुः्पामावविपयठमिति ^ 


प्रदिरादनम्भ्‌ 9. १०४ 
सायै. ष्व्पमूरस्यैव सुखस्य पविवन्धयिच्येद भिय ' ˆ 

नेखाषदनमिति निः 4.9 ... ` १५६५ 
श्ुटादपि ध्यस्पमूदष्येद श्ुमम्य भर्व्॑रानुमय इनि 

प्गिषिपाद्नम्‌ व 


० ० १५०१-८ 


610 
-प्रयत्तालुमानागमादिभिरास्मनः ¦. सुखस्दद्यत्यमद्ैवसू- 
५ -पृरभ्छ"द्धनिति ददिपादनम्‌ ड 
खयखररूपाद्वैतपदक्चन्नानात्‌ „ _ सर्बूनियैनिदृत्िरिति 
., ग्क्घनमुं । +“ 5 


॥; 


५ ५०० 


० रलोऽ 


॥ 


+ अद , 


| 
७७ पञ) 


४४१ 


१७द-पद 


* ऋअहे"मनेत्यष्यासराद्‌ विपयाभिद्धप्यस्वैव्‌ स्वरूपपुखानि-~ . , . 


> -भावपतिबन्धकत्मिति कथनम्‌ ० १५८६, 
वैराग्यादिपुरखरं = वेदात्वश्रदपादिभिरघ्यासनिद््तौ = 
“ ^ ्विवभ्यमित्युपृदैरः ',\ ,..- ~ ,-. ‰७€-- ० ˆ 
वैराग्युल्ूपप्रविपादनम्‌ ` ˆ ,.. ८ ... १७८६ <१ 
भरपच्वस्यामिद्याकायत्वाच्छुक्िर्नवादिवन्मिथ्यात्वमिति क 
~ भतिपादनम्‌ ५९ *०= ^ रद्०्--श्य्‌ 
'दपयस्य टु.तरपत्दमिंति भ्रतिपादूमम्‌ "५, ५ १८०३ 
पिप्सुल्दोपत्व्यासस्य सर्वानयैदेतुखम्‌ - , ,.-“ १८१९-४ 
देदाप्धासववे न्‌ छत्रापि सुतमिव परहिपादुनम्‌ :,.८ १८१--&५ 
विपूयैयवुद्धरनयैपरयेवसायिखम्‌ -, + `, ,, + १८९१-६ 
क्षसर्गाध्यासेन विमेदिवस्य पुरूपस्य सते पुत्रकलनेदैी 
ममेति द्नाद्‌ टु खभागितमिचि प्रविपादनम्‌ , १८२--<५ 
स्वस्नरूपाघरतेरेव सवांस्यासदेतुत्वम्‌ =. ~ 
साससास््ञो दि प्रयगात्माने विविच्य दु.त्यात्मक सर्ब" . ५ 
खनतीति फथन्‌म्‌ + ~ ..- 

"विविच द्ैतादनैयेन ससरेापस्मेपपल्ञद्िवयुछितिम, ' = 
वाटसतारनवेःयेऽपिङीरिणो निरूपयम्‌ , + -" व१० 
अगगदक्तिरिवण्यमादत्तव्येति फथनमर्‌ 1 

~ भगेवद्चानामनायाततेनं वच्व्ञान मेखरच मयकि ` यद 
६ ‰ ˆ > प्तप. 


-( ८) 


` प° श्लो 

श्रदः सर्वः सारप्रादिमिर्भनिवन्यमिल्युपदेशः , * ,५ १८५-१०४ 
श्रवीनाँ प्रामाण्यं नियत्वन्चेवि प्रतिपादनम्‌ .. १८६-१०५ 
श्रसिप्रामाण्याद्‌ बेदजद्मणोरैक्यप्रतिषादनम्‌ ... १८६-१०६ . 
शाल्नानुसारेष्णपि वेदव्रह्मणोरैक्यप्रिषादनम्‌ ५९ अं ~ 
विष्ठरयोचा्खय संचेपः . " ... ** ,.. १८०७-१. 
श्राखिक्यवुदधयादिरूपसय पू्वोक्स्यायैस्यावरयकर्षव्यत्व," “ 

भ्रतिपादनपूवकं सुमुत्तन्‌ प्रत्यु पदेः -.. १८८-११० 
मनुष्याणा .सददेषु करिचदेव मेषाधिकाते भवीति 

कथनम्‌ चम + ... श्८-१११ 
मगवदरक्िः शाघ्नोपदेशपाफल्यपम्पादकलेन माचददेतु- 

पिदि क्यनम्‌ < ..= १८८८११२ 
भगववेःऽनुसन्धानपूर्वकं प्रफरतोपसैदारः ... १८६१९१३ 
यदस्या रौसुपेयत्वादिनिरूपयषूर्वर्मणर्डार्य- ` 

परत्वमघ्रलाभिधमेकादप्पं यकरण म्‌ ,.. १९०-२५९ 
वेद्यस्य भगवुतेापलुसन्यानपूरदर्क शाखप्रमेयप्रदि- , 

पादनम्‌ “ २. ... श८~--१ 
देदरम्यमीख्पेयस साघयितुं प्रतिक्षा ,„ १९ 
वेदस्यावैस्पेयतमसदमानाना दार्किकादासतर्दे , 

विप्रनिषतिः ~ ~ रप्र 
वेदः वस्यय द्न्यतुमानेन साचनम्‌ * १,.. ` १९६२-४ 
श्रतुमाननिदेन ध्यभिवारितमिति छटा वदू्प्पं व १६२२-९“ 
शोयमेदपानदिर्यमायसरूष्कसये$पि सक शृत 

भिव र्यनम्‌ 4 ... १६९२-६ 


ऋसतुमानेन यपा जीयारामादिपु सक्तुकतवनिश्ययष्वधा 
यदेऽपोति पनम्‌ 


१६ 


८९) 


५ 1 शठ स्तो 
बैदस्य पैहपेयत्वनिश्वये सिद्धानन्विद्वारा प्रमाणान्येषणम्‌ ९१६२-८ 
दक्तशङ्काया व्पहासमूरवकं निराकरणम्‌ --. श्ट्ट---€ 
उक्तश्द्कानिरकस्णप्रकारः ध .-. १६२-९०,११ 


ई्रसिद्धौ वेदस्य तस्प्रपरीत्त्यम्‌, तस्रणोदव्द्धेदो- 
रीश्वरसिदिरिवि म्नन्योन्याश्नयप्रदरौनम्‌  ..„ १८६४-१ 


परन्योन्याश्रयश्य निराकरणम्‌ . „.. ... १.८८-१३,१४ 
येदस्यातरूपैयत्वे सति वेदस्याप्रामाण्वम्‌ ... १६४९५ 
(विपत्ते बाधकरत्वोक्किः थ .. "१६५ 
अ्कसयमादिवाक्यानामनस्परतोवत्वादपरामाण्यम्‌, 1 ^ # 
` पव्वा्रप्रयीदल्वायिवि ग्धा ,' . +. १९६५-१ 
शह्भापरिहारः - ^ २५३ + .-. १६५ श्प 
विपत्ते बाधक्लेक्तिः , ०८ "~ श््--श्ट 
प्रत्र इष्टापत्तेः परिदरः षि ५, १९५२० 
वेदै वे्पेयानुमानस्य सुस्ववैति कथनम्‌ --- १९द-२१,२२ 
चीरपेयातुमानस्यासन्मवसत्वकयनम्‌ ~ ५. १६६२२ 
भसम्मवम्रारं प्रदशेयितुं धिषा दिकस्पनम्‌. = १. -१६६-२४,२५्‌ 
मप्यपचस्येटापस्या सि दवसाघनलम्‌ ५. १८७०-२ 
द्विवीयस्य द्धिषाविक स्पनपूर्घरत दृपणम्‌ १८७-२७,२०,२.८६ 
श्कोत्तसभ्यां वेद्स्यावोरपेषलब्यवस्यापनम्‌  ... {-&८-३०,३१ 
चेदष्यानादिव्वप्रदयनम्‌ ० ... १<८--३र्‌ 


प्रनादिदयेन वेद्यवीस्वेयत्रम्‌ ,-- ..-* १९८३३ 
कार्यकरपविनिषुं घस्य मेशस्य बेदविस्चनाखमल्वम्‌ = -श्ह्--र 
मदेस्याज्ञानाभाषवाद्‌ देदलम्बन्ाभवे देदाभावाद्‌- 

चटतभाव इति भ्रदरानम्‌, ~ 


५, १८८--३५ 


| (९८). 
९ ष छोट 


ईचितुदेदायसम्बन्पेऽपीच्ासम्भव . इति मेऽपि तस्य 

संसारित्वप्रसङ्गः किति „^ १६९--२६ 
इत्थमीशस्य वेदप्रणयमाभातर वेदस्यावीरपेयत्वम्‌ =... २००--३५. 
वेदस्या्चैकलसाधमायानुमानद्रवप्रदगैनम्‌ -.. २००३६ 
जोर्णारामादेः कालफतचिनिद्धिन्भ्यवहारत्वम्‌ ००५५ बुनन 
पुण्यापुण्यादि मासकतरेन वेदस्याविच््िजन्यवदार्वम्‌ ˆ २०१४१ 
महाप्रलयेऽपि वैदस्याविच्िनग्यवदारता ... २०१४२ 
प्मात्मावद्‌ बेदस्य नियतवश्रतिषादनम्‌ . ... २०१४ 
श्रनुमानेन वेदस्य रुर्वभ्ययनप्वकत्वसाधनम्‌ ... २०१४४ 


वेदसृषटिपरतिपादरशरः पूवसिद्धयेदाभिव्यक्तिपरत्वम्‌... २०२४१ 
ये पक्माण्मिति श्रौवास्यस्येशप्रसादेन चतुर्मुखे वेदा- 

विभवमाद्रपरखम्‌ ..~ २०३४६ 
सम्प्रदायकथनपूर्वकं वेद्र्य नियलप्रतिपादनम्‌ ... २०२३-४ 
यदे दएानीशप्रयोदतरामागप्रदरीनपूरवकं नित्यलमदीस्पे- † 


१ 


यत्वन्च ... भ न २०३--४५' ९ 
च्याकरपादैः प्रमाणान्वरयोग्याये विषयत्वात्‌ दैच्पेयत्वं  _ 
न याक्यप्रमादत्वादिवि कथनम्‌ ०० गनदे-४ः 
प्माप्तपुष्पप्रणोत वेदः प्रमामूलवास्यत्रादिलयनुमान- ५ 
बगण्डनम्‌ ... 5४ + २०३--५० 


= प्मा्तप्रययने वेदस्याप्रामाण्यमिचि गदया; पण्डनम्‌ २०४-५१,५२्‌ 
यषठदानघ्यययनेनैर शन्दो ऽः गमयतोवि पूववि 
मवप्य द्विषारिकखनवूर्पकै खण्डनम्‌ ... २०.४५३ - 
प्रकरः शस्दादतम्मय इहि कयनःूंकमनाप्वदेमम्ब 
वष्यरपदमाधिबन्यसरवपदनम्‌ + कन्धरः 


(२) 


पृण ज्छोः 

वेदे पुरूपसम्बन्धामत्वादप्रामाण्यश्ङ्ायन्धोऽपि न्ो- ` 
चि कथन 8१५ *.- २०५-१५.५द्‌ 
वेदस्य ब्रह्मविवत्तसेपपादनम्‌ ~... ` ,,, २०५--५७ 
वेदभ्य त्रद्ययिदत्ते श्तिप्रमाणोपन्यासः „ २०५- ८ 


पतेनद्वितौयद्यप्रविपादकश्रतीनां सद्गतिरिति कथनम्‌“ २०६--५.& 
एक विद्लानान्‌ सर्वविद्ानप्रतिक्षाक्तिद्धिर्पोति भ्रतिषादनम्‌ २०६--६2 
येदध्य वरस्छन्वरत्रेऽद्िकीवघ्वादिप्रतिषादकश्ुठीनापम- 


सघमिः = -.. ` २०६--६९ 
चेदस्य जदानिवर्घत््रादद़ेवमरतिपादकभशरुविसाम खस्य 

कथनम्‌ छः ~ रेन्द्--दर्‌ 
वेदस्य घ्रद्मविरचसे दस्यानादिव्वं पामाण्वञ्व कथ. - 
` भिति शङ्खा 46 २०६- ६१ 
बणेमाचस्य वेदामावत्वकघनपूर्वकं नियवकमविश्िणवर्- 

समूददत्वं बेदत्वमिच्युक्रा शद्प्परिद्ासः २०७-६४,६५ 
वन्न देशनिमिचस्य काललनिमितचत्य बा कऋसस्यामाव- 

प्रतिपादनम्‌ न .,. २०७ द्द्‌ 
ृषटन्तपुरःसरं स्वामाविर्षर्मस्यापि दत्रामा्वकघमम्‌ २,०७--६७ 
प्मव्रारधं चिस्वरेण विचारः जक 


8 विरसं ६ += २०८६८७२ 
येदप्यः श्रक्षवितर्तसान्नानादिखतरिरेषः, न प्रामाण्व- 


विः, नाप्यधेपविपादरूतदानिरिवि फलिग 


क = >८€--७३ 
लीरिकवैददिफवारयवेर्देलदण्यम्‌ ,... , 4 
परनिवेपसेद्ुरः ७ ति २०८८-५ 
स्रधिन्यर्िखया वदस्व ब्रह्ाद्रयावदघकत्वम्‌ =, १.५६ 
द 


फार्यान्रिवि एद सफलपदसामय्यम्िवि मीमासकभ्रव, 
निसमः - + धि | 


००० २९०७७ 


(र्र्‌) 


प चलो 
श्रन्विवाभिधानवादिमवनिरदेशः ... ... २११ ० 
तयैव विवरणम्‌ व ... २१९१-६ 
तत्र योग्यतारयनम्‌ ~ > ०.०, २२११-८ 


कार्यान्वये शब्दशक्तिरिति नियमनिराकर्णम्‌ ...२११-८१,८५ 
प्रवरचकद्वार एव सकलपदसम्बन्धग्रह इति मीमांसक- 


मतपण्डनम्‌ ध ... २१४ = 
त्र दान्तेन नियमामावप्रदनम्‌ ... २१४ 
कायह्ञानमेब प्रवरदंकमिति वादिनां प्रामारूयणां मत- 

निराकरणम्‌ नज ..« २१५८ 
कटसाधनयिलानस्यैव प्रवर्दकत्वमिति ख मतपुष्टिः ... २१६-८६,९६० 
प्रभिदितानापेगर्थानामन्योन्यसतसरगबोषन्नररउमिति 

पत्तस्य निणकरणम्‌ ०२5 .., २१०७-१ 
अभिददिवान्वयनिराकर्णमन्विवाभिधानस्य निदंरट्ल. 

प्रतिपादनञ्य ०३ ६ २९९८-२, 
क््याव्यवधानमन्वरेण वेदान्तानां ब्रह्मि प्रामाण्यमिति 

प्रदगनम्‌ 


० -„ २२० 
प्रत्तिनिषृत्तिप्रयोजनन्यतिरेकेण शब्दप्रयेगानुपपत्ति. 


रिवि शष्रायाः समापिः ४ २२९१-४ 
विन्वनम्यानपासनादोनौ चोपपर्न्ते कर्चध्यद्यं घतः 

छदश्यतेवि कथनम्‌ =... १५ २२२६५ 
येदान्वा प्रहपर्स्टू प्रह्सयप्रतिषादकाष्ेषौ न स्वपि. 

केररपर्ताऽपाति कपनम्‌ 


) 


&७४ ०५ २२३२-६ 
” म्ब्य पानमिवि , वा्यानामपण्डैरसारेपरययता- 
पत्वम्‌ न =*= २२२३-७ 
भद्वयम्‌ । 


१५४ ० २२९४-६ 


(२३) 


॥2 भ्छ्ो० 

सदसि सरब॑पदानां चच्द्रन्विनिरचमेन वद्मसमर्ै- 
कत्वमिति कथनम्‌ ७ = क --श 
उक्ताथैस्यैव स्पषटकरणसू्‌ 55 १ -- २२५१९०० 


सर्व॑पदानामेकाकःरज्ञानजनकत्ेऽनेकपदप्रयेषगादुपयो- # 
येोपनेक्राकारजानजनक्तेदरैतदानिरिवि शङ्कायाः 1 २२५-१०१ 


समाधानम्‌ 1 --- {२९५-१०२ 
प्रतिपदं जायमानक्ञानानां ब्रह्मणि स्वस्याकारसमषणा- 

भाव्रप्रतिपादनम्‌ श ० २२६-१०द्‌ 

उक्ता्ैष्यैव दार्द॑यम्‌ ४६ = र्गद्व 


सयादिगुखविरिषटस्यैकद्रन्यस्य अदयो क्षच्तणेनानेन 1 २२६-१०५ 
निर्देश इति घादिमतस्य दूषणम्‌ २२७-१०६ 
बरह्मणः सलयादिगुपाङ्गौ कारेऽनन्वादिशाव्दानामनन्वय 


दति प्रतिपादनम्‌ = .-. २९७-१०७ 
व्रह्मणः शब्दबाच्यस््े ध्यते वाचः, इति श्रुतिन्याकापः २२७-१०८्‌ 
श्रुयन्वरबरिरेषोऽपि ५5० -- २२७-१०६ 
मेदमिन्दकवाक्यानामपि व्याकोप" ... २६९८११० 
दूपणान्तरायि २२८१११११ 
बह्यण. स्वय भ्र्ाशष्वेऽवियावरणविरोधानाय शाल्रपे- 

त्ति कथनम्‌ पि] ५ --* ° म~ ११३ 
वाक्यस्य प्रामाण्याय लचगासमाश्रयस्यावश्यकत्वम्‌ २२.६-९९४,११५. 
लश्ठणानुपपत्ति कथयते वादिने पवपण्डनम्‌ .-- २२८११ 
ह्तयाग्रा च्यदस्पापनम्‌ (क --~ २२९८१९७ 
सर्प्टोकारः 





०० २३०११०८ 
प्माणान्वरसिदस्यैव ल्यस्वद्‌ बह्मयि प्रमापान्वरा- 


माबाद्वच्तणठपपत्तिरिवि शङ्कायाः समाधानम्‌ ... २३०-१९८ 


, ^ ( २ ) 
त पृ श्रो 
प्रमाणगस्यत्वामावमात्रेण भाससानवस्तुने६ न लच्णरामाव 
इति कथनम्‌ 0 ,.. २३०८१२० 
वाक्वप्रामाण्यालुपपततेसंच्तणाप्रयोजकत्वम्‌ ... २६९१-१ 
वाक्यप्रामाण्याय लच्णाया व्यदस्यानिरूपणम्‌ ,.. २३२१-१ र्र्‌ 
श्मनन्वमित्यादिशन्दानां नि शोपवनिोधप्रतिपेधपवेनैर- 
सते नशि सत्ता त . ०३१-१२३ 


दत्वमसवि वाक्यै ल्या चैतन्यमात्रप्य बोध २३२-१२४,१९५ 
सत्यमिल्यादिवाय्यस्य कलदचएयाऽखण्डैकरसवरहपर्यैव- 


सायिलप्रदगीनम्‌ ०० ,.. २२३२१२६ 
वच्वमसीयस्यापि शकणयाऽपण्टरैरुरसव्रद्मपयैदसायि- 

खप्रद्सीनम्‌, ४४ ... २३२१२०५ 
इक्छायुमानद्ये द्ष्टान्तौ साण्यविकतपै इवि शद्भायाः 

समाधिः ५०८ ५. >३६-१२न 


प्रछष्दप्रफाणयचन्द्र ददि सीकिक्वास्यघ्यापण्डा्धपयैवसः- 
वित्वनिरूपणपूर्कं चान्द साप्यविकुलवाया निरासः २३४-१२८ 

पमदापस्यतुमानाभ्यां वेदान्वयाक्यानामएण्डैरूरसवस्तु- 
पर्यवघ्ानसिद्धिरिवि कयन्‌... ... २३५-१३० 

सत्यशानादिगम्रनिपरिगोषत्रदप्रविपत्तये क्षचयाद्ृत्तिण- ॥ 
श्रयपौयेव्युपन््मे एददिनिरुपयम्‌ 


२३५-१३१,१३२ 
दान्वप्रमावद्टन्यम्‌. नि ,.. २३६-१३ 
वेदान्वक्राक्याना समवाया ग्यागपूर्दकं कत्तयया प्रदम 
भ्रदिपादूकस्यम्‌ ९ =. २२४१३ 
पदस्तानादिसष्दानामभदयकठया = प्रद्प्रदिषादक- 


ष्पमू + २६८-१३५,११६६ 


(२५) । 

न पुट भ्छो 

तच्वमसीदयादीनां जदहदजद्दघ्चच्तणयए त्रदप्रतिषाद्‌- 
कत्वम्‌ ध -.- २३८१३०७ 

सर्व्ञादिशब्दानामनवच्िन्नचैवन्यप्रकारामात्रस्थिविः २२३८१३८ 

्मन्वादिश्दानां जदद्रद्वणयैकरसे द्यि यर्यैवसान- . 


मिति कथनम्‌ ग ~ २२८-१३८ 
वेदान्तानामद्वैवव्रदप्रवतिपादकूद†सिद्धिरिति कर्थनम्‌' ˆ २४०-१४० 
ह्मसा्तात्कारे णब्दप्य कारणत्वमिति प्रदसीनम्‌ ... २४०-१४९१ 


वेदान्तबाक्यजन्यापरात्वज्ञानस्यापरात्तथ्रमनबाधकत्यम्‌ २४०-१४२ 
बरह्मसाच्तात्कारे ' वेदान्तानां कारणत्वमसदमानस्य 


स्वयूथ्यस्य शद्धा ० ~= २४०१४ 
स्वयुथ्यशद्भानिवारणम्‌ < ¢ --“ र्ण 
शत्तिचिरेधप्रदशनेनापि शङ्कानिरासः ... २४११४१९ 
छत्रो पपत्ति > .“ २४१-१४६ 


सनेनिरपेच्तगराष्दान्नापरोचज्ञानमिति वादिनः शङ्का २४२४८ 
अरह्मसा्तात्कारे ब्दस्य करत्वे श्रोवप्रमायोपन्यास्र; २४२-१४. 
प्न्यकरणत्वे त सौपनिषदमित्ति श्रीपनिषदत्वविशेष- 


„ शस्य वैयर्थ्यम्‌ ड --- २४३-१५० 
विगोयसप्येस्यपरकारोक्तिः = „~ , °= २०२-१५९१ 
गच्दस्य साद्ात्करयत्वे लीकिकवाच्यरटन्तः ... २४३-१५२ 
एवं शाब्देखमावविराघ इति शद्धायाः समाघानम्‌ २४३-१५३,१५४ 
प्मपरो्छत्तान्ठरूपनिदेः्ठः 4 ०० २४४-१५५ 
जडवे परेष्ठस्य सुख्यत्वमपरेचस्य ठु श्नामसन्रिघान- ~  , 
-.+ छ नैतवभिति कचनम्‌ _... . ~ -- २४४-१५द्‌ 


। 


(२६) # 


श्रपरो्स्वभावे प्रयगात्मानि वेदस्याऽपरेषचज्ञानजनन- 
„ मेवाचिते न परेात्क्ानजननमिति प्रतिपादनम्‌ 
उक्ताथेस्यैव व्यतिरेकेणाक्तिः ... दः 
श्रुतिकरणवादं स्दपक्तं॑चटौकख , मनःकरएवादिनेः 
निरासे हेलन्तरापादानम्‌ .:.". 
उपात्तरेताविं शदी करणम्‌ ^ 


श्रार्मखात्तास्कारे मनसः करणत्वे तजन्यलात्तास्कारस्य 
भ्रमस््रविपादनम्‌ 


= प्र क्रो 


२४९४-१५७ 
२४४- १५८ 


२४५१५८६ 
>४५-१६० 


२४५-१६१ 
२४५-१६२्‌ 


मनेाजन्यसात्तात्कारस्य सविलासाज्ञाननिकतेनाक्तमत्वम्‌ , २४६-१६३ 


भ्रार्मसादात्कारे वेदस्य करणस्वे न मनलस इवि प्रति- 
पादनम्‌ 


प्राससाच्ारकारस्य मन-करास्वे श्रुविविरेधप्रदर्शनम्‌ 
रवैः करेल विरोघामावप्रविपादनम्‌ , 


श्ुवाथैपरित्यागप्रसङ्गा्तच्वमसीयत्र भागव्यागलच्तणा 
न युक्तंति शद्भायाः समाधिः 


सुख्यायोतुपपच्यः वेदस्य लखणया परत्यगृत्दौक्यादबोध- 
फलत्वात्‌ लक्तणोपपत्तिः ० 

शच्णायोजसत्त्वादपि न लणानुपपत्तिरिवि प्रविपा- 
दनम = 

पप्ूरपव्घषस्दैकरसापण्डार्थसिद्धये एनन्यगदिथस्देन 
सर्यपानान्वरषाघनमिवि कयन्‌ 


२९६१९६४ 


२४६-१६५ 
२४७-१६७ ` 
२४७१६८८ \ 


२४५७-१ &<€ 
२४८१४७० 
२४८-१७१ 


> ८८-१७२ 


५ 


(२) 


पसङ्गस्य लच्यवस्तुनेः वच्यार्थेन सम्बन्धामावो न 

ल्वणाडुपपत्तिकृदित्ति कथनम्‌. मन 
बाच्यल््त्ययोः सम्बन्घस्थपनम्‌ ... > 
ृ्टान्तयुरःसरं कस्पिततेनाक्ञानादिना ससर्मसम्मवे 
# न ल्तणालुपपरततिरिवि कथनम्‌ , ५5 


पूर्देभीदिशा लकणायामनवस्या नेति प्रदिपादनम्‌ 


निधर्मकलक्तया्यसिद्धि- कथमिति न त््यवामिति 
कथनम्‌ 35 जन 
क्ञानत्वसामान्यस्य ब्रह्माभिन्नलप्रविपादनेन देरषामाव- 
कघनम्‌ = > ५ 
अनेकोपाध्यलुगदन्यवहारदेवुस्तत्सम्बद्धा व्यक्तिरवेत्यत्य 
सदृ्टान्वमुषयादनम्‌्‌ ०6 
बपापेस्तटस्थवया ऽभिघेयक्तोटावप्रवेगोन सयादिपदेभ्वः 
णुद्धचिन्माव्रलन्त्योपस्थिदिरितति कथनम्‌ 
.स्वेषदार्थे $पि ल्त्येपरिथवेर्नवुपपचिरिति कथनम्‌ 
साचिणः सर्वप्रमायसिद्धिरित्युकर्विवसणम्‌ 


दस्यैव रपषटोकारः ५५ ४ 
फलितेक्ति- _ ७ 
प्रमाणान्यथातुपपत्त्या सिद्धस्य साचि न विप्रतिष- 
त्तिरिस्य सेाम्परदाचिकस्वकथनम्‌ ०० 
सान्प्रदायिकवचनोपन्यासं मे क 
वच्यम्पदयेररेकायेबाचकस्वसथाषनम्‌ 25 


उक्ार्थस्वैन स्पष्टीकरणम्‌ वि ५ 
पदमाव्रध्याप्रमापत्वादपि पदद्वयसायैक्त्यमिवि कथनम्‌ 


भ्र श्छो० 


२४२८-७ 
२४६ १७४ 


२४८१७९५ 
२४५०१७६ 
२५०१७५७ 


>१५०-१७८ 
२५०१७ 
२५११९८० 


२५१-१८्द्‌ 
२५२१८ 
२५२-्द्‌ 
२२५२-४ 
२१३८६ 


२१३-१८७ 
२१५४-८ 
२५४७-८ 
२५४-१८० 
२५४-१.८६१ 


(र) 


५ (२ ^: 4 प्रण "ताण 
प्रमायक्ानस्मैवाज्ञाननिवर्तकतवप्रदिपादनम्‌ + ` .. २५५६ 
एकपदा्‌ प्रमाषएतानाखम्भव इति कथनम्‌ ,  -.* २५५-१८३ 
प्रमाणक्तानसिद्धये पदान्दरस्यावर्यकत्वम्‌ ,.. २५५ 
दच्वन्पदयेरिकायस्वेऽपि चास्वत्वायुपपत्तिरिति कथचम्‌ २५५१५ 
वचर दतुप्दरौनम्‌ ` ८; ,.. २५६-१६६ 


अरृततिनिमित्तमेदाद्‌ न चथोः पर्बायतेति कथनम्‌ ,*~ २५६१८६० 
पदमा्रस्यानुमावरकत्वाभावग्रदपनपूर्वकं पूर्वंपकिणः 

द्भाया निराकरणम्‌ ऊ „.. २५६१६ 
कलणथाऽपण्द्थसिद्धये पदान्रप्रयोगस्यावश्यकत्व- 


प्रद्रीनम्‌ ५ ~ २५६६६ 
घोपपदं चिना गङ्गापदस्य सरतः तीररूपलच्त्याथवेषेऽ- 

साम्यप्रपिपादनमू ५5 .-. २५०-२०० 
एकपदरयोगे नैटसिद्धिरिति कथनम्‌ २५७-२०१,२०२ 
पदान्वरग्रयोगस्यात्रावरश्यमपेखेति कथनम्‌ .-. २५७-२०३ 
वच्मसी्यारदिभदावास्पम्य लचचणया प्र्गृवह्मणोरै- 

फ्ययोयनान्न कोऽपि विरेषघ इति प्रविपादनम्‌ ... २५७-२०४ , 
ब्ह्मसाच्ात्ताएदेव मव्वारिवैर्निलारे वषवद्रोषेार- ५ 

बेरयं स्म्पराय इत्युपदेशः ... ..„ २५८२०१५ 
भ्गवद््ान्म॑ब्रद्यसाद्दात्कारः श्रुषिस्प्दिसिद्धोऽता 

भगवद्वत माव्यमिवि कचनम्‌ ... २५८-२०्द्‌ 
प्रकान्ते मगववः श्रीह्प्यस्य शर्यगमगम्‌ ५८२०७ 
्रघ्मास्तेकयम्रयाभि धं द्वादश्ठं यंकरणम्‌ २६०३४६७ 


मद्दासमैवयप्रविपादक्टमकगणारम्ने ऽदंददचत्वस्य मगवतेः- 
लुखन्धानम्‌ श . =-= २८६०-१ 


( र्डं) 


प्र श्ी० 
व्रह्मणाऽन्या जाचडाव य मन्यन्ते वेषां निराकगणम्‌ ... २६१२ 
तमःप्रकराक्तवद्विस्द्रस्वभावयालंविश्वस्योरमेदमसदमा- 


नस्य शहा 35 --~ २६१ 
वयो्िरुदसखमावल्प्रविपादनम्‌ ~-- . , --- स्दर्--त 
जीवेश्स्योरमेद दवि मवस्वानौवित्यकथनम्‌  ... २६३--£ 
अमूर्तं सव॑ने नद्मि जीवस्व मविबिम्बल्रामाबः ... २६३१० 
उक्तायेस्यैव विस्वरेण विवरणम्‌ ., . स 1 १ 

२६५-- १६ 

ह्मणो ऽवच्ेदामानः “अ ~~ २५६६-१ 

उक्तस्यैवा्ेस्य कैशद्येन विवरणम्‌. .. . --~ २२६६-८ 

जोबन्रहणोर्भेदस्य प्विरोकर्णम्‌ =. „ --- २६०७-१ 
वर्वमसीत्यादिवाक्यानां वस्तुव भिन्नयोर्जविनख्णेरे- 

कत्वोपासनापरत्वरम्‌. ० --. २६७२० 

उक्ताखेपसरमाधिभ्रविन्ञा > --- र्ध८-२१ 

` महत्यारमस्या जीवत्रक्षयेरेकल्वम्रविपरदनम्‌ ५2 ॥ 

= ^ र २७५०-७ 
^ श्रम॑स्य म्मे गगनस्येव जलेऽ ञान प्रतिविम्ब इवि 

“ स्यमतपुटिः <> ०० २७५१ रप 
-प्रविबिम्बरूपजीवस्य नदा वैलद्तण्यामावः -.. २५८१--२€. 


प्रघ्वच्ऽक्ताने कं प्रविविम्ब इवि शद्भपयाः समाधिः २५१--३० 
श्रह्तानप्रविविम्विठस्य ब्रहयचेदन्यस्यैव जोवत्वात्तयेररदध- 


यत्वम्‌. , * --. २०२३९१३२ 
श्रवन्ेदवादावलम्बनेनपपि वयो्मेदामारः -.- २५३--३द्‌ 
उक्तायप्यैव स्पष्टाकरणमर्‌ ० -* २ण्-३४ 


वीनामद्रदपदवसपपि्वम्‌ 
दतत्वमस्यादिश्रुठौनामद्रेव ~~ रज्ट-३५्‌ 


५ ५ (४० 


जीवनययोम्भयाकृते भेदः, वस्तुतश्तमोरैस्थं चन्धमेचा- 
^ भावे निलंपतवच्च # 


स्रूपसाद्धात्कारपर्थन्तं विरुदधधर्मेभानम्‌ 


बासखवैकयानवभासात्‌ कर्पितमेदावभासाश्च जीवस्य 
ससारदाद्येम्‌ 


परस्परविरद्धाना सार्वह्यमौत्यादीमौ भायापरिकिस्ि- 
ततवाततैसतयरैक्यस्य न खतिरिवि निरूपणम्‌, ,„. 
अज्ञानस्यामावत्वमिति शू ५ 
भर्यापत््या$क्ञानस्य भावस्वपरतिपादनम्‌ , 
श्त्रोपपत्तिः 5 
युक्खयन्तरेणापि अक्ञानस्य भगवरूपतवप्रतिपादनम्‌ 
उक्ाथेस्यैव विवरणम्‌ 
वादिन. शद्भाया. समाधि द 
जञानाभावाद्‌ मावरूपाज्ञानस्य मदैलचण्वम्‌ 
भ्रत्राथे वादिनः शङ्का 
सरसमायानम्‌ 
स्वपमुपुप्त्ेरज्ञानस्य बैलच्ण्येनानुभवः 
जागरिताबस्याय क्ानोस्थसैस्कारस्य युक्त ४ 
उरिथवस्थैचाबन्ते फालं न किभ्चिदवेदिपमिति परामर्शो 
मे मवति, किन्तु भ्राचोनस्यैवाज्ञानस्यानुमव इवि 
वादिनः शद्भायाः समाधि. -.. 
क्षानमावरैकनिवत्यैलमज्ञानस्य ल्पम्‌ 
स्म्तानस्य श्रमे यैर्ठण्यम्‌ ॥ 


प्रहतानधमयेर्द्ञष्ण्यस्य पुनद टोकरयम्‌ 


र" रे 
२७४--३६ 
२७५३७ 


२७५ -- देर 


२७६--३र 
२७६--४० 
२७७--४१ 
२७७--४२ 
२७८४३ ४ 
२७८--ण४ 
२०5४१ र 
२७८ -४६ , 
२८६०--४५ 
२२८०-८ ˆ 
२८९१-४ 
२८१--५० 


२८२--५१ ' 
२८५१-२ 


` २८४५-५ 


२८१--५४ 


( ११ ) ॥ 4 
४ ष . ~ प्र को 


पदेनान्नानस्य जगदुपादानत्वमनादिवव भवात्मकत्वश्च 
सिद्धमिचि कथनम्‌ ~ न" ^ न= १्८-१५ 
श्रत्नानस्यानिर्वाच्यत्वमू्‌ = - ..., , --. रण श्द 
म्लानं जीवाश्रयमिपि स््यूख्यशद्वा -- र्०- 
सर्व॑स्य नदाणेःऽक्तानाच्रयत्वाभावप्रतिपादनम्‌ .-- २८७-- ५८ 

प्रज्ञानस्य प्रामायिकस्वे ठस्य ब्रदा्रत्सत्यत्वादद्रैव- 
ध ष्ततिः ` >: ~ रद ५ 

ˆ भ्यो$क्ञाना्रयलस्वीकारे "य; सर्वज्ञः इवि शरूति- 
ल्याकोपः 5 „~. २८८-६० 

ऋ्रताऽ्तानस्य चद्धविपयत्वे जीबाश्रयत्वभिचि 
~ कथनम्‌ † ५ ,.. ` २८८६१ 

, सीगाध्यस्य प्रकयवियस्यासानत्य निरासाय आवश्य 
“ " ्रोपदेशोः युग्यते इति प्रविपादनम्‌ * ... २८८--दर 


`प्ज्ञानेसम्बन्पे सति जीवत्वं जीवते सयक्तानमम्बन्य 

* ५ क्यन्योन्याभ्रयनिराकरपम्‌ ... र८--६३ 
* जीबानामह्तानानाभ्यनन्यभिवि प्रतिपादनम्‌ --~ २९० 
प्रएानानामनादित्वं प्रपञ्चस्याक्षानपरिकस्पिदलष्ड ,,. „ >€०- ६५ 
यस्य येदान्वमन्यदानसुत्पचते व्य मेः स एरा- 


प्याय इ्ति कनम्‌ 2 ~~ ,.. २€०८-६६ 
पनेफजीवदादिमते बदगुक्तादिव्यवस्पायाः साम 
, स्यम्‌ इः .-~ रन्ज 


भ<१--र८ 
२९६२-६ 
,. २९२--७० 


पकमौदवादे पद्धगुकादिम्यदरपातुपपततिष्रदरगनम्‌ .-- 





सनेडमोदपष्ठ एव इ पारित्देकदैखिमदेषदसेदारः 


(३२ ) 


अल्ञावद्वमिन्मतस्यापरिपकमि्यस्य तवेदं कथनमिपि 
५ तन्मतखण्डनेापक्रम. ५ अ 
ज्रदव स्वाज्ञानात्‌ संसरति ब्रह्म्‌ स्वज्ञानान्मुच्यते इति 
तच्वविन्मतप्रदशनम्‌ ध १ 
परमाथैसच्वे ब्रह्मण्येव , सकायैमज्ञान कर्षितम्‌, न 
कट्पिवे तत्र ब्म करिपदमिति कथनम्‌, . 
दृ्टान्वपुर.सरं चैतन्यस्यैवावियातत्कार्यसम्बन्धेए न 
जीवस्येति कथनम्‌ क 5 
जोवस्याज्ञानाश्रयत्वामाष नि 
“भ्रहमज्ञ.' इति ज्ञानस्यान्यथापि सम्भवं इति कथनम्‌ 
प्रन्योन्याश्रयादहङ्कारस्य जीवस्य वा$क्ञानाश्रयप्वस. 
म्भवः ५५. 
जीत्रस्यानादित्वसर्पनेऽनिरमोत्तप्रसङ्ग इति प्रतिपादनम्‌ 
स्वमते देएपाभावप्रतिषादनम्‌ ... 
श्रनुमानेनाप्यज्ञानस्यादे वचि दाश्रयत्वकथनम्‌ 
पुनरदेमानद्भयेन श्रज्ञानस्य जोवाश्रयत्वाभावप्रहिपादनम्‌ 
निरुपाधिकयैवन्यस्य जोवमाववद्‌ नरहमभावस्यापि श्रधि- 
्ाछृतदवाद्‌ बरह्माश्रयत्वपत्तेऽपि तुल्य पय दोष दति 
शद्ाया. समाधानम्‌ ४९ 
ब्ह्याक्ञमिति प्रतीदयमावादज्ञानस्याप्यज्ञानसच्े प्रमाण 
वे्यख्रसन्ग इवि गह्भूयाः समाधानम्‌ 
अरत्तानस्य श्रणापरैद्यस्दनिससः 
मर्व्श्रुतिव्याकापनिसमः ध 


प्रविधाश्रयप्वं विना विमेोः सर्वक्षव्वासर्य्तत्वयोर- 
~~ खम्मद 


०५० ॥ 


परु० श्छ 
२.६२--०१ 
२६३--०र 
रधर 


२-६४-७४ 
२.६४ --७५ 
२६१५-६ 
२-६५-५५ 
२६५--७प 
२-६६-७ 
२,६६-^ 
२६०--८१ 


२७ --८र्‌ 


२६७--प्द 
.६प८---प्थ 


` २८८५ 


५ 


2 अः 
२९९६-७ 


(३३ ) 


प्रज्ञानस्यावरगमात्रस्राननि वत्राश्रयविषयमेदापेद्ेवि ` 


, कचनम्‌ , + 4 
दक्तायैसख दृ्टन्वेन विशदौ करम्‌ =. . 2 
श्मत्ताने श्राश्रयविपयमेदाभावनित्सणम्‌ ५ 
धद्घानश्यैसाश्रयविषयलसायनम्‌ ...  , 
अदाने नष्टे जीवमेदाभाव इवि प्रदयनम्‌ ` ... 


यद्धमुक्तादिन्यवस्याया परहमनकोल्िरूखवम्‌ 9 
^ प्रनेकजीरवादे यद्धयुकादिन्यदस्याया म्रतुपपत्ति- 


प्रदमनम्‌ " नि ३5४ 
शुफो युक्त इयादिश्रुत्यादौनामधेवादल्वम्‌ ऊ 
जौमनिषये संरायाभावनिरूपणम्‌ ... हर 
भ्म भोपेश्वरल्यजमदुश्नमस्यादियापरिकरि्पिवल्वरम्‌ 
पएफजीववादे धुविप्रमायोपन्यासः ,.. 


प्रविधाया प्र्णवसवे प्रापम्‌ ,.. ६5 
स्वर्यप्रकागे प्रपण्णि फयमयिद्ालम्मव एति राद्भायाः 
समाधिः ४ ग) 
स्वयप्रफाणे एवाक्षान्ितिरिति स्यमतदादयम्‌ = ... 
प्रदायिपयं प्रह्माश्रयमेवाश्वानमिति सिद्धान्तापसदार. 
ब्रहमाघ्रपविपए्यस्यापानस्य परमात्मगियणा न निषतिरित्ि 
पूर्पोरपापनम्‌ ५६ ४ 
द्रणम सदमद्धेति विकर्पपूर्य रूमाघस्य एपगम्‌ =... 
समानस्य निदयतिदूर्ये देष्ददवेष्ारनम्‌ 59 
अठानीनदरीतः सवा प्ासम्ाऽव्यीरीरा स्यीतीरथा 
वतपष्ठट्रपदृषययम्‌ 
गृ साप्यना भिन्नाभिन्नेवि पखरपयम्‌ 





०५५ 


पठ षोऽ 


* रप 


२०० 
३००8० 
२३००-१ 
३०१- छर्‌ 
३०१--€रे 


३०य२--र्थ 
३०२ 
२३०३-६ 
२० २- ४ 
३०४-- ६८ 
३०४- << 


३०५-१०० 
२३०६१०१ 
३०६--१०्‌ 


३०७-१०३ 
०७१०४ 
३८८-१०५ 


३०८६१०५ 
३८८१८८८ 


`( इध) 


(४० णर 
्रललाननिटृत्तेरकानेःपादनत्वामा निरूपणम्‌ ५ _ --* ३१०१०४६ 4 
ग्रज्ञाननिवृसेरनादिलामावनिरूपणय्‌ ,„ ,३१०-११० 
नद्यज्ञानादज्ञाननिदततिरनेति पूर्वपत्तापसहार ,.. ३११-१११ 
पू्वपचखमाधानपयिक्ञपू्क त्रदाजञानात्ननिटृत्तौ श्रुति " 
प्रमागप्रदयीनम्‌ ... . ' , ३१९११२११ 
युक्टयापि स्वमतटढोरौर ८ = ३१२-११४ 
श्रुलिस्तियुक्तिभितरहयजञानादज्ञाननिवृत्तिनिश्चय इत्ति  * 
प्रद्ीनम्‌ < 


~ ~" , ३१२१५ 
मिथ्याप्रपच्वान्तर्तव्रहमक्ानस्य रञ्जुसपंक्ञानचदप्रामा- 


पणयान्न तेनाक्ञाननिद्ृत्तिरिति शद्धाया ममधानम्‌ 


३१३२११६ 
श्रवाधितदानजनकस्य प्रमाणप्वमिति निर्देश \ ३१३-११५ 
दृष्टान्तेन तस्यैवेापपत्ति > ,, ३२१३११८ 
दान्तवैपम्यपमावप्रतिपादनम्‌ ३१४-११८ 
तस्मवापपादनम्‌ 2 ३१४१२. 
श्रल्यातिवाददृ्ान्तेन ज्ञानस्य प्रामाण्योपदादनम्‌ „ ३९५-१२१ 
प्मवाधिनप्रतीतिज्ञनकलयैन ज्ञानमय प्रामाण्यनिरूपणम्‌ , ॥ 

न म्बह्पसलय्वेनेति प्रतिपादनम्‌ “ *२१५-१२२ 


हेनिप्रामणण्यापद्वस्यत्सम्भव्रल्रकयनम्‌ 


श्मक्षाननिदत्ते सवीत्वादिचिकस्पज्ञानस्य यैवर््य- 
प्रतिपादनम्‌ + 


,..: ३१६१० 


त 2 = 2९१६-४ 
प्रकारान्वरेगापि ग्रन्नाननिवुत्तेग्ञानवाधकतेाषि ३१७-१२५ 
अ्यत्रायस्य दान्तेन दाद्मू ~ ... २१०-१९६ 
भ्रतानानुरूपा ज्ञाननिदनि्ेन न्टैवचतिरिवि कथनम्‌ ३१५०१२७ 
परद्र पष्ठान्दरकथनपर 


५ *-~ २३१८-२ 


(३५) 


॥ 


ज्ह्मभावपरि्यतान्त.करणरूपेदैव = तदयाज्ननिवृत्ति 
नाचिशेपितरूपेणेति यनम्‌ ` 

ग्ज्ञाननि्त्या वर्त्यादिरूपस्य श्मात्मकस्य निषटृत्ति 
तन्निवृत्तौ न थक्‌ घरमे ऽपेचत्यते इति कथनम्‌ 


तत््व्ञामादज्ञाननिदृततिसिद्धिरनवयेति कथनपूरवकसुप- 
सह्दारः "..;.. क 
जीबन्युक्तिं साधयितुं प्रत्तस्य प्रथमं पूर्वपन्तोत्यापनम्‌ 
तच्र जौवन्गुक्तरदयसम्भावितस्रकथनम्‌ 
शुतिबिराघप्रदभौनम्‌ ' ५ 
दषणान्तरपदयौनम्‌ न्ड ॥ 
जीवस सुककर्मवतीयत्र प्रमासाभाव इति कथनम्‌ › 
अआत्तेपसमाधिप्रतिज्ञाच >,“ 
जोबन्ुक्छिपपादयितुं मृमिकारचन्‌पूवकं तरवसाच्छा- 
त्कारं यिनेषपदेषटस्वामात्र इति कथनम्‌. व 
श्रान्वस्य तक््रेषदैश्ेऽसामय्यम्‌ 4 
दग्धाज्ञानल्यैवेपदेष्स्वमिति व्यवस्थापनम्‌ 
चाधितानुश्रच्या वख्ञस्य जीचन्सुक्ता उ्यबहारस्यौपपत्ति 
चक्ताथैस्य दृ्टान्तप्रदशीनपूरव॑क स्िरौकरणम्‌ 
ज्यवहाराभासेन न जोवन्मुक्छिठविरिति फघनम्‌ 
ओबन्मुक्तस्यवभ्यात्रयसम्बन्धाभवप्रदशनम्‌ 
न्रदविदयाविर्भाबदेतुरा्ान्यधानुपपत्या = जाबन्मुक्त 
व्यवस्थायाः सिद्धियुपपाचोपकदारः न 
प्रार्य पूर्वपक्चिणः शद्रा ९६ ` 
शङ्कया. समाधानम्‌ ८ श 


41 ञ्छो (~ 
३१८१२. 
२१६१३२० 


२३१.६-९२१ 
देट्ट१र्‌ 
३१८१३२२ 
२३२११३४ 
३२१--१२५ 


३२११३२६ 


३२२१३५७ 
२३२२-श्द८ 
३२२--१२६ 
२२३-१४० 
२२४-१४१ 
देन्ध-ष्थर्‌ 
२२४१२४३ 


२५-११४ 
३२५-१८५ 
वेर 


( ३६ ) 


् पृ कलो 
सुमुचो्योबदक्षानै प्रमाणप्रमेयादिदैनै ` स्यादेवेति र 
थनम्‌ => ,.. ३२०-१४५. 
शिष्यस्यावि्या गुरः सम्बन्धामाव इति निदशः २३२७१४८ 
वच्साचाव्कारदशायामक्ञानजन्य्रमामाव्रद्धनम्‌ २२७५१४६ 
जोवन्छुत्तौ श्रुतिप्रमाण पन्यासः ..- " .., ३२८-१५० 
तत्र स्गृतिरूपप्रमाणस्याप्युपन्यास. ... ३२८-१५१ 
तथेदवमायननिति श्रतेः परतर्ठविदो जोबन्य॒क्ति्रवि-” 
चन्पकसाभाव इत्ति कथनम्‌ „ ."+ ३२६ १५२ 


प्रारम्धररम्मगणा विदेदमुक्तिपर्यन्त स्थितिरिति कथनम्‌ ३२८१५ 
सेस्फारनिमित्तस्यारानभेपनिमित्तस्य बा देदन्दरियादि- 
शपिष्मापएषा उव स्पणर्प्रपग 


२३८-4४ 
शिषे याएपकतेऽ्ि ३३०-१५५ 
येन प्रमाणेन प्रारग्धकरम्मणेोनुदृत्तिरवगता वस्या- 
पन्यास, ... २३१-१५६ 
शद्रेतव्रादिनां मदस्य सर्चरेठदप्रविपादनम्‌ ,०„ ३३२१५५७ 
नान्तिकानामेताररत्रद्यवेएयाभाव भास्विसाना तु स्यादे- 
वेति फथधनम्‌ = .., ३३२-१५८ 
मगकद्रेः ' परमपुगषायदेतुलम्‌ व -. ` ३३३-१६०. 
अगवद्र्ाना श्ेषटतम्‌ इ ' -., ३३४-१६१ 
अगगदरखानां प्रद्मसानस्वानायासेन सिद्धिरिति फपनम्‌ ३३४-१६२ 
दश्यस्ा्षारफार्यता जीवन्नुक्म्य एतकृन्यत्वम्‌  ... २३५-१६३ 
द्व द्लद्न्य्म्पैव विश्चदाकर्यम्‌ -., ६३६-१६४ 
श्रप्णिद्रा ह्ास्किकाश्चायपषसवपु रागामावप्रद्नपूर्क्ष 
इदन्यरयप्रदमीनम्‌ = ० ३५१६५ 


ऋराएष्देद धुन: पपष्टार्ग्म्‌ ... ~~ द८-१६६ 


, (८२७ ) 


शुद्धिपन्नम्‌ ॥ 


= प्रु छो 
अण्यासपाशविक्तयात्‌ ` परमानन्दससुद्रे चच्त्वविदः 
, श्िविरिति कथनम्‌ ६. -.- ३२३८१६७ 
, छच्वविदो मु्रन्द ्ाग्लम्बनसिति कथनम्‌  ... ३४०६८ 
विस्तरेणाक्तस्य श्रालाधेस्व सद्तेपः... ३४०१६ 
न्र्माद्वनिमनज्ननमेव पस्मपुरूपाथै इवि कथनम्‌. ... २४१-१७० 
भन्धस्माप्य सुङुन्दभ्रसादजन्यल्राद्‌ निहुस्रकथनपूव 
भेगवच्चरगायो; समर्धणम्‌ .... ३४२-१७१ 
अन्ान्ते मङ्गलाचरणम्‌ धिन --. ३४२-१७२्‌ 
भगव्रतः पादारविन्दालुसन्धानपूरकं प्रणति, ५, २४२-१७३ 
शरस्य भ्रन्स्य निर्माणं भगव च्छुश्रपा्ैमेव म स्याया- 
द्थेमिति कथनम्‌ = ... ३४४-१७४ 
बुखत्तृभिरवरयं विचारणोयेऽयं श्रन्थ इति प्राना ‰.. २३४५१७५ 
श्रोकख्च्युत्वादनाय प्रसिद्धचिन्वामणेः सकाणदस्या- 
स्करपकथममू इ -- ३४६१०७६. 
बन्थक्रनामनिर्देषः ०४ ^ ~ ३४६-१७० 
प्रय॑ खुददुजनाक्ञानदारिदत्तयकाये भूयादिति आशोः ३४७--ष७द 
गन्थपरिसमाप्तौ स्वादद्भारनिरासलः, थन्ययिरवने प्रेरक 
नामनिर्देशः, अनेन प्रन्येन भगवान्‌ प्रसीदति ' 
कथर्न॑च्व प ००० === ` 2७ 
श्रुत्यादौनामरारचिवर्थावुक्मेण सूचोपत्रम्‌ ००" = ३४८०-२६४ 
भरकारादिक्रमेण प्रत्यक्तस्यचिन्तामणिन्लोरुषूचौ ... ३६५--३.९४ 
+ 


दर्द 


श्रीगणेशाय नमः । 
` ओओीमस्सदानन्दुविद्वदविर चिवः 


स्वग्रभाख्यग्याख्यासेवलितः 


परत्यक्‌तत्छचिन्तामणिः ।. 





द्वितीये भागः 
श्रथ समं ` करणम्‌ = 
वेदान्तवेद्यं परमएत्मतच्ं 
बिशुद्धविक्षानघनं सुखातम । 
विन्ञायते व्रह्म, यददि भक्त्या 
बन्दे तमीशं सततं सुकन्दम्‌ ॥ ९ 
यस्य स्रत गति मेदमविर्दधिःस्या 
वैशारदी मपिर्देति चिदात्मना । . . 
यत्सीं स्मरवि निदयुमार्ददेद- 
स्तं देवरीमुखसपैमि ददि स्फुरन्वम्‌ ॥\ १ ॥ 


प्रतीदानन्दरप्रफरणे (कचस्वसुस्यमनिरम्य विकस्पजाल्िं न स्र 
मयेपरिोभिनगरैक्ययेम्यम्‌? इ्युकतं॑घन्र॒ यदि कचूत्वादिष््तत० 


२ भल्यकूतस्वचिन्तामदौ 


प्िबात्मनः स्वाभाविके धम्पैः स्पासदः स्वभ्गवस्यान्यया कलु॑शक्य- 
तया तन्निरसायोगात्‌ तता चिसुक्ति स्यान्‌ । तदुक्तम्‌-- 


५भ्रात्मा कत्रादिरूपश्चेट्‌ या कादत्तीस्तहिं मुक्ततां । `. 
नदि खमाबो भावानां व्यावर्ततौप्ण्यवदरवेः ॥१ इति } 


श्रात्मन्यध्यस्तस्य तु कर्च॑तवादेरकर्चत्वादिस्वभावाववरोधनेनापनेतुं 
सुकरत्वात्‌ स्यात्ततो विमुक्तिरित्येतद्धिचारप्रधाने प्रकरणमारभमाणाः- 
कपत्वादिसमावात्मवच्चज्ञानै भगवद्भक्यधीनम्‌ , ““यस्य देवे परा भक्ति" 
(वे ६ । २३) “यमेष वृणुते वेन ल्यः" (सु २।२। ३) “ददामि 
यदधो तं येन मायुपयान्वि ते» (गो० १०। १०) इतयादिश्रतिस्ृषि 

कदम्यैखचैव प्रतिपादनात्‌; तस्मात्तमेव भगवन्तं परममङ्गलमूत्ति प्रणम 
भर्वात शाखौयविपयप्रयोजने द््ीयवि--वेदान्तवेयमिति ॥ १ ॥ 


यद्धक्तिहीनो गहने भवाब्धौ 


निमजतीतो न लमेत मुक्तिम्‌ । 
यद्धक्तियुक्तो निखिलं पुनाति 


स्वयं विमुक्तस्तमहं श्रये ॥ २ ॥ 


मगयद्रक्तिदैमुग्यमेद मद्दानर्पास्थिपावदेतुः, षदाभिगुख्यमेव सफ- 
लपुरयापदतुरिति दगय॑त्नमेव भगवन्तं णरण्यतेनापनुमन्धत्ते-- 
यदिति॥२॥ 

प्रकर्वभोक्ात्मपदध्रमादात्‌ 


सेस्एखन्धः श्रविभाति सद्रव्‌ । 


सप्तमं प्रकरण्पम्‌ 1 ४ 
करतुतमध्यस्तमपास्य शुद्ध 
स्वरूपवेधेन विमुक्तिमेति ॥ ३॥ 


५ व भगबन्तमलुखन्धाय भ्रकरणप्रतिपायम्यै दशयति--श्रकर्भिसि ॥ 
घ्मकर्रभोरतौकस्वभावं यदयात्मपदं तस्य प्रमादादक्ञानकृवावसणात्‌ संसारे 
नस्तातीवि संसारबन्धः कतत्ादिः खपापि सता तुल्यं प्रतीयते, सस्मि 
शद्स््रूपः कर्त्वादिधम्मैविनिंक्त ्रात्मा तत्सात्तात्करेण श्रबिद्य- 
मानमेवारमनि करिपतं कर्तृत्वं तटुपत्तचितं मैक्ततवादिकं सकलमनर्ध- 
जालमपास्य--स्रकर्ततरादिस्वरूपमदिम्नैव बाधिततमेवापनाध्य स्रस्ररू- 
पावर्धानल्लच्णां वियुक्तिमैति । अकन्तृत्नादिस्ममानात्मतच्तरे निजमदिन्नि 
प्रवि्ठिवे भवतीत्यथैः 1} ३॥१ 


ननूच्यते बेदविरुद्धमेत्‌ 

यतोऽप्ति कचतरयुतोऽयम्पत्मा । 
यजेत दद्यादिति चादनातः 

क्रियाश्नयो देष फलस्य भोक्ता ॥ ९ ॥ 


आत्मने $करतैल्मसद्मानस्तदादविपपि-- नन्विति । = पवद्‌- 
९ वेदविरुद्धं 
कततृत्वमात्मने। वेदविरुद्धं त्वयेएच्यवे ! ककः ? यवः “भ्यजेत्र दवा 
इ्ुटयाद्‌” इति चोदनाः वैदिफोपदेशादयमात्मा कचलयुोऽस्ति । 
त्रिाश्रयो शदौति न्यायप्रसिद्धभेवदु" यदेष कर्ता ऽऽत्मा फलस्य भोक्ता 
-शल्रफलं प्रयोक्तरि तन्नचयत्वाद्‌” ( मी० स्‌ ३। ७1 श्ट) 
इया स्म भगवान्‌ जैप्िनिः 1 प्रयोक्तरि श्रलुठादरि कर्तरीति यावतत्‌ 1 
शाष्तफलं स्वर्गादि, ङतः १ प्रयेगकफलस्ाधनवालचणत्वाच्छाख्य 


४ भ्त्यकलत्वचिन्तामगौ 


विषेरिवि सूत्ायैः । सथा च कयं श्रुदिन्यायविरुद्धमकर्च॑ललमात्मने- 
भ्युपगस्यत इति भावः ॥  ॥ 


शाखार्थवत्त्वादिति सूत्रसिद्धम्‌ 

कर्तुतवमेतस्य तथाऽऽगमेषु । 
कलतरभेकतुतरविवर्जितेऽस्मिन्‌ 

शारं भरमाणत्वमियात्‌ कथं ते ॥ ५॥ 


न केबलं पूर्वमीमांसोरीया विरुद्धमेतत्‌, रपि तु उत्तरमोमास- 
चरीलयाऽपोयाद--शास्रायैवत््वादिति । “करता शाखाथैवत्त्वाठ्‌" ( ० 
सृ° २। ३। ३३) इति सूत्रम्‌ । फत्ता चायं जीवः स्याच्‌, कस्मात्‌ 
शाखधेनस्ाद्‌ । पयं “यजे दयारजुहयात्‌ इत्येवंविधं विभिशा- 
खमयवद्रववि ; अन्यथा चदनधैकं स्यादिति सत्राथेः। व्याच 


फचतादिविनियुक्तेऽसिनात्मनि कयं शां प्रमाणत्वं प्रा्ठयादि- 
स्ैः५५॥ 


करुः सतः छत्यविरोपमेत- 
च्छाख्रं विधत्ते सति तत्र कस्य । 
विन्नानमेतत्नुते हि यज्ञ- 
मित्यादिशाख्रादयमस्ति कर्जा ।॥ ६ ॥ 


युयन्नरेदवदू द्रदेयवि--फरुरिवि । किभ्य वद्धि शावं कुः 
मनुः फम्यपिगेपसुपिययि, न चासदि कस्ये ठदुषपयेव, सथेदं 
ात्रमपवप्रवदि । "दवद द्रष्टा सटाश्रोदा 


प्रदा रसयिता भन्ता 


स्तनं प्रकरणम्‌ । ५ 
यैषा कर्ती विन्ञानास्म पुरपः” (० % ! -€) इति ""विज्ञाने यज्ञं चुत । 
कमपि ततुवेऽपि च ।*(३०२।१)दवि ्ाखादप्ययमास्मा कर्तेद: ॥1६॥ 


' ` कर्चृत्वमस्मिन्नयुभूतिसिद्धम्‌ 
गच्छामि सुञ्जेऽहसिति प्रतीतेः 1 
नेतद्धियः स्यात्करणत्वहेताः 
कनतत्वमात्मन्यवगम्यतेऽतः ॥ ७॥ 

न कवत शाल्नसिद्धं वल्कलं किन्त्वतुभवेनापौयाह--कततृत- 
भिति 1 नलु श्रुवावेष वरि्ानशब्देा बुद्धै। समधिगवः, कथमनेन जीवस्य 
कर्तुं सच्येवेलयाशादू्यादह--मैवदिदि। जोवस्यैप निर्देशो म वद्धः, न 
चेद्‌ जोवस्य स्वाद्‌, निरदेशविपर्ययः स्याद्‌, वित्ानेनेतयेवं निरदे्त्यत्‌ 
वधा हान्यत्र लुद्धिविवच्ार्या विक्तानशब्दस्य करणविमक्िनिरदे दश्यते 
^तदेषा प्राणानां वि्तानेन विज्ञानमरदाय” { व° २।१। १७ ) इवि । 


प्व तु '"िज्ञाने वलुवे,, ( ३०२ ।५) इवि कचसामानाधिकरण्यनिरदे- 
शाद्‌ उुद्धिन्यविरिकत्यैवात्मनः क्सवं सूच्यव इवि वात्प्र्याथेः ।१०॥ 


बेदान्तशाखरेऽपि समाधिरुको 
वेधार्थमप्यात्मनि कर्खूपे 1 
यदाऽस्तयकर्ता कथमस्य वेधे 
दश्ज्य इत्या्युषदेशु इष्टः १ = १ 


नु फयमेव्‌ वेदान्वमम्म्वं॑स्यादित्यव भ्रष्द--देदान्वरासपे$- 
पोवि { यऽपदौपनिषदात्मम्रदिपत्चिप्येननः समापिख्पदिष्टो वेदा- 


1 भ्रत्यकतत्वचिन्तामयै 


न्वेषु पश्रात्मा वा श्ररे द्र्य श्रोतव्यो मन्वन्यो निदिष्यासितन्य " 
(@० २।४।५) भसोन्वेणव्य स विलिज्ञासिवन्य » (छा ८। ७। १) 
(्नोमित्येव ध्यायथ आत्मानम्‌” ( सु> २।६) इत्येवं 
सो्यसत्याठ्मन करस्य" मोपपययते । दस्मादप्यस्य॒कचूलसिद्धि 


स्यियै ॥८॥ 
राखार्थवत्वादिभिरात्मनस्तु 
करत्वमावश्यकमभ्युपेयमर । 
स्वाभाविकं देतुभिर्र वाधा- 
भावात्कथन्तेऽभिमतं विरुद्धम्‌ ।। & ॥ 
पूर्वपक्तयुपमररवि-शाखाथैवच्यादिभिरिति। शाला्थैवतत्वादिभि- 


दठुभिसर्मन कर्चुमावरयकमिति स्वीरुव्यमिति सम्बन्ध । 


नह्य वाधा दृरयते। श्रव खरामाविकररचुते सात्मनो ऽकरचतवा्ु- 
पगमे वेदन्यायविर्द्ध इत्यं ॥ < ॥ 


स्यादेतदेवं यदि वास्तवं तत्‌ 
करतुत्वमिषटं शरतिगीभिरेवम्‌ । 
विन्त्वस्त्यतिद्यापरिकल्पितं तत्‌ 
कनौत्पमात्मन्यचले शुद्धे 1 ९० ॥ 
शा्ब्रन्यायकास्पर्यनभिदम्या$यमातेप , वेत्तात्प्य्यविपारे नु 


मामप युष , भिद्नादिकारपिययत्वादिन्याशयेन समाधत्ते-- 
द्विः दि शस्यात्मन कर्तः 
स्ष्द्थ। यदि वम्यात्मन करूरं यान्यदं श्रजिगार्भिरिण्तिन प्रनि- 
{4 


सप्तमं प्रकरणम्‌ 1 ७ 


पिषादयिषितं स्पात्‌, सदैवमेच स्याद्विरोषः; न तु वथा; किन्त्वात्मनि 
विशुद्धे सर्वधम्म विनिरयक्तेऽचल्े निद्यमेदा ऽविक्रियत्यादक्रियेऽबिचायरि- 
करिपतं सत्क वस्व कम्मैसमाध्यादेः कततत्ममादाय शालमथैवद्भन- 
तीयः ॥ १० 11 


स्वाभाविकं चेदिद्मात्मनीष्टं 
तते न निरमोक्त उदेति तस्य । 
अग्नेखिोष्णयात्न च कततृमावा- 
दसुक्तपुंसः युरुपार्थसिद्धिः ॥ ११॥ 
श्ात्मनि फलृादिषम्मैस्य स्वामाविकसवे प्रयुव वेदान्वशाखान- 
येक्यं स्पादियाद्- स्वामोविकमिवि( नन्वस्तु कत्ते सयपि युक्तिरूप- 
घुरूपाथै इवि नदान चेवि । कन्तैत्वादमुकस्य युस; करचलवादि- 
धरम्मवरवमेव्‌ बन्यसलरिमिन्‌ सति मेच्छोऽपि सन्धापरपर्य्याय पव 
स्यादित्यथः॥ १९१1 
कन्तंत्वमेवास्य भवाच्धिदुः्ख 
तस्मिन्‌ सतीत न धिसुक्तिरस्ति 1 
स्याभाविकेऽस्य न साधनैः स्या- 
इच्छेद एतस्परतिचन्धन चा ॥ १२॥ 
ण्यदेव पिवृयोति-कचंतमिवि ॥ कर्चूतवस्य दुःखरूपत्यान्‌ तस्मिन्‌ 


समि इव; कफरत्वादिसंसारयन्यान्‌ कय॑ मचः स्या ¶ नतु 
व धः ्ल्ययि 
स्पितायामपि कृत्य करचुलराय्यपरिद्ारा्‌ पुमपायैः सेरम्यवि 


, ८ प्रयकूवत््वचिन्तामय 


दत्परिदारण्व निमित्तपरिहाराद्‌, यथाम्तर्वेहनरशक्तयुक्तस्यापि काष्ठवि 
येगाद्‌ दहनकारय्यामावः, दद्रद्‌; दल्याशदूक्य निमित्तानामपि शक्तिततचयन 
सम्बन्धेन सम्बद्धानामलन्दपरिहाराखन्भवान्मैवमिसयाह- स्वामपि 
फस इति । एतस्य कर्तृत्वस्य प्रविबन्धनमात्यन्विकं 
सम्भाव्यते इयथः \ नन्वस्तु तर्हि स्वभिविकस्यापि धर्म्मस्य कदाचित" 
वल्लसाधनैरुच्ेदः विस्य मारकस्वभावे यथौपधिगरुडभ्यानादिमि- 
रुच्यते, तद्रत्‌; इत्यागदृश्याह-न साघर्ैरिति । स्वामाविकलेश्य 
करृत्वस्य साघनैरच्ेदे त्यन्तनाश, न स्यात्‌ । बिपस्य ठु गरुडप्या- 
नादिना स्वरूपता धर्मिण एव नाशो न तु घर्म्ममात्रस्य । श्रत्र त्वात्मनो 
घम्मिणो नाशामावात्तद्भस्यापि स्वामाविकस्य साधनैरच्छेद ऽशक्यो$- 
“ न्यथा स्मावत्वस्यैव चपिरिति दृष्टान्तो विपम इवि भावः ॥ १२॥ 


न वाऽस्य सत्ते करणोपदेशाद्‌ 

मेच्तोऽपि सिद्धेधच्टुतिमोलिगीरभिः । 
मुक्तिनं साघ्याऽखिलसाधने्वा 

नित्यत्वहेतोः स्वथमेव सिद्धा ॥१३॥ 


ननु माचमाधनपिधानान्मोत्त. मेत्म्यतीयाशद्क्य साधनाय 
स्या ऽनिदयत्वाद्‌ मैवमियाद- न बाऽस्येति शरस्य कर्तुखस्य सत्य 
म्पापनापदेगादपि न वा मैः सिद्धेपदिनि सम्बन्धः | 


मवा वदान्य 
वाश्चैमुखिरपि मगप्यत्येन प्रदिपायते । 


नदि नियमिद्धवस्तुना 
माषस्य मापनसाप्यत्यं युचिपयमवयग्दोनि तासयर्या्धः 1 १३ ॥ 


न वा विचारोऽपि श्या श्रुतीना- 
मघ्यासविच्छेदकरो यतः सः 1 


सक्चमं भ्रकरणम्‌ 1 ~ 
अन्ञानवाघेन विचारणयाः 
साफल्यमिष्टं न च वस्तुहानात्‌ ॥१५५ 


नरु मत्तस्य साधर्नैरसाष्यत्वे “न्रात्मा वा त्रे द्रशटव्यः श्रोठन्यः" 
( श्र ४।५1 ६) . इत्यादिविचारसराधनविधायकश्रुतीनामानधैक्य- 
मित्यागायूक्य पुरुपापराधनिदृत्तिसाधनत्वेन विचारविधायकश्रतीनां 
प्ताफल्यान्मैवमिवि परिहरति--न वेवि ! विचारणाया वि चारनिर्णी च- 
वेदान्ववाव्यजन्यत्तानस्याः$कानवायेनैव साफद्यं श्ुतीनामिटम्‌, न छ 
स्तुमः सद पस्य हानात्‌ ¡ नदि क्ताने कस्यचिदञानवाधमन्वरेय निव 
नयो जनकं वा दटमित्यज्ञानतत्काय्यीष्यासवाध एव ज्ञानफलम्‌ । 
तञ््नकल्वेन विचारविधायकश्रुतीनां साफल्यमिति भावः ॥१४॥ 


विशयुद्धुद्धाख्ठतनि्यसुक्त- 
स्रभावयोधादिह मोक्तसिद्धिः । 
उक्ता न तादकप्रतिपादनं वा 
युज्येत तस्मिन्‌ सति वाऽऽत्मवोधः॥\१५॥ 
प्मक््स्याऽऽस्मने नित्यसुक्तत्वप्रतिपादनान्यघालुपपत्चेरपि कर्तत्वं 
करिपवमेवेयाद--विशुद्धेति । नित्यशुद्युद्धमुक्तस्वामाबात्मप्रतिपाद- 
नान्मोसिद्धिस्वारकस्वरूपपरित्तानादेव श्रुविभिरभिद्दिवा, वादगात्म- 


प्रविपादने वादगात्माववोधो वान स्वामाविककच्तल्येन फल्पवे । शस्मादु- 
वाधिधन्माण्यासेमैवारमनः कवस्वम्‌, न स्वामाविरूमिव्ययैः ॥१५॥ 


तस्मादविदयापरिकव्पितं तत्‌ 
कचचतमध्यस्तनिडृ्तिरिष्टा । 


१० अरत्यक्लच््वचिन्वामदौ , 
तत्त्वाववोधात्‌ स च वेदभैषले- 
विचारतः सिद्ध्यति सन्सुमुक्लोः ॥१६॥ 
फलितं बद्न्तु्तमेवाधे' द्रदयि--चस्मादिति ! यस्मा्वामानि" 
कफे सर्वमसङ्गवम्‌, वस्मादनायवियाकल्यितमेव तस्याऽत्मनः कु 
तवम्‌; श्रव ष्ट्व तत्त्वावबोधादभ्यस्तकरचूत्वादेनिदृत्तिरिशा | स व 
तच्त्वावयोधो वेदभैलेसतत्त्वमस्याद्िचारतः सन्युयुकतोः 
याजना 11 १६1 
ध्यानञ्च लेलायनमागमान्ते- 
रविययाऽऽत्मन्यवगम्यतेऽतः 
भेक्तृतमप्यात्मनि कल्यितं स्या- 
दुपापिस्तम्बन्धत एव शुद्धेः ॥ १७ ॥ 
प्यायततीय लैन्ञायतीव" (षृ० ४1 ३। ७) इति श्रतिः 
“प्रासमन्द्रियमनोयुक्तंमे्तत्याहु्मनीपिणः” ( क० ३।४) शति 
चेपापियुकूम्यैरात्मने भाषव्यादिविणेत्ताभं दुयन्तो सस्य स्गमा- 
पिककरत्वामाये मूचयरीदाद--भ्यानमिवि ॥१५॥ 
न वा पर्स्मादतिरिक्त इष्टो 1 
जीवः परत्रह्मपदादर चिनुद्धात्‌ 1 
कन्तत्ववान्नव च विद्यतेऽन्य- 


स्तम्मादकर्तेय चिदद्वयात्मा ॥१८॥ 


सप्तमं प्रकरणम्‌, । ११ 


नन्दस्त्वकर्ता; भाक्ता च परमात्मा, जतस्तु तवे मित्रः कन्तत्वादि- 
धर्मवान्‌ सिन्न स्याद्‌ १ इ्याशड्‌्याद--न वेवि । नदि विवेकिनां 
परस्मादन्यो जौबो नाम कत्तं भक्ता वा नियते, “नान्योऽकेफसि 
द्रा ( @० ३। ७ । २३ ) इद्यादिश्रव्णादिति भावः ॥ १८१1 


्विव्ययाऽघ्यस्तमशेषमेतद्‌ 

विद्योदयान्नस्यति विस्वरूपे । 
नाध्यस्तदोयेग्य शणेन लेपोऽ- 

पिष्ठाननिष्टः परिदश्यतेऽछा ॥ १६ 


ननु पग्मारमैव गदि जोवाभिन्नवया कर्ता माका च प्रसञ्भ्येत 
यतः परमात्मने एन्यरिचद्रूषो वुद्धगादिमद्वावच्यतिर्ति न स्वीक्रयते 
इत्याशद.क्य फतृस्वमोकतत्ययोरवियाप्रत्युपर्यापिवत्वाद्‌ यत्र दि 
्वैवभिम भवति वदिवर इवरं परयति, ( छ० २। ४ 1 १४ ) इति 
श्रुखाऽविद्यानस्घार्यां कचत्रभादत्वे दरोयित्वा, वियादस्यायाम्‌ “यवर 
स्वस्य सर्वमात्मैवाऽभूत्ततकेन क्षं परयेत्‌'› ( ० २1 £ । १४ ) इचि 
श्रस्या निषपिप्येते। ठत बास्ववरन्तुत्यदेरभावान्यैवमिति परिदरति-- 
चियेवि ! सथा च वत्त्व्तानमाव्रंफनिवस्यान्यधानुपपत्तेरिवद्रूपेऽ- 
विथामात्रफररीरं कल्तृत्वमप्यस्वमेक, म सु स्वामाविकम्‌ | नद्य 
ध्यस्दल्य गुपेन देपेप काऽपिष्ठानमृदम्य चिद्रूपाव्मनः सम्बन्यः } नदि 
फल्पिवमभमरीयिकालन्तेन मरम्यलं पदक््यित इति भायः ॥१<॥] 


प्रारमन्यवस्यात्रयमप्यवियाऽ- 
ध्यस्तं चुरीयेऽखिलसाच्तिणीतः ! 


१२ प्रयसूवत्वचिन्तामदी 
आर्माऽस्त्यकन्ता श्रुतिभियेतऽस्याऽऽ- 
नन्दात्मनेाऽसङ्गपदत्वमुक्तम्‌ ॥२०॥ 


अम्नेखिप्ए्यं न च कभावः 

सखवाभाविकः प्रयगसङ्करूपे । 
सुप्तावभावेऽप्यखिलस्य सा्ती 

कूटस्थ आभाति दगात्मनाऽयम्‌ ॥२९॥ 


स्मप्नजागर्वियेराव्मन उपाधिसम्पर्कृतं श्रमं शयेनस्येवाकाशे 
बिपरिपवव इति श्रावयिस्दा वदमावे सुपुष्त प्राज्ञेनार्मना सम्परि्वक्तस्थ 
श्रावयति "वद्वा भरस्येवदाप्तकाममार्मकफाममकामं रूपं शोकान्वरम्‌” 
(० ४१। ३1 २१) भिदयारम्य “एषास्य परमा गविरेपास्य परमा- 
सम्पदेषोऽम्य परमे लोक पपोऽध्य परमानन्दः) (० ४।३।३०) 
श्स्युपसष्ारद्रवर्यात्रयविनियुक्त एवात्मा तरमाद्ठितया.श्नानतत्कास्य 
स्फास्यन्नपि न॒ फलतृतवादिदपकणिकामपि स्ष्रतीयाद--भ्रात्म- 
मीचि पद्टरयेन } रगात्मना चिद्रूपसाकिमवेन शयथे; ] सुगम- 


मन्यन्‌ ॥ २८-२१॥ 
यथा च तक्तोभययेति खे 
फचत्रमध्यस्तमुदीरित्‌ स्यात्‌ । 
न चारस्त्यवुद्ध यादि विनाऽऽमनोऽपि 
कतृलमियंश॒ इदा ऽस्ति साम्यम्‌ ॥२२॥ 


र सद्घमं श्रकरणम्‌ । ९३ 


स्व. श्रकसुरप्यात्मन  -उपाधिलम्बन्धेनारोपिदकर्चतवमादा्ैन 
शाब्दं सल्तवद्धववोवि दशैयिदुमवियोषस्थःपिवकततंतेना४$व्मा संसा 
रोव, दुःखो चाभाति । वदपगचवायां नि्विंकर्पोदासीनस्वरूपेणाव- 
स्थानलक्तणा मेत्तोऽस्य सिद्धयवीवयत्र न्यायं देयवि-यथा च वक्तो- 
ययेति 1 यथा डु ल्लोके वक्ता वास्याधिकरणहस्वः कर्ता, दु-सी भवेति ¡ 
ख एन सरग प्राप्न विञुक्तवास्यादिकरणः स्वस्थो, निर्वृत्तो, नि्यापार, 
सुखी मबचि । एबमनियाप्रत्युपस्यापिव्द्रैतसम्क आत्मा स््रप्न- 
जागरिवाबस्थयोः कर्ता, दुःखी मवति। स लटरूपापलुत्तये स्वात्मने 
परं ब्रह्म प्रविश्य सुक्तकाय्यैकरणसद्खातेऽकर्त सुखी भवति । सम्प्र- 
सादावस्थायां ता सुक्तावर्यायासपि भ्रवियष्वान्तं विद्याप्रदीपेन विधू 
याऽ९त्मै कवते निर्वृत्तः सुगमो मवति । तचदष्टेनन्वययैवावचै्वायोन 
द्रशटव्यः। वक्ता दि विरि्टेषु वत्तणादिषु व्यापारेष्वपेदयैव 
प्रविनियवानि करणानि बास्यादीनि क्च भववि। स्वशरीरेण 
त्वकर्तेव 1 एवमयमात्मा सर्वन्यापारेष्वपेत्त्यैव मनश्मादीनि कर 
णानि कत्ता भवति, स्वात्मना तरूतेवेति । न त्वात्मनस्वदणा 
इवाजयवा- सन्ठि। ैरहस्तादिभिरिव वास्यादीनि चक्वा, 
मनग्रादौनि करणानि श्रात्मा उपाददौत न्यस्येद्‌ वेति सूत्रवा- 
त्पयर्थिः। एतेनैव पय॑ व्याल्यादप्रायमिति } वया च शुद्ध 
बुद्धनियसुक्त स्वभावस्य त्ञानघनस्य॒प्रयगात्मनः स्वाभाविकमक- 
चुत्वम्‌, स्वरूपा्ानम्युकूमघ्यस्तमेव कन्तत्वभिच्युमयथा शाखरम- 
अैनद्वक्दीवि न काचिद्ुपपद्िः सम्यग्बेदान्दसिद्धान्तनिदा- 
भवि भावः॥ रर 1 # 

। 


गालरर्थवत्त्वादिभिरष्यविया- 
ध्वस्तं हि कन्नुंवमिद्धस्तु वाऽन्यत्‌ 


श भयकूवस््चिन्तामती 
.९. श्ननाग्रहेण प्रतिपाद्यते तत्‌ 
~ कतलंम्रेण छृतार्तेषाम्‌ ॥ २२ ॥ 


यत्तक्तं शाला्ैवस्वादिभिर्देतुभिः स्याभाविकमात्मनः कनतेत्व- 
भिषि+ चत्राद--्ारादैवस्वादिभिरिति द्वाभ्याम्‌ । स्ाखाथेवत्् 
ददिभिरददुिरिदिप्मलि कचैलमात्र प्रतिपात्यते ¶ तदुनिद्याप्यस्तं व्ठु 
श्न्यदस्तु चेलनाप्रहेष ` यथाकयन्नित्‌ कर्तुलमात्रेरीपां देता 
छृताथेता दीवि योजना । यतरं शाख' स एव शाख्यः । कत्र 
पे्ितोपायभाववनापर्व वत्‌, न कलतंखरूपपरम्‌ 1 तेन यथा तोकसिद्ध 
कर्तौरमपेच्त्य श्वव्रिपये प्रवर्तमाने न पुसः स्वाभाविकं कत्तुतमवगम्‌- 
यितुमव्सदददे | वम्मात्त्वमसीत्यायुपदेशविरोधादविदयाकृतमेव कच 
समारमनः , न खाभाविकमिति तात्पय्योधे ॥२३।) 


॥। 


+ व्रह्मात्मता वेदगिराऽस्य गीता 
सखतेऽस्य कन्व इयं शरङ्पयेत्‌ । 
तस्मादविद्याकृतमाकलय्य 
कत्तस्वमस्व शरुतिगीः ्रद्ां ।(२९॥ 
इममेवार्थं म्प्टयवि-मद्यात्मतेति । वेदगिस वच्वमम्यादियास्ये- 
माम्य प्रत्यगाःमनेा भद्यात्मवा ब्रह्मम्वकपवां गवां श्रसिषादिवा 1 सेयं 
स्ये{स्वारमनः करु प्रद्प्येत्‌ । दन्मात्तरेस्यप्रनिपादकशासरा- 


स्यथानुपदसेगथिधा्ं कूसवमम्पात्मन प्माफसग्य यततेन्यादि- 
शदितो. प्रदेहि याना 4२९ 


सप्तमे प्रकरणम्‌ । १५. 
यजेत दद्याद्विति प्वैकाणडं 
दष्टव्य इत्यादि" तथोत्तरञ्च । 


सुखं घवत्तिष्यतं आववाधा-' ~` ° ˆ -* “* 
` दहोधे तु नैन.घति वेदवादः; \ २५॥ 


तथा सति “ काण्डद्रयात्मकं शालमविरद्धमित्याह--यज्ञेतेति.) 
ूर्व॑काण्डात्मके आालमवियाकृतं करतृत्मादप्य भवर्निष्यते, < वेथा- 
स्वरकाण्डात्कमपि शाखः सुखे प्रवर्तिष्यते । विज्ञानात्मा 
गुरुप इत्येवं जतीयकमलुवादरूपत्वाद्‌ यथ प्रप्तमेवावियुतं * कचृस्व- 
मनुवदिप्यति । श्ना अवयेषधादिति च्छेद । वच्वसा्तात्कारपयैन्तमेषे- 
भयविधशपले फललव्भवरनि । तत्वसाष्ठात्कारे जाते सु एनं वत्त्वषिदं 
प्रति न केऽपि वेदाद्‌ इत्यथैः (*२५।। 


यस्वाह यज्ञं तुते श्रुतेगी- † 
रिल्यादिका साऽपि मतेर्जडायाः । ` 
कनतत्वमाहो. परमे धियस्तु 
स्च्छेऽक्रियः सुसिगतोऽस्ति साची ॥२६॥ 
यतुक्तं “विराने यं तलुते ( तै० २। ६ ) इत्यादि, षदपि 
बुदधूयपाधिकस्यैन कत्तुत्वपरं न॒ त्वक्रियात्मनः साचिण इत्याह-- 
यत्त्वाहेति 11२६॥ 
न साघ्यधर्म्मेण दशोऽस्ति योगाऽ- 
ध्यास विनाऽऽवि्क्‌ षव्र साऽपि । 


९६ प्रयकूर्चिन्तासरीए 
न कारकैः युज्यत आरमतच्वं 
कथं स कचत्वमिता भजेत ॥२७॥ 


& सातिविवासय न करतूत्वमित्याह--नेति 1 अविधावतकाण्ै 
साक्िषा दशे दभ्रस्य न सादयेण दश्यवर्गेण यागः सम्बन्धे।$स्ति, 
विनाऽऽबिधकाष्यासम्‌ । अवः सोऽपि सम्बन्ध आवियकाध्यास एव । 
रसमा (कारवलदधादिमिरकसः सात्विणः सम्बन्ध मन्पो$पीति ख 
कथ, कर्तृं भजेतेति योजना ॥।र७्‌। 


ब्रह्मैव जीवातसमतया प्रविष्ट 


ददप खु निजासमृ्था । 
यस्मात्ततोऽकन्तँ ्दस्यरूपं 


देदावययतीतस्य विमेः परस्य ॥२८॥ 


^“श्रतेन जोवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि, (@ा० ६ । 
३। २ ) “तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्‌,” (तै० २। ६। १) इयादिशुते- 
रक सश एव जीवरूपेण सर्वत्र पमेशश्रवणादप्यस्याऽकतलमिल्याद-- 
जदोति१ यस्माद्‌ वरदौ निजार्मशक्त्या मायया सृषेषु देवतिथगादिदेदषु 
जवात्मनया प्रि श्रुयते इति भो. \ द्तप्माद्स्य प्रत्यगासनेा 
बस्तु देददायतीवस्थ, विमारपरिच्छिननस्य, परस्य परमात्मनस्तदेवाऽक- 
सवप मदयौवास्य रूपं नान्यदिति याजना ॥ रप ॥॥ 


१ चाणुमात्रे न शरीरमा 


च््पम्परम्पडणतत्‌ ५ 


सप्तमं भरकरणम्‌ । १७ 
ब्रह्मैव जीवस्य वपुर्न चान्य- 
दध्यस्तसेतस्स्थिरमस्थिरं वा ५२६॥ 


प्मात्मनेऽकि्त्वादकरचसवस्वभावत्वं प्रसाध्येदानीमितरषादि- 
परिकट्पितपचान निर्वन परिपर्तरहस्रमावदवं दशेयति-न 
चैति । श्रणुपरिमाणं जीवस्य वपुः स्वरूपं न भत्तीरधैः । ““पपेाऽण- 
रात्मा चेतसा वेदिवन्यः ८ यु० ३। १९1) “बालाग्रशतभागस्य 
शतथा कत्पिदस्य च भागो जीवः स निङ्धेयः, (वे ५। €) “वाला. 
मात्रं हृदयस्य मध्ये ( श्र> शि० ५) “अणोरणीयान्‌, ( क० १। 
२॥ २०) इयादिश्रुवीनां भलगारमना बुद्श्युपाधिसम्बन्धप्रयुक्ता- 
विन्थूमपरिमाणएवालच्तणपरिच्छेदालुवादेन वास्तवापरिच्छेदलक्षणे श्रा- 
न्त्ये साव्प््यम्‌ । “स ॒वानन्दयाय कल्पते, { शवे ५। 5 ) श्वि 
घाक्य्ेपे जीवस्य मेप्ते स्वाभाविके आनन्द्य्नवणान्नदि वास्तवस्य 
पगमे उत्पनस्थ नियता सम्भवति ¦ वस्मान्नाएरूप आत्मेदधेः । न 
शरीरमात्रं शरीरवरिमाणा न भवति । तधा सति परादिषदात्मनोाऽ- 
प्यनियत्वं दुर्वारं स्यात्न 1 मशकदेहपरिमाएस्य हस्तिदेहप्रनिष्टस्य 
सकलशरीरन्यापिसुखदु.खायदु्न्धानाचुपपत्तेः । न च सङ्खोचविका- 
ससम्भवे निरवयवत्यादात्मनः { सावयवत्वे च शरोरान्तरेऽवयस्य- 
न्वरारभ्भादनियत्वप्रसक्तिः । न चेदं साम्प्रतम्‌--पुण्यापुण्ययोरङूवा- 
भ्यागमकृतविप्रणाशप्रसङ्गान्न शरौरमात्रमिदय्ैः । चिद्रूपसिति॥ न 
जेडरूपम्‌ , न बा चिच्जडोभयरूपम्‌ ; वयोरम्रामायिकत्वात्त्‌ 1 मदि 
शदात्मना क्ञानरुणएकत्वं सम्मववि, निरंणश्रुतिविरोघाद्‌ | न वा 
जडचैवन्ययो्स्मयन्मिमावः प्रामायिच्ः--चैवन्ये न जडधन्मेः, वद्वि 
द्स्वभावत्वात्‌ । ये यद्विरुदधस्वभविा नासै तद्धम्मेः, यथा भास्वरत्वं 
मसः, द्मीप्ण्यं बा जलस्य -इयनुमानचिरोाधात्‌ ! तस्मात्त जडरूपं ज्ञान 


श्त परत्यकूद्वचिन्तामरौग 


शुणमात्मवत्वमिति भाव । न चेभयात्मकम्‌ विराधात्‌। तस्मादपः 
मेवाऽपेवि सिद्धम्‌ 1 शर्वमिति । साख्याचभिमदद्रैवशन्यम्‌ › अखण्ड 
मदस्य मेदाभेदस्य चाप्रामाणिकू्वात्‌ सजातीयादिमेदश॒न्यम्‌ , पतल 
श्रकारात्वाद्‌ श्रेयसे सयपरोच्तवया सिद्ध नदीव जीवस्य वपु स्वरूपम्‌ । 
न चान्यरिखर निव्य नैयाविकाचमभिमवम्‌ , न वा$स्यिर त्णिकादिल्पं 
वैद्धाभिमवम्‌, न वाऽभ्यस्तमामासादिरूपं बेदान्तैकदेरयभिणवम्‌ 
बन्धमेोचयेर्दयधिङरण्यापादादिय्थै । त्राभासरूपजीवस्य वत्वमसा 
द्यत्र बाधाया सामानाधिकरण्य वाच्यम्‌, तदयुक्तम्‌ भमेच्तभाजे 
जीवस्य दतत्ववाऽप्यपरिोयान्‌ स्वीयपुरुपार्यादपयुक्त मचत कष्यापि 
प्र्ृत्तिरेव न स्यात्‌, प्रत्युत स्वात्मयासिनि तस्मिन्‌ श्द्रेप एव स्यादिवि 
माब । तस्मद्रद्यैव जोव इति सिद्धम्‌ ॥ २८ ॥ 


देदा्यहडाखशरेन बद्धो 

जीवः प्रमातत्वपुख विकर्पम्‌ । 
भ्रयात्यविद्ाछ्तमात्मविद्यो- 

दयेन सुक्तः परमेश्वरोऽयम्‌ ॥\३०॥ 


नतु नदीव जीवश्चेत्तरिं तस्य कथ ससारित्वमिति घत्राह-- 
देदादेवि 1 श्रय प्रयगात्मा ब्रद्खरूप एवाऽवियाध्यातेपित प्रमाद- 
त्वादिविकल्प स्वाविद्यया जोव सन्‌ प्रयावीति सम्बन्ध ॥ प्रच एवाऽ- 
विद्यारोपिवदेदायदद्धारेण यद्ध इति च्यवद्धियते ! श्रारम्वियोदयेनाय 
सुर, मवियादत्कार्याच्टदेन परमेश्वर व मयवीययै ॥ ३० ॥ 


“ चृपार्मजो व्याधकृ्ञे विद्धो 
न्पाधाऽहमस्मोलयभिमन्यते खम्‌। 


सप्तमं प्रकरणम्‌ ! शद 
विस्प्रय रार्जन्यङघलतेप्दवस्वं 
यथा तदीयं कुरुते ख कम्म ॥२१॥ 


नियञुकस्वभावोऽपि ्रदयास्मैव स्वाऽवियया स्वस्मिलीबलमापेप्य 
बद्धः सेसारौ जोवो ऽहमियभिमन्यते- इतीममर्यं दान्तेन व्युतख्ादयवि-- 
गपरात्मज इति) यथा कचिद्रानङ्ृभ्रासे माचापिद्भ्यां वने परियक्तः 
केनचि९ व्याधेन बवस्तस्मिन्न्याधकले चिकद्धः शशवमततिकम्य, 
ैगण्डा भूत्वा, स अ्मात्मने राजन्यकुलोदभवत्वं ,चिरुषय स्वमाहमान 
ल्या ऽहमस्मीखभिमन्यते, दोयं ज्याधङलोचिवं करम्म॑कुरुत इवि 
योजना ॥ ३१ ॥ 


तथाऽद्य बह्म खुल विशुद्धं 
जीवेऽपि विस्ष्ठलय शरीरयुग्मे । 
तादात्म्यभावाद्धजते तदोयान्‌ 
धर्मानहडुनतुतया धमादो {1 ३२ ॥ 
उक्तमर्थं दा्टन्विके योजयवि--वयेति ! वथैव न्यपि सुखम्‌ , 
श्रद्वयम्‌ , विगुद्धमविदयावत्कार्यविनिरधुतं स्वरूपं चिस्यृलय जा मूत्वा 
शरीरयुगमे ऽविघाण्यस्तदे द्ये तादासस्यभाव्‌ स्वात्मत्वाभ्यासात्‌ प्रमादी 
भक्ञानाचरगप्रमादयुक्तस्वदीयान देदद्वयधर्मान मुभ्यत्रनादयणत्वसूल- 


सवक्ृशत्वकामक्रोषशान्दिसन्तेषादौनदडरचूवया “शरदं नादणः, पण्डिता, 
मूटः” इयादिरूपेय भजते स्वीकरोवीति याजना ॥ ३२॥ 


क चात्मतक्त्वं श्रुतिभिवि्ग्य शिः 


क देयुम्मं जडभूतकार्यम्‌ 1 


२० अरतयकूतत्वचिन्तामरो 
श्रहे चवियापरिजम्भणं यत्‌ 
कर्तहमित्यादि तदेक्यञुद्धिः ॥ ३३॥ 


श्रविद्याय असन्दासम्मावितप्रदकलवान्न किमप्यसम्भाविव- 
मित्याह--छ चेति । श्रात्मरवं नियशुद्वुद्धसुकतघमानानन्वा्यानः 
न्दामृदामयस्वभावं विभिवदानतेविमयमन्वेषसीयम्‌ --विधिनिपेष- 
वाक्यैर्तयन्तरहस्यवेन प्रतिपाद्यतया श्रधिकारिभ्यो वेधनीयं तत्‌ 
छच, क व्वाऽवियाकाय्थैजडरूपपच्चमहाभूतकाय्यदेहयगन स्यूत 
सूषपरूपम्‌। श्रो श्राश्चययैमेतद्‌, भ्रविद्यापरिलुम्भणमत्यन्तासम्भा- 
विवयटनापटीयस्त्वमिदमस्या उद्सितम्‌। कि वदित श्रा 


दिवि । यदिदमद कर्तयादिरूपेण वयेरात्मवच्छदैयुग्मयेतैक्य- 
निघा बुद्धिरिति योजना ॥ ३३ ॥ 


श्रननोद्वेऽन्राऽन्नमये रारीरेऽ 
ध्यासाटु द्विजातित्वमुखान्विकस्पान्‌ । 
प्रयाति तद्धिन्ननिजारमधोधा- 


श्न जन्म्ूलादिधिकर्पमेत्ति॥ २४ ॥ 


पयमपटनपटनापटीयस्त्वमपि्ायः. ्रदरयं वस्कोस्यैकोराविकारेभ्य 
प्मामानं प्रयग्‌ पापयितुगुपक्रमदे। श्राह द्यग्रमयकफोगपिवेयन त्फ- 
क्ष्व दगेययि--भघ्नोद्धये दनि । धल्नान्‌-मावापिवृभुष्पनपरिपा- 
भःचगापिवद्वारा--स्पूलगरीरमुत्पथवर, भन्नेनैव चिवर्धद शरत्यत्नोदरवेऽ- 
श्रमये$न्नमिकारे शरीरे प्रागमाप्वसप्रनिदागिनि हमिद्यप्यामाद्‌ 
द्विजानिठमुगाम्‌ पिकस्पान्‌ ““गनुष्याऽं प्राप्यम्‌, “धमुध्य 
पुरो$, ग्नः, दश. दत्यादविभ्तादारम्यरूपान्‌ प्रत्ययानू प्रवापि 


सप्तमं भरकर्णम्‌ 1 यश 
्रप्नोतीत्व्यः । वस्मासस्यृ्तरीरादन्नमयकेशब्ि्नो यो निजासमा 
चस्य वैधाद्न्वयन्यनिरेकादियुच्तिसदरुतशादयोपदेशजनिताद्‌ विवैकाद्‌ 
जन्मस्त्यादिद्धिकत्पम्‌--“'जवेाऽहं मरिष्यामि?” इत्यादिविकरपम्‌--न 
परापनेतीत्यथैः 1 ३९६ ॥ 


ततोऽपरः प्राणमयेाऽपि कोशः 
चधापिपासोमियुतो विकारी । 

तच्रात्मताध्यासवरोन दुःखी 
तद्धिन्नवस्त्वाप्मधिया सुखी स्यत्‌ ॥६५॥ 


एवमननमयस्य स्वरूप, तद्विगेचनफलच् प्रदश्य प्रायमयस्याऽनात्मलं 
भ्रदैयिवुं प्राणमयकोशादू बिवेचने वत्फलश्वाह--तव इति । वण ऽ- 
न्रमयक्तोश्रादपरः कर्म्म॑न्द्रियैः सदितः प्राणः प्राणमयः कोशः सतु- 
स्पिपासालक्तणोमिंयुक्तः, व एव विकारी भूतलविकारत्वादनास्मरूपे 
तत्र ्राणमयेऽहमिति मिथ्याध्यास्वगोन ु.खी--्तुत्पिपासादिदुःखस्य 
प्रापधर्मेस्य स्वस्मिन्नारोपणात्‌ सन्तापवान--भवति । चस्ाद्भूत- 
विकाराजडात्प्राणाद्‌ भिनवस्तुरूप ज्रातमा तस्य धिया निवेकेन सुखो 
स्पात्‌.1 प्राएवद्धर्मत्तुधादिवादात्म्यविनिंक्ततया स्वरूपशुखाभि- 
मुख भव्रतौसधेः ।। ३९ ॥ 


मनेामयः कोर इतेऽतिरिक्तो 
लानाविकल्पास्पदमापदनव्धिः 

तद्धिन्न तत्ाक्तिधियाः विपुक्तो 
विकस्पजालासनिष्धदुवाद्धः ॥३६॥ 


२२ भ्त्यकूवतत्वचिन्तामतै 


मनोमयस्य॒ स्वरूपं प्रद्शेयन्‌ तस्याऽनात्मतवं॒॑वद्विवेचनफल 
दरीयसि- मनोमय इति ! इतः प्राणमयादतिरिकिः कर्ममन्द्रयैः सहितं 
मने मनेमयः कोशः, नानाविकल्पानां त्तणे णेऽनेकमनीरज्यानाः 
मास्पदं निवासभूमिः, अत खवापदन्धिसटृप्णादिदेपरूपाणामापदां 
समुद्रः, सस्माद्वि्नस्य तत्साक्तितया धिया विवेकेन विकर्पजालानलि 
वद्‌ बन्धकादत एव जनिमृल्युसमुदरादनेकशरीरपहणत्यागप्रवाहाश्रयत्वेन 
तद्ूपाद्धसक्तो भवतीत्य्यैः ॥ ३६ ॥ 


केशो हि धिन्ञानमयस्ततोऽन्यः 
क्तत्वरा्तयन्वित पपणाङ्कः 1 
तदान्तरो कततुतयाऽस्य साक्ली, 


"यस्तद्धिया भमेक्तपदार्थभाक्‌ स्यात्‌॥३७॥ 


करतृरूपस्य विक्तानमयस्याप्यनात्मतवे प्रद्यौयितुं वस्य स्वरूपं 
भरदगय॑सद्वियेचनफलं दगैयति--फोा इति । कानिन्द्रियैः सददिवा 
सद्िधिंक्षानमयः कोशन्नता मनोमयात्‌ फरयरूपादन्यः, कत्त. 


शर्गन्विवः फतूतदोपाधिः, एपगाद्भः पुगरैप्यायिरैपणात्लोकैपणारूपफल- 
एमम्पन्नः, सदान्तरस्वरमाद्िक्षानमयादर्वरः, प्रयफरादफदुवयाऽस्य 


पिष्टानमयम्य साच्च साचाद्‌ द्रा यखद्धिया षद्टिेकेन जीवसमिसाफर- 
णदू माच्चपदाधमागी स्यादिय्य; 1] ३७॥] 


तद्धेवगनन्दम्याऽवसाने 
केशः परमोदादिकलानिते य: 1 


सप्तमं प्रकरणम्‌ । दे 
तस्याप्यधिष्ठानतयाऽप्त्मतत्त्वं 
यदोधते निद्यषुखे धकिष्ठा ५३८॥ 


प्रानन्दमयस्म भोकछूतवोपाधेरप्यनान्मत्वं वेत्तुं तत््ररूपप्रदरीन- 
पूर्वकं सद्िवेचनफलं दरौयतति-वद्धेतुरिति 1 वस्य विज्ञानमयस्य हेतु 
यानन्दम्पयः कोरः ! अन्तःकरषस्य सख्तिररिदिधा-निखयदृत्तिः, 
सुस्याकारडततिश्चेति। सत्न निश्चयदृचतिमदन्वःकरणं बुद्धिः कचत्नोपाधि- 
रिद्युच्यवे! सुखाका्टरत्तिमदन्वःकरणं भोक्ृत्वोपाधिः, अयमेव कारण 
परथन्त मानन्दमयकोशः । अवसाने कोराचतु्टयस्यान्ते वदान्वरत्वात्‌ 
प्रमोदृष्दिकल्लान्वितः “शतस्य प्रियमेव शिरो मादो दक्षिणः पत्तः प्रमोद 
उत्तरः पक ध्रानन्द आत्मा रस पुच्ं प्ररिष्ठा ( तै०२।५। १) 
इति श्रषिसिदधपरमोदादिकल्ामिरवयवैः सम्पन्न दये; । त्याप्यानन्द- 
सयस्यप्यधिष्ठानवया ात्मवच्वं तदस्ति यद्वोधता यस्य सात्तास्कारेण 
नियसुखस्वरूपे श्रह्मत्मन7ऽवस्थानलदणे मोक्ते ˆ अविष्ठ “ परयैवसा्मं 
वतीस्ययेः 1] ३८ 1 


सं पञ्चकेरोभ्य उदारुद्धघा ५ 
परथक्कृतः शाखरमतोऽढयास्मा। ` 
न चदविकारेः पुनरेति सङ्ग &.. 
सुञ्ञादिपीकेव षट्मिशून्यः ॥२६॥ 
एवं पच्चकोशस्य विेचमेम वि विक्तात्मवत्वसात्तात्कःरात्‌ युन. 
कोरौषद्धश्च न युज्यते किन्तु ब्रव सम्पथते इत्याट्‌-स इवि । 


~ यः पूर्वै कोगेष्वातमत्वाध्यासेन जोव इति प्रसिद्धः स पच्चकोरेभ्य 
वद्ारबुद्धया उदात्ते भगवान्वासुदेवस्वद्विपविणो बुद्धिर्दारवुद्धिः--~ 


1 ्रत्यकूदस्वचिन्ामये 


मगवदविपरिपिवान्दःकर्पस्य॒ निक्वयस्मिकाृततिः-तया युजा 
दिषीकेवथकृतो यिविच्य प्रधकूलया{बदु्धः, शाखमवः स्वेदन 
शाखस्य प्रतिपायलेनानिमवः, अद्भयात्मा अद्वयं त्रदकयं देवाला 
खरूपं यस्य स च दयारूपेण प्राध्मबति 1 पुनसद्वका कोगीरदि 
काटे सङ्गम्‌--परहं ममेयमिमानलतच्तणम्‌-ैवि न प्रप्नोवि । 
ददेवाद-पर्मशत्य इति.। (हर्शोकरौ जन्मम्‌ चुस्पिपाले" इति 
प्रसिद्धा मनेदेहप्राणविकारासवद्रदिता भवतीययेः । भ्र वेदं ब्रहम 
मवति ( सु० २। < ) च्वरवि शोकमात्मवित्‌" (चा० ७ + १ । 2) 
इत्यादिश्रुेरिखथेः ।। २.६ ॥ 


सवर्॑प्रकाणोऽनुभवस्वरूपे 


न चानुमाव्योऽखिलदृततिसात्ती 1 “¦ 
स प्ररयगारमा निहपाधिरेफो 


विभाति भाखानिव नि्युणोऽच्यः ॥०॥ 


कोशेभ्यः प्रथक्कृतो शद्रयात्मैव सम्पयते इत्यत्रौपचारिकमात्मने 
बरहमात्सत्वमाशद्‌ ल्य पणचष्टे--स्यंग्रकाडा इसि } “्रत्रायं पुरपः 
स्वयंञ्योपिरभववि ।५ ( द ४। ३। १४ } इ्यादिशुवेरिवरनिरपे्~ 
भ्रकाशरूपा यः प्रत्यगात्मा स एक एव विभाति, न तत्र अदशः 
घकार इयः । ननूपराधिभेदेन अेदेाऽभ्युपगम्यवे एद भववा, चथा च 
कथमक प्रयाशद्‌ ्याह-निरुपाधिरिति 1 वस्तुव उपाधिशूल्य एक 
पव न वद्नौपाधिकमेदेन काचित्वविरित्यथेः । यद्रा, पश्वकेशन्यति- 
रकि न्यः फश्चिनपतुमूषवे कथं वद्धिन्नसाद्वयारमत्वमित्याशद्क्याद-- 
स्यंप्रकाश इवि { सव्यं नाुमूयदे कयं दरि प्यक्छवः इयायुच्यते 
श्वि चेच्युष्ित्याद--गबयंप्रराशा इचि 1 “विदावासममिन पन व्रिजानी- 


सप्तमं प्रकरणम्‌ । यथ्‌ 
यात्‌ ( ० ४! ५। १५ ) इति श्रुठेः सदपेक्चयानुमवितैनान्यो नाल्ि। 
तथा च तस्यादुभूमानत्वामाच इष्ट एवेति भत्र: । तत्न देतुः-- 
श्लुभवस्वरूपः 1 तथा चा पलुभवस्वरूपत्वादेव स्वरः सिद्धस्य नाचुभा- 
व्यत्वमिलयैः । वदेवाह-न चाऽलुभान्य इति । नलु वर्हि तस्य ज्ञान 
सस्तोः फथं स्यादियव भ्राद-भित्तइृत्तिसात्तौति । शखिललान्तः- 
करणदृक्तिसादितयैव वस्य॒ कनम्‌, न चालुमाच्यत्वेन रूपेगेत्यथैः 
भच्नन्यदेव तद्धिदिषादथोऽविदिवादधि” ( के १। ३) इवि श्रुतैः । 
नन्वविदयाययुपाधिसच्वे कथमेक्रादग्‌ ज्ञानं स्यादिति तव्राह--स प्रल्यगात्मा 
निरुपाधिरिति । स स्वत एव स्वयंभ्रकाशतया प्रसिद्धः प्रयगात्मा 
प्रविश्ुलमविधवत्काय्यं' वेदान्तप्रमाणजन्यद्रत्यारुढः - संस्त्यजतोति 
प्रलयक्‌ स॒ चासावातेमा वद्रूपः खु निरूपाधिरेव विभाति । तथाच 
निरुपाधिस्वरूपवैधनमेव वेदान्तैः क्रियते, न तघ्राऽसम्भावना कीया । 
खति प्रमापे वस्तुनि च ल्लानाविलम्बादिति भावः! नलु निरूपाधिरूपरचे- 
सप्रलयगात्मा कं तत्र शदप्रतोतिरित्यत अाह--भास्वानिवेति । वस्तुत 
एकः एव सन्‌ मास्वानिच विभाति । यथेएदकपात्रभेदेन भास्वान्‌ सूये एक 
एव सन्‌ विविधं भाति, तथाऽयं निरलोऽपि श्रसयन्वखच्छोऽपि एक 
एव सन्नुपाधिमेदेन विविधं भातीव्यथैः )! ४० ॥ 


स एक एवास्ति चिदद्धयालमा 
स्वोपाधिसेदेन एथग्विभाति । 

यथा नमस्थो रविरप्छु भाति 
ज्ञानेन तद्रत्सकलान्तरस्थः ।! ४१ ॥ 


इममेनाथयक्तरटान्वेन विद्णावि--स एक इति ॥ ४१ ॥ 
: 


५: ॥ अयकतच्वचिन्तामयैष 
स एव मायां खवशे च कृत्वा 
सर्वत ईशोऽखिल शक्तिमान्‌ स्यात्‌ । 
स एव ॒वुद्धथादिगते द्वितीये 
जीबाऽस्पवेधा मितशक्तियुक्तः॥ ४ २॥ 


एकस्मिन्नेव वस्तुतः स्वोपाधिविनिर्क्तं परमात्मनि मायातत्ता" 
य्यौपाधिमेदेन जोवेश्वरबिभागेऽपीयाद--स एवेति । मितशक्त 
युक्तः परिच्च्छि्नशक्तिमानिखयेः । शोपतिरेाद्दिदाथैम्‌ ॥ ४२॥ 


यथा हि विम्वप्रतिविम्बभेदा- 

देकं सुखं सिन्नमिवास्त्युपाघेः 1 
तथेक एवायसुपाधिनाऽस््मा 

जीबेशरूपेण एथग्विभाति ॥४३॥ 


पवदेव दान्तेन बिदृोचि--ययेति । उपाेजैलदर्षादैरेव । 
मित्रमिव, न तु वस्तुत शयः ! सुगममन्यत्‌ ।। ४३ ॥ 


स्वयं सदानन्दघनेोऽनुपाधिः 
शुद्धः स्वय॑ज्यातिरखण्ड एकः 1 
वेदान्तसिद्धान्त उदार एव 
भेदस्तीतिभ्न॑मकालिकेव \ ९९ १ 


सप्तमं प्रकरणम्‌ 1 ४ २७ 


„. सिद्धान्रहस्यमाद-खयमिति । भ्रमकालिका भान्ति- 
कालीनेत्यथेः । शोषं स्पष्टम्‌ 1 ४ ॥ 


केारोपुं तादास्भ्यमलं विहाय 
स्वभावमायाति विशुद्धमात्मा 
स्सृत्वा यथा स्वं सपसूनुरेति 
स्वभावमेवेडिभतदन्धमावः ॥४६५॥ 
पूर्वो ्राजकुमारदस्टान्तेनेाम्यं द्रदयति--केपतेष्विति ! फोनतषु 
पूर्क्तान्नमयादिषु तादात्म्यरूपं मलं कालचुप्यं विहाय--तेभ्यः एधगातम- 
तच विनिध्चित्य--स्नात्मा जीवेाऽयं विश्यद्धं स्रभावमायाति, मायावस्का- 
य्यैविनिसुक्तं स्वरूपं चद प्रप्रोतीव्यथैः । ययः दपसनु; स्वमादमाने 
गाजयपुत्रत्वाक्ान्तं स्स्स्वा स्वभावं श्यतेजम्मादिलत्तणं च्वा्रं भावं 
प्राप्नोति । उष्मः परित्यक्तो छुव्धभावो येन ख क्ययैः । तदुक्तम्‌-- 


"धराजसुनीः स्ख्तिप्रा्ती ज्याथभावो निवर्तते 1 
यथैवमात्मनेऽ ज्ञस्य तत्त्वमत्यादिवास्यतः ॥'» ४५ ।] इति । 


्रावि्यकं देहयुगं भरतीचेा 
ˆ ' धिवेकते दश्यमशोषमेवम्‌ 1 
ब्ह्याहमयान्नित्यनिच्तमच्चा- 

स्मयसे खयमेतिः चष्ट. ८९६1५ 


अधिष्ठानसन्तया ष्यस्व सदिव भावि, तदधिष्ठानसात्तात्कारे जाते 
वप्रैव विलयं चावि, निलनिद्चत्वादिल्याद्‌--्नावि्कमिवि । 


प्प प्रयकूलस््चिन्दामरीष 

`्रनियया कल्पिते शरीरद्वयं प्रतीचसत्वपदार्थात्तद्विमेकवः श 
सद्धयं प्राप्नोति, एवं ब्रह्याद्वयासयदार्थादच्छासस्वत शव विगुण 
देष द्यं वियद्ादिप्रपश्चजाद वस्तुः नि्यलिकृतमेव बुद्धया ततः 


दाथैसाचात्कारेण यक्तं सद्वयं श्राप्नोति--वतऽषटयग्‌, मवति 
श्रधिष्ठानानतिरेकादष्यस्तस्येयथैः । ४६ ॥ 


तुरीथमात्मानमसङ्गमच्छं 


बह्माद्वयानन्दमनादिसिद्धम्‌ । 
बुद्ध्या न शोचेद्िनिद्तसर्वाऽ- 


विद्यादिदेपः खत एव मुक्तः ४५७1 


प प्रह्मविदाप्नोचि परम्‌” ( तै० २। १ ) “तरपि शोकमात्मवित्‌" 
( ० ७।१। ३) इयादिशरतेस्तस्वजानेन शोकोपरलिचससार 
निदृत्तिरियाद--तुरीयमिवि । पुरीयादिषदचतुष्टयेन स्वपदस्य 
निदेशः ! श्रद्वयानन्दमि्यनेन वत्पदलक्त्यनिरदेण; \ श्रनादिषिद्ध 
बरदोखखण्यवाक्यार्थनिर्देश इति विवेकः ॥ एवं बुद्धवा साचात्छय 
पुमान्‌ विनिद्रः सर्वो ऽप्यनि्यावत्काय्यैरुषो दषो यस्य स स्वव एव 
सक्तः सन्न शाचेन्न शोचतीवि प्रयोजननिर्दश इयथः | ४७ ।1 


क््ाऽऽविद्यकं विन्वमरोपमारा- 


न्निशत्तमेवात्मनि तन्मदिख्ना । 
च्व नित्यपुक्तोऽ्यमलणडयोपाऽ- 


प्यदे। पा स्तिचक्रमेतत्‌ ॥९८॥ 


सप्तमं प्रकरणम्‌ ॥ ¢ - 


“वियुक्तस्च वियुच्यते” ( क० २।५॥ १ ) “निदत्तएच निवर्ते, 
इति श्रुविसिद्धमर्य प्दथीयन्नलाश्चर्येण संसुविप्रलगाव्मनासन्या- 
सिकखम्बन्धमप्यसम्मावितमनुवदंस्वयेरम॑हदन्तस्मस्वीति दशैयति- 


क्येषि ॥ ४८॥ 
कं्तुतमेक्तुतपुखित्वसुरूय 
स्टपात्मवन्धं परिहृत्य बोधात्‌ 1 
विशुद्धमाद्मानमशोषपवबन्धा. 
धिष्टानमान्ञाय विसुच्यतेऽतः ॥४६॥ 


सेसूतेनिसनिवदृत्तत्ववेघनेनात्मनेः नित्युक्तल्ोधनेनैव शाखस्य 
दज्बन्यज्ञानस्य च मएफल्यमित्यभिपरत्यष्द--र वेदि ॥ ४.६ ४ 


यावन्न तच्छं श्रुतिसारमेकं 
विद्यान्न तावजननिश्व्युद्ानिः । 
स तस्ववेधः श्रवणादिभिः स्या 


त्ान्यात्मशद्धोऽयुदारभक्त्या ॥५०॥ 


मद्ता प्रयत्नेन तत्वज्ञान खम्पादनीयमू, न तेन विना रसससृे- 
निस्तार इति वदंस्तच्वक्ञानसाधनक्रमं वक्तुकाम उपक्रमठे--यावदिति । 
शानि शवणादौनि इवयमात्मनेन्वःकगरणस्य एद्धिरुदारस्य भगवतत 
चासुदेवस्य क्त्या श्रवणकोर्तनादिरूपयग साएयनमक्त्येय्यः।! ४० 1 


श्त सुसुद्निंजधर्ममीणो- 
पासादमृद्मिकं निरयमनन्तमच्त्या 1 


३० अयकूवत्त्चिन्वामगी 
कुर्यात्ततो वुद्धिषिशद्धिमेत्य 
खयं विवेकं भजते महात्मा ॥५९॥ 
इममेवार्य विदृणाति--ग्रव इति । ५१॥ 
च्ताऽन्यदार्चं प्रमितं तदल्पं 
नेह्ारित नानेति जगत्समस्तम्‌ 1 
श्नित्यमस्तीति विवेचने स्या- 


चछरतेर्मतं शद्धधियेः सुुत्लोः ॥५२॥ 


+ 
विदेरुमन्तरेण राग्यायेगादादरौ विवेकस्वरूपसिद्धये ब्रह्मन्नस्य 
सर्वस्याऽनितवं द््गयति-- श्रत इति । भगवदाराधनल्तणधर्माजित- 
शुद्धिः, वता विवेकोरपतिः श्रूवियुकिप्रमाणवलेन भवति । तत्र नह्य 
नित्यं तते भिन्न मर्वमप्यनिलम्‌ । ब्रभिन्नस्यानिलयत्ये श्रुविप्रमपपं 
दुगयवि--श्रव शवि । ब्रदमणोऽन्यदधियातत्का््थमार्चमभावपोडिव- 
मनिलमिति यावन्‌ । यस्परमितं परिच्छिन्न तदेरपमस्पकालस्पायिता- 
दनि्यम्‌ । शद त््यगि नाना जगदम्यख्तवया न पिन्वन किमपि 
नित्यं सरवि इ्यादिशूविभ्ये जगत्समस्वमनियमम्नौपि पिवेचनै 
श्रे्मवं श्रूनिसम्मतं गुदधवुदर्युखचोर्मगकद्रकिनिष्ठस्य भगवत्प्रसादात्‌ 
स्यदेवेत्य्धः ॥ ५२ 1 
युक्त्याऽप्यनित्यवमिह्‌ श्रपये 


यत्छतिमं तय न निलमस्ति 1 
सस्यादिकं कम्म शतं ह्यनित्यं 


तथेदभिव्यादिकया विषिच्य्यात्‌ ॥५३॥ 


सप्तमं प्ररूरशम्‌ । ३१ 


युक्त्यापि ब्रह्मभिनस्यानिदयत्वै दशैयति--युक्त्यापौति । इह 
प्रतयत्तायदुभूयमाने जगति युक्त्याप्यनुमानेनाप्यनिदयत्वमस्ि । रेि- 
कञ्चासुप्मिकं जगदनित्यम्‌ , कृत्रिमव्वात््‌; सस्यादिव्दियादिकयेत्व्थः । 
श्यादिपदेन्‌ विमवोऽचेतनवर्गो निलयो विभक्तत्वाच्‌, षटपरस्तम्भादिवदि- 
त्यादिका याह्या ॥ ५३ ॥ 


यद्यद्धि दृष्ठं श्रुतिगोचरं वा 
स्ष्रतं जगदु दश्यमनर्थमूलम्‌ 1 
तत्तद्िनष्टे णभद्भुरत्वा- 
वनित्यमेवेति विवेचनं स्यात्‌ ॥५४1 
एवदेव धुनदरंदयति--यदिति । दष्टं प्रत्यच्ेण, श्रुतिगेषचरं गावे 


निदितम्‌, स्मम्‌ पूर्वालुघूवमलुमिव्च ययदत्ति जगद्‌ टरम, घत्तत्तणभ- 
ुसत्वाद्‌ बिनषटं विनधप्रायमनिलमेबास्वीति विवेचनं स्यदेवेत्ययैः (५४ 


नित्यं विसु सर्वगतं सुसुक्ष्म- 
माकाशवत्सर्वगतश्च निदः 1 
अजो निखः शाश्वताऽयं पुराणो 
भूमाय श्रार्मा स च नित्य एकः ॥१५५५॥ 
यद्यपि विमक्तस्य जडइस्यानियत्वेऽवगते तरिमन्नदुगसम्रका्ा- 
स्मकस्य ब्रयश्यो विमकस्य नित्यत्वमप्यथोदवयच्छत्येग सुधीः, वथरपि 
स्पष्टवाधाधं नद्ययेः निदयत्वं श्रुसिस्णवियुकिभिरदणयति--नियभिवि 


चलुर्भिश्रसणचतु्ये शुविखण्डचतुयमिति । दवीय श्ुविवुस्यसनि- 
वेषा स्थचिरपीति द्रष्टव्यस्‌ 1 ५५ ॥ 


३२ प्रत्यकूलच्वचिन्तामकी 


इव्याचविदान्तमिराऽस्ति नित्यं 
ब्रह्मेव निर्णीतमतेा विपश्चित्‌ । 
श्रास्तिक्यवुद्धः शरुतिमोलिगीु॑ 
विविच्य वेच्यात्मपदं हि नित्यम्‌ ॥५६॥ 


इतीति । श्रादिशब्देन “वम्माद्ीक्‌ संवत्स्रदामिः परिजत 

वदेबा ग्योतिपां जयोतिः? ( ह, ४ । ४ । १६ ) “सत्यं ज्ञानमनन्त ह" 
(पै०।२।१।१) इत्यादिश्रतिग्रहः । नन्वस्तु वेदान्तप्रामायिकं तरण 

` नित्यत्वम्‌ , कथं जीवानामेवादशविवेकोपत्तिः १ इदाशद्क्याह-- 
भ्रालिस्यबद्धिरिति। भगवद्धक्तिपरिगेधितान्तःकरणो निपश्चिदू वेदान्द" 
बाक्चेष्यलिक्यनुद्धिःशरदवालुरा्मण्दं विविच्य शालको जानाती । 


षया चापादता$पिगक्रेदार्यालुमानङ़शलस्य वरदौ निलयम्‌, वस्तुतो न्यदः 
खिक्तमचेवनमनियमिति विवेको भनतीवि भावः ॥ ५६ ॥ 


सर्वस्य विश्वस्य धिनियेधतेः य. 


दूमायपिषठानतयाऽरिष्टम्‌ । 
तह्य नित्यं व्थभिचारशल्य- 


मनन्यदेकं उ्यभिचारवत्सु ॥ ५७ ॥ 


रनयतुकृ्युकत्यपि नद्णा = नित्यत्वमुपपाद्यति--मर्वम्येति । 
भ्यभिचारवत्मु जाप्रदादिषु का्येफारययस्तुषु ष्यान्वयव्यिरेकवयियार- 
दरण यथायं ध्वभिषाप्पु गररमाखिनया यदन्येनि हभ्नियमिति 
निन्रीपतै, प्र्वभिषारितात्मालतियः ४ मदि चम्यामाखिकता भ्यभिपारः 
शद्विदूमपि शक्यः+भेविनेवि" भादिषाग्धमृ चमू प्रपचवम्य नेपा । 


सप्तमं भ्रकरणम्‌ । „ ३३ 


यत्सकलग्रमाधिष्ठानतयावरिषटं तद्‌ द्य नि्यमिति विवेचने सम्मवती- 
खधेः ॥ ५७ ॥ 


श्रस्तीति बुद्धेयाऽखिलवस्तुजालेऽ- 


वस्यूतसत्तास्फुरंणात्मना यत्‌ ॥ 
चकास्ति सत्यं तदुदारवेधं 
नित्यं विवेकेन विनिधिनोति धभ 


युक्तयन्तरमा--अस्तोति । अरखिलबस्तुजाले बियदादिषटान्ते 
यद्वस्तु श्ननस्मूतं सत्तासछुसपात्मना घटेस्ति, पटाऽस्ि, कुढ्यमस्तीति 
बुद्धया सर्वदा चकास्ति प्रकाशते, तदुदारवोधमपरिच्छिन्नम्फुरयरूपं निय- 
मस्तौपि विवेकेन चटादिव्यभिचारिवस्तुभ्यः धक्कृत्य, प्रव्यभिचारि 
यस्तु नित्यसत्तासफुरणरूपं विनिश्चिनोतोयथेः । न चैवं शरत्यलुमानाभ्यां 
निवेके सति व्रणो आातत्वाद्तं विचारेणेि वाच्यम्‌, आपातत नित्यं 
वस्तु ्रहमोत्यवगमे$पि सस्याद्वितीयलप्रत्यगभिन्नल्वादेरनिर्धारणाभ्जिला- 
साया श्रनिष्त्ेरिति द्र्टन्यम्‌ ॥। ५८ ॥ 


पर्वं विवेके सत्ति भोगजाला- 

दात्रह्यलाकादपि कालभक्ष्पात्‌ । 
विरच्यतेऽनिदसुख्ाद्िवेकी 

ताप्रयाक्तात्‌ सविपाड्‌ यथाऽ्तात्‌ ॥५६॥ 


३४ प्रयकवत्त्वचिन्तामणौ 


यव विवेके सति तत्फल शैराम्यमवश्यस्मावीयाद--ष्वमिति । 
पूरवीक्सोद्या निल्ानिसवस्तुविवेके सति मेपगजालादैदिकाुप्मिकाद्‌ 
विरज्य इत्यन्वय । त देतु --अनिलसुखादिषि । श्रा्यन्तवतरा- 
दयस्पमिन्द्रियविपथसम्परंजन्य सुख यसिमिस्वस्मात्‌, न कोवलमनिल- 
त्वमेव दूपण भेणेषु, चिन्तु नानादु खविद्धत्वमपीयाह--तापत्रया- 
दिवि । श्राष्यात्मिकादितापत्रयसयुक्तादियथै । श्रय भाव --- 
सु मे निरविशय भूयाद्‌, दु ममा पभूदणटमाग्रमपोलसिलप्रायिनामस्व 
मिनिवेश । वे चैवमभिनियिष्टा पुरुपकारावलम्बेन सवर्साद यतमाना 
श्मपि न लमन्ते सुखमायन्तिक दुः साभाव वा, कथम्‌ १ योचित्समुद्रयान- 
राजप्रोणनाद्विकष्टमनुमूय फलकाले स्वय नर्यन्ति । छोचितपाप्तफना 
शपि व्याभ्यायुपदरिवा सन्तो मोग न लभन्ते । कोविलाप्ठपडुमोमा 
मपि मार्यापुत्रादिनाशाद्रा, वद्धिसयादा्रा,भ्न्यैवा सद्‌ सखपरदधासयादिभि 
सध्व्वभेग्यजावस्य खयभयेन, श्रनादएगादिचिन्तासन्वापादिभिः 
ष्तगमपिं सुरमनममाना कुठा , दर्द , फाणङुन्नवधि दये बुभुचचा- 
पिपासार्दिता यटनमुपनम्यन्ते । ण्व दु.खवद्ले ससार सुखलवमा 
प्रमनुमवन्नपि टपणवदू विगद्धचित्ता न तग्र सज्जते, सन्तु तते विरज्यव 
पयेति ॥ एव्र दृ्ान्ठमाह--समिषादू यघाऽन्नादिति । दात्तादलविष- 
मण्टकमिदमन्नमिति जानन्ननिदुभुचुरपि यथा नातुमिच्छति, बद्वद्‌ 
पिदेको पू्ोपिैकयान्‌ दापत्रवदूषिवभोगसमृहाद्विरग्यव प्तय 1 
मन्वम्तव्दिक सुग्यमनित्यत्यादिदष्पदुरत्वाद्विरागास्पदम्‌ , सापि 
न वारीकिष्तादयि सुग्यद्धिरसिरपप्), उयिच्त्यानुमानम्य “प्रचयं 
ड ४ बतुर्माम्ाजिन मुन भनि, इति भरुषिवाधि 
रिचपम्नानुत्पानादिस्यय भ्राद--पभरप्रदसकादिनि | “स्पे कर्म 
पिका क्टोाक सोयस ण्दमेवासुच पुण्यिनालक प्योयः 1 (दा०८।१।६) 
दरि भरत्या दण्द ददावनग्भनेन प्रङृतया९नन्यपरया सपिखासययफलपिप- 


पकाया शछाणन्टणरूदाया पिस्यरुशस्यरनान्यपरयाम्दन्या चवं 


सप्तमं प्रकरणम्‌ । ३५ 
याधिवत्वाद्‌, नदिजन्यं नित्यमावरूपं दष्टम्‌, अख ॒रेदिकमोगवदेन 
अआवरह्मलोकसतम्वपर्यन्तेयु छालमक्तितेषु भोग्येषु वैराग्यमुपपवत दयैः ! 
त्तं 

“यच्च कामसुख लाके यच्च दिन्यं सहस्सुखम्‌ । 
दृष्णात्तयसुखस्यैते नार्हतः पेषढर्शा कलाम्‌ 11" ५.८६ 1] इति । 


वैराग्यवीर्येण शमादिस्म्प- 
ततता सुमुञ्युत्रमुदेस्यथाऽसे 1 
श्राचार्य्यमासाय परातनिष्ठं 
बेदान्ता्यश्नवणादि र्यात्‌ ॥६०॥ 


पवेविषकैराम्यादवस्यं शमादिसम्पटुत्यथत इ्याह--वैराग्येत्नि । 
द्टानुश्रविकविपयवैदष्ण्यत्तत्तगस्य बैरण्यस्य वीर्ये ख तीनतरबत्तेन शमा 
दि्र्पदुदेवीति ल्यन्धः। श्रनिषृत्तरागस्य शमायभावादिति वैराम्यमेव 
शमादिकारणभिय्थैः 1 तदुक्तं भामयाम्‌--““वव> शमादिसाधन- 
सम्पत्‌ । रागादिकपायमदिरामत्तं हि मनस्वेषु वेषु विपयेपूश्चागचमि- 
न्दरियापि प्रव्तयदु, विविधाच ब्रटृ्तैः शुण्यापुण्यफला भावयत, पुरु. 
परभविवोर विविधञ्वालाजटिल्ले संसारहवथलि सदेवि ! भरसंल्यान. 
भ्यासलस्भवैराग्यपरियाकमघ्नरागादिकयायमदियमदन्तु मनः पुरुपेणा- 
जीयते बशीनित्यते १ सेगऽयमस्य बैरान्यदेदुको मनेनिभयः शम इति 
ब्ीकारसंज्ञ इति यएख्यायवे{ चिव्द मनस्वत्त्वविययनियोययोग्य्ा नीः 
यते | सेयमत्य येाग्यता दम. (न = भा०१।१.१) इवि 1 शमदमादिरूपस्य 
साधनस्य सम्पत्‌ अक्षः, उदिशब्देन विपयविविच्ायदुपरमवच्वशरद्ः 


३६ प्रथकूकत्वचिन्तामणौ 

सगृह्न्ते । तथा च श्रुति -““वस्माच्न्ते दान्त उपरतस्तिति्तुः 
समाददितेः भूत्वाऽपमन्येबाव्मान पश्यति सर्वमात्मा पश्यति" 
( घ्रू० ४ । ४। २३ ) इदि । ततोऽस्य संसारवन्धनान्मुमुकता भवती- 
व्याह-उत श्चि । शान्त्यादिविददौनस्य मुमुक्ताऽयोगात्तस्याः कारं 
शमादिसम्पदित्यथे. 1 विवेरादिसम्पन्नल्य सुमुत्ताया अवरयम्भावात्‌, 
रत्या सत्यां ब्र्ित्तासायां नियमेन प्टृत्तेरित्याह--त्रथेति । 
साधनचलुशटयलम्पस्यनन्तरमसै सुसुत्तुराचाय्यै" त्रद्यनिष्ठमासाय शर 


ण्यस्वेन स्वीकृत्य उन्युारविन्दाद्‌ वेदान्तवास्यश्रवणादि यादि- 
त्यथः ॥ ६०1 


यथा ुखुच्दविचिन्दय भागान्‌ 
शएब्दादिकानन्नगतेकयुद्धिः । 

न तद्धिलम्थें सहते तथाऽयं 
वेदान्तवाक्यश्रवणे समुदः ॥६९॥ 


भे्यवैसुप्येन श्रवणादिप्रावण्ययुक्तसाधनसम्पतनस्य युयुतताः 
सवमावाष्ेव भगवति दृटन्वेन दरायति--यथेवि ॥ ६१1 


श्रोतन्यमन्तव्यविचेर्मुमुलुः 
सम्यक्‌ शक्तः श्रवणादिहेता । 
पर्यददध्रात्मपदं सपरीधा- 


~~ 


दठग्रददेव हरेविपरिचत्‌ ॥६२॥ 


सप्तमं प्रकरणम्‌ । ३७ 


भगवदलुग्रदादेव सर्व सिद्धयतीत्याह--्रोतव्येति । श्चदश्नमनस्पं 
भूमाशब्दवाच्यं यदात्मपदं तद्धरेरलुम्रहप्देव विपरिचद्‌ चिवेकादिसयधन- . 
सम्पन्नो भूत्वा स च ““्रात्मा वा अरे द्रव्यः श्रोतन्य;" ( व्र २। ४ । 
५.) इति भवणादिविधिब्लात्सम्यगप्रतिबन्धेन प्रदत्तः अरवथादिरूपे 
तत्््ञानसाधने चोधोत्तच््ज्ञानात्‌ प्रश्यतीति योजना ॥ ६२॥ 


वरह्मैक्यसलाच्ताव्छतिते विघुक्तिं 
जीवन्रिहेवाऽश्वुत आस्मयिद्यः । 

पुनर्य छरत्यं भजते कृतार्थः 
स्वाराञ्यलाभेन सर्वैव वष्टः ॥६२॥ 


तत्तवज्ञाना्कृतृत्यतन दयसि--व्रद्यैषयेति । य अत्मनित्‌ स 
नदक्यसान्ारकाराजीवन्नेवेहैवास्मिन्‌ शरीरे वियुकतिमण्छते प्राप्नोषि, 
सदैव ्वाराज्यलामेन सन्तुशत्वादेव तार्थो भूवा पुनः छत्यं तीफिके 
यैदिकं बा करचव्यत्वेनावग्यकं न भजते, वद्धेतोरविद्याकामकम्मदिर्वा- 
भादिय्ः ॥ ६३ ॥ 


ऊवैन्समाधिं यदि करम्मजालं 
` न किथिदेनेप करोति धीरः। 
कशुत्भेोच्ृत्वविकल्पशून्येः . 
विराजते ब्रह्मसुखे श्रतीचि ॥६९॥ 


३८ भरत्यकूवत्त्वचिन्तामणौ 
कृवक्त्यत्वमेव विवृगोति- कु्वनिति 1 श्रन्यद््या समाधि कुवन्‌ 
यदि वा करम्य॑नालं क्वपि खद्यो प धोरो न फिष्विदेव करोतीति 
` सम्बन्धः! तत हेतुः कर्ततवभेकृतवविकसपशल्य इति ! ऋत पव 
प्रत्यगभिन्नै ब्रह्मानन्दे विराजत इति ॥ ६४ ॥ 
बुद्धरविश॒द्धिः सुविवेकजन्म- 
वेराग्यलामे य॒रुभक्तिलामः । 
वेदान्तनिष्ठा श्रमे! विमुक्तिः 
फलं मुकुन्दाड्त्रिसरोजभक्तेः ॥६५॥ 
सस्वशुद्धिविवेकादिसाघनचलुयगुरुभक्तिश्रवणादिपरतत्वज्ञानफल- 
परातिदेुश्रोमन्युकन्दपादाम्भेषजमररेषेलयाद-- बुद्धेरिति । स्पष्टाथं 
पयम्‌ 11 ६५ ॥ 
श्यताऽधिकारी हरिपादपदो 
भक्तिं शरुर्वननचलां विरक्तः । 
भेगेभ्य आप्नोति विशुद्धां 
तत्ते विमुच्येत विकस्पजाल्लात्‌ ॥ ६६॥ 


मर्वोपायेन हरिमछिरेव सम्पायेत्यगद--श्रव इवि { दरिपादपद्े 
मक्त श्रयकोत्तनस्मरण्यादिखाधन रतिमनिरा ्रङ्व॑न्नचलामन्यभिचा- 
पितोप्पिवकारोः सष्यनचलुखयखम्पश्चो मृत्वा आनेम्येा विरक्तस्य सन्‌ 


सप्तमं प्रकरणम्‌ । ३. 


विशुद्धस्य प्रयगमिन्स्याखण्डवस्वुने वेधं चच््वज्ञानमाप्नेति। वव- 
स्तत्त्वज्ञानेःदयानन्तरमेच निकस्पनालाल्संसारन्धादविद्ावत्का्यो- 
च्छेदेन बिघुच्येत--कृदकृत्येः भूत्वा स्वमहिम्नि प्रतिध्िठा भव~ 
दीत्पथैः ॥ ६६ 1 


श्रमकल्तितमरोपं करचभेक्तृतसुख्यं 
ल्यज्ञति तचुयुगस्थं धर्ममास्मेक्यबुद्धया 1 
निगमवचनमभूमेर्यस्य पादाव्जमन्छरया 
खुमतिरहमनन्तं तं मुञन्दं प्रपये | ६९७॥ 


इति भ्ररवकतस्वचिन्तामणै{ समं ध्रकरणं सभ्पूम्‌ ४७ ॥ 
त 


यत्पादाम्मेजयक्ििव सरमपुरूपायैभूमिस्तमेव भगवन्तं शरणं 
ब्रलामीयाद---चरमकल्िठमिति 1 यस्य निगमवचनानि तखमस्यादि- 
वाक्यानि वेषो पर्ैवसानमूमेः पादान्नमया सुमतिस्तत्त्वतः खन्‌ 
परात्षत्यवुद्धया ब्रहम्मैक्यसात्वात्कारेागेषं अमककिवमात्मनाऽ$- 
स्मनेग्लद्मणायाण्यासेन परिकस्पिं सरव कचल्वभे्ूत्युख्यं तनुयु- 
गसं शरीरद्वयनिष्ठ' धर्म" दजत्ति--सर्वधर्मविनि्ुंकमपद्दवपाप्मादि- 
शुखकं घ्रदसाचच्छय शरोरद्यवद्धमेविनिर्ुंकतो भवति, वम~ 
नन्वमपरिच््छिन्यै भगवन्तं श्रोमन्सुक्न्दं भ्रपद्े--शरणं च्रजा- 
मीखधेः 11 ६७ 11 


० भ्रत्यकूतत्त्वचिन्वामणौ 


क शाखसिद्धान्तविचररदसै- 
रगम्यमद्वेवपदं विशुद्धम्‌ । 


क चास्मदादिर्भितबुद्धिरुदध- 


स्तथापि कृष्णस्य जयी कटात्तः | १ ॥ 


इति श्रोमन्युङन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलापिसदानन्दविद्व- 
त्कृतायां श्रत्यक्तच्वचिन्तामणिव्याख्यायां खप्रमाभिधायां 
कर्सुत्वादिधर्म्मनिराकरणपूवकसतरूपवेधमयूरय- 
भिं सप्तमं प्रकरणं समाप्तिमगमत्‌ ॥ ७1 


अथाऽष्टमं पकरणम्‌ 


यत्पादपटमे रतिरेव निर्मला 

तनति विव्यां परमादमगचराम््‌ 
क्तिणास्यवियापटलं घुनोत्यघं 

च्ररोम्यहं तं चछदेवनन्दनम्‌ ॥ १ ।} 


ये जन्मकरम्मविकल्ा श्रपि सीन्रदोषा- 
स्यक्ता जनैरनिगमा रपि नापिदन्ठाः 1 

ते यं शरण्यचरणाम्बुलमाधिवाः सयु 
््ास्वमादिपुरूपं शरणं व्रजामि 1 १ ॥ 


श्रतीवानन्वरप्रकरणे श्रते ऽचिकारो भेमेभ्यो विरक्तो विुद्धवोधं 
परोतीद्यु्तम्‌ ) व्नात्मतच्वज्ञानक्नाधनश्रवणादे किं चतुणी वर्णानां 
ध्येयः कच्चिद्धिरकः साऽधिकालो, कि वा त्रैवशिकानामेव यो विरतः 
सौ ऽधिकारौ इत्येवद्धिचारप्रथानेप्रकरणमारममाः स्वरेटदेववालु- 
सन्धानलच्तणे भमङ्गलमाचग्जर्थादविदादिनिड्स्युपलच्िवभगवत्स्वरूप- 
प्ा्नजतच्तणं फलं प्रा्थयते--यत्पादेति 1 श्रं तं मगवन्ते बसुदेव- 
नन्दन प्रेणोमि-~सर्यपुमर्यासपदत्वेन प्रसिद्धं कलसरूपं प्राप्यत्वेन सतीव 
परति स्वीकरेामि, स च स्वामी मामपि दास्ये स्तीकरोचिपि फलिताः । 
नलु नदीकत्यसाच्छात्काररूपां नमविदयां पस्मपुरूपा्थसाधने विद्दाय 
किमर्धं वघुदेवनन्दनै॑श्र्ोषोव्या्य्क्याद---यत्पदेत्यद्धेन । चया 


९ प्त्यकूल्छचिन्तामणौ 
देन्धनकरणकपाकफले जवालानामप्यवर्जनीयत्ववद्रगवस्स्वीकारि न्हमविथा- 

ऽवश्यम्भानिनी, न तदर्थ पृथक्‌ प्रयासः कर्तव्य इषि भावः 1 तथाप्य 
ज्ञानावरणेच्छेदाय श्रधक्‌ प्रयासः स्यादेवेति । नेत्यष्द--वविणोदीवि । 
प्रविद्यापटल्तमनायत्तानप्रयुक्तषवरणं तच्छज्ञानोत्पादमेन यच्चरणारविन्दः 
विषयिणो रततिरुपग एवान्यभिचारित्वेन फलाभिसन्थिरद्ितायन्त 
सखच्छा जावा, सतीति शेयः, सिणोति समूलतः उच्छिनत्ती्थेः 1 

भ्तेपामेवानुकम्पाथमदमज्ञानजे तमः । 

नाश्याम्यात्ममावस्ये ज्ञानदीपेन भास्वता 1» (गी० १०। ११) 
इति भगवद्वचनात्‌ । मनु कफथमन्तःकरणणुद्धिं चिना तत्त्वज्ञाः 
नपसि: “कपाये कम्मभिः पक्वे वतेः जानं प्यर्चते” इति सु 
फर्माद्ुठानमप्यावश्यकम्‌ , कथं तद्रतिरेव ततर हेतुः? इत्याशक्याद्‌-~ 


घुनोकोवि । रथा च स्मूलपापोच्छेत्री वद्रविरेव, कर्मापि वदैव" 
रूपमेव तथा, न ठु स्वदन्त्रमिययैः 1 


^सर्वपर्मान्‌ परित्यज्य मामेकं शरणं प्रन 1 


प्रं त सर्वपापेभ्यो मेखपिष्यामि मा शुचः॥» (गी० १८।६६) 
दसि भगवद्वचनात्‌, मगवद्रतिरेव सकल्पापं नाशयित्वा सत्वत्तान 
मुत्पाधाऽयिापटकलमुच्छिनत्तीति निगनितेऽयः। था च यथाफथ. 


श्िदू मगवदूगुपादुवादग्रवणकीत्तनादिना सस्यद्ुरोत्पादनै कर्ण्यम्‌) 
शवः सयपुरपायसिद्धिरिति मारः 1 १॥ 


ख्वान्नानतो जातभपारटुस्तरं 
भवाम्बुधिं स्वात्मपदावयोधतः । 
तरन्ति यत्पादरतिस्पदालना. 
स्तमद्ुतदारगति हरि' भजे पा 


प्रष्टं प्रकरणम्‌ । ~ ४ 
उक्तमेवार्थं पुमरद्रढयति--स्वाज्ञानव इति । तथा चात्परदतत्वान- 
वोधनिव्याज्ञानतत्काययैसंसारसिन्धु तरणाय भगवद्रतिरेव सर्वप्रयल्नेन 


सम्पाद्या, तयैव सर्वपुम्ैसिद्धिरनायासेन मविष्यचीति मावः॥ २ ॥ 


प्रत्यक. परत्रह्मसुखेक्यवेाधता 
विनश्यतीयं घनसततिरनृणाप्‌ । 
सकारणा तसलयात्‌ स्वता भवे- 
दिसुक्तिरद्धेतपदन्यवस्थितिः ॥६॥ 


प्करणप्रिपायमर्थं ्ेववुद्धारोहाय सफलमापौ सद्धिस्य द 
यतरि--्रत्यगिति । प्रत्यगभिन्नपरनष्यलुसैक्यसाचात्काराद्‌ घना जन्म 
सुद्युपरम्परैव निविडा सेस्तिः सकारणा मूलाविद्याकामकर्मादिका- 
रशसद्दि्ा विनयति या्ययै । चत्प्रज्यात्‌ तस्याः सकारणायाः संमते 
धाधादद्वैतपदावस्ानकल्लखणा वियुक्तः स्वता छुणां तस्वरनिदां भवेदिति 
येजना॥॥ ३1 


न चात्मविज्ञान्तेऽन्य इष्यते 
पन्था विमुक्तेरिति बेदयोपणप्‌ 1 
विद्यातिरिक्तं न च साधनान्तरम्‌ 
समर्थमन्तानविलापमे स्तम्‌ ॥४।॥) 


मच प्रस््रसीक्यज्ञानेनैव मे इवि कयञुच्यते ¢ यवता कम्म. 
मपि वठ्गसिेवुलवं स्मते,“वसमाप्विदतुर्वितानं कम्मं चों मदायुने! 


्रत्यकुवत्चिन्तामणी 


: इया्ङ्क्य "तमेव विदित्वासिष्युमेवि नान्यः पन्था विचे्यमाय" 
( श्वे । ८} इदि श्ुेर्भित्यसिद्धरह्ञावाप्तौ कण्ठगतवितचा 
मोकंगावाप्वितुसयायां ज्ञासातिरिक्तसाधनत्वासम्भवाच्व 
परम्यरया करमम्मापित्तामात्रपरा तादृशी स्छतिरिखाश्येन समाधत्त 
न चेचि 18॥ ^ 


वि, 


* यज्ञादिकं चित्तविशुद्धिसाधने 
तता विवेकादिजनि्विशुद्धितः । 
ततत सुघु्एमा्नितः श्रुति. 
शिरेगिरां स्याच्छ्णोकतत्परः ॥५॥ 
क्व सहि कर्मणायुपयाग द्रयाकादन्तायां ““तमेत वेदायुवचुनेन 


पराद्यणा विविदिषन्ति यत्तेन दानेन तपसा नाशकन" ( घृ० ४ ।४। 


२२) इति श्ुतरनि्यासम्पादनद्वास त्ह्याबाप््युपायभूता्यां निविदि" 
यायागुपयोग इत्याशयेनाह--यज्ञादिकमिति ॥ ५॥ 


परत्यगबुमुस्साजननेऽस्ति कर्म्मणां 
यन्ञादिकानासुपयोग ईरितः । 

ततः करतार्थानि विशुद्धचेतसा 
यान्दस्तमुत्पाय रतिं विद्धदये ॥६॥ 


“भरारुरतोमुनेरयोगे कर्म्म कारणमुच्यते । 
योषगासदस्य सरस्व शमः कार्यमुच्यते 11» ( गो० ६। ३) 


इति अगवद्राक्यातुसेरिगं चेतसः शुद्धौ विविदिषादिरूपप्यक्छमा- 
अण्येादयपर्यन्तं कर्माद्ठानम्‌ , चवः सन्यास इति कम्भ॑तत्सन्यासा्यां 
निद्यानिप्पत्त्यभ्युपगमात्‌ कर्म्मणां विदयायैत्यपक्ते द्वारभूतविविदिषापय- 
न्तमेव॒कर्म्मादुघठानमियाशयेनाद-भ्रयग्ुमुत्सेति 1. प्रत्यमूढु॒त्सा 
अत्यममिभेनह्यविपयिणो जिज्ञासा तज्जनने कम्मणासुपयेगः, तवरिचत्त- 
शुद्धद्धारा निनिदिषेोत्पत्त्वनन्तरं विशुद्धं यच्चेतस्वस्य विशद्धचेवसः 1 
यद्वा, विषु चेलो यस्य पुखस्वस्य विददवये प्रयगभिन्ने ब्रह्मणि रतिं 
वत्प्राबण्यलक्तणुर्पाय कर्मापि छतायानि सन्ति श्ररतं यान्ति, तवः 
परं कर्म्मभिः छत्यं नास्तीत्यथः । तदुक्तं नैप्कम्यसिद्धौ-- 
भ्रल्यकूप्रवशदां बुद्धेः कर्माण्यापादय शुद्धितः । 
छरतार्थान्यस्वमायान्ति पराब्रडन्ते चना इव ॥° (न १। ८) 
इति ॥ ६ 11 
~”. , श्रत्यण्बुसुर्साभ्रतिचन्धकं मलं 
विनाश्य तानि श्रुतिचादितान्यपि । 
त्यक्त्वा युसुच्धः परमारमजीवयेः- 
रें इुुलखुः श्रुतितत्परो भवेत्‌ ॥७॥ 
यस्यैते च्वार्ित्‌ संस्काराः, ( ग ० सू< € । २२) इति स्छवि- 
मूलकरम्मणामात्मयेम्यवापाद्कमलापकर्पणगुणाधानलचणसस्कारार्थत्व- 
पक्ठमप्यादायाह--प्रयग्वुभु्सेतति 1 स्थितानि यानि कम्भाणोति शेपः । 
वानि स्यक्तयेति स्तम्बन्धः ॥ ७ ॥ 
नन्वत्र सेन्यास्नपदेऽधिकारिणि . 
ये नाराः स्याटुपयोग शशः { 


४६ भयकूवत्वचिन्वामगौ 
तत्करम्मणां नैव तु राजवैश्यया- 
स्तत्कर्ममोत्ते करणं स्वयं भवेत्‌ ॥८॥ 


" सखकर्पणेवं जनकादयः पुरा 
सेसिद्धिमाप्ता इति साधवो जगे । 
मेग््तोपयोगस्तदलुष्टितस्य वै 
सा्ता्था च शरुतिकोप च्ापतेत्‌ ॥६॥ 
नन्येवमपि कथं ५कम्म॑रीव दि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः" 
८ गी० द। २० ) इयादिमगवद्वाक्यनिवीहः १ न च त्य बियाथै- 
कम्मानु्ठानपरत्वम्‌, विनिदिपाबाक्ये नाद्यत्रहणेन ल्ाह्णानामेव 
दिदाथैकम्मैण्यधिकारप्रतीतेः । श्रते जनकायनुष्ठितक्मणां सात्ता- 
देव सुक्ट्युपयोगेः वक्तव्यः { तथा च प्रत्यग््रहीक्यज्ञानेनैव मेत 
इषि ग्रसिकाव्याहतिः, “नान्यः "पन्था विद्यतेऽयनाय" ( श्वे ३ । 
८ >) इति श्रुविविराधगश्चेपि शद्कदे-- नन्विति एभ्याम्‌ ॥ ८--६॥ 
तमेतमात्मानमिति श्चुत किलो- 
पलिता व्ाह्यणशब्दतेा दिजाः । 
यता विशिष्टाधिद्धतत्वमिप्यते 
त्रैवशिकानां परमात्मवोधने ॥१०॥ 


विदयेप्सवे येऽयिष्ता द्विजातय- 
स्तदयोधका बराह्यणराब्द आगमे । 


अष्टमं प्रकरणम्‌ । ४७ 
* यन्नादिके तच्छृतमात्मगोधने 
देवुर्बुसुत्साजननेन नाऽन्यथा ॥ ११॥ 


बिबिदिपाबास्ये नादग्रदणस्य " प्रैवणिंकोपलक्तणत्वमेव तदुक्त 

वार्तिककरै-- 
श्राह्यणय्दणं चत्र द्विजानायुपलच्णम्‌ । 
श्मविशि्टाधिकारित्वात्‌ सर्वेषामात्ममोधने ॥ 

(चा० ४1 ४। १०२ ) इति । नदि वि्याकामेा यज्ञादी- 
नलुरिष्ठेदिदि ! विषरिणमिते विद्याकामनाधिकारविधो नाह्यणपदस्या- 
धिकारिविशेपसमधैकतवं युज्यते ! अन्यन्न दरैवधिंकायिकारिकत्वेम 
कतयप्वानामिदहापि चरवर्णिकाधिकारात्मविवयार्थत्वेन विधीयमानानों 
शैवणिंकाधिकारत्स्य युक्ततया विधिसंस्परीहीनबाद्यणपदसमभि- 
ज्याष्टार्माव्रादधिकारसद्भोषाखम्भवेन ऋहाणपदस्य यथाप्राप्ताम- 
विद्राधिकारिमात्रोषलक्तयोचिवयमिलयाशयेन समाधचे--तमेवभित्यादि- 
द्याम्‌ । तत्ते सैखैवणिकीगलुठितं यद्यादिकम्मै चुयुत्साजननेन 
प्रात्मयेधने दतुः कारणं न, अन्यधा साच्वातकस्मेणां मेच्वहेवुलान- 
म्युपगमादू; च प्रविक्ञान्यादविः, न बा श्रूठिविरोध इति बात्पर्यर्थः । 
भुगममन्यत्‌ ॥ ९०--११ ॥ । 


नन्वस्तु शद्रस्य तदारमवेदनेऽ- , 
धिकारहेतु्तदलुष्ठितिर्नहि । - 
उेदार्धवोधान्वित एव वेदिक 
ज्ञाने च कम्मणयधिकारमशुते ९२॥ 


४ भ्रयक्तत्वचिन्तामणौ 

मु श्री नाहयपपदस्य विचाधिकारिमात्नोपलत्तणवव श्यामि 
विदयायासर्थिल्ादिसम्मवेन वस्यापि वियाथैकम्माधिकारप्रसङग शति 
ङ्खवे-नन्विचि शूद्रस्यापि तदनुष्ठिविसवरथा यज्ञादीनां करम्मणामवु्ान 
मात्मवेदते तचकञानेऽधिकारदेतुरश्स्वियथैः । परिहरवि--नद्रीति। 
तत्र देतुः-पेदाथैवेधान्विव एव --्रण्ययनिधिगृहीववा्यायगन्य- 
तदथैक्ञानवानेव- वैदिके कम्मणि ज्ञाने चाधिकारमश्लुते, लमपे 
इत्यधेः ॥ १२ ॥ 


शारीरके स्पटसुदीरितं तथा 
स्मृतो न श्ूद्ाय मतिं दिरेदिति । 
तेनात्मवि्यांमहिमा न बुध्यते 
तदर्थिता नास्य न चाधिकारिता ॥१२॥ 
श्य वेदाध्ययनेऽनधि कि दि शरुविसछतिन्यायप्रसिदध याह 


शारीरके इति। श्रपशद्राधिकरणे$ध्ययनवेदवाक्यश्रवणादिविधुरत्य 
पुद्रस्य विययाधिकारनिपेषात्‌ “न शृद्राय मतिं ददात्‌, ( मनु० ४। 


८० ) इति स्थवे. श्रापादताऽपि तस्य चिदययामदिमावगद्युपायास- , 
स्भवेन दयित्वानुपपत्तेण्य ठस्य वि्यायामनधिकारादिति तात 
याथि; ॥ १३॥ 


वियाथकरम्मए्यधिकार इप्यते 


शष्रस्य केरिचत्‌ करुणात्बुद्धिमिः । 
्मसम्मयेऽप्यव्ययनादिकस्सणः 


श्नीपिप्ुनामस्मरणादिसम्भवात्‌ ॥९४॥ 


शअर्टमं प्रकरणम्‌ 1 ४ 

शद्रसयप्य्त्येव वि्याथैकरम्भाधिकारः, तस्य वेदादुवचनाग्निह्ो्रा- 

चयमवरेऽपि कण्ठोक्तसर्वव्णाधिकारिकाणि श्रोविष्णोर्भगवते वासुदै- 

नस्य नामजपकीत्तनस्मर्णादीनि पाप्तयहेलुवयोपात्तानि । तथा पाप 

च्यदैतुतपोदानपाकयज्ञादोनामपि सम्मव्रात्तस्यस्त्येवाधिकार दद्यमिप्र- 
लयाह--विचयारयेति ॥ १४॥ 


य्नामसङ्कीत्तनमेव कल्मपं 

निहन्ति शद्ध वितनेाति चेतसः । 
श्नन्यभादेन तदङ्परिसायनं 

मनुष्यमात्रस्य विमुक्तिकारणम्‌ ॥१५॥ 


न कोवलं पापच्तयमाव्ं फलं भगवन्नामशीचैनदेः, शपि तु 
उुक्विरैतुत्वमपि अरसिद्धमिवयाह--यन्नामेदि १ यस्य भगवत नाम- 
सद्कीच्तनमेव कर्मपमनेकभवस न्वितं व्त्वदानग्रविबन्यकं पापं निरन्त 
निवस सयुन्मूलपवि । दुक्तं निषएपुराणे-- 
्यन्नामकोर्तने भक्त्या विलापनमलुत्तमम्‌ 1 
भतरेयाप्तेपपापानां धातूनामिव पातवरः।। १ ॥ 
प्रबशेनापि यन्नाम्नि कीर्तिते सर्यपातकैः । 
पुमान्‌ विमुच्यते सयः सिंहत्रम्तैचुं करिव ।। २ ॥ 
ज्ञानतो$क्ञानते। वापि वासुदेवस्य कीर्तनात्‌ 
तत्सर्व पितयं याति तायश्थं लवणं यधा ॥ ३ ।1 इवि । 
प्रत णव वेदसे विग्धं चच्वखाद्ाच्कारैकयीएस्यदां चिरोपेण ठनेति 
विच्वास्यदि 1 वदुक्कं बैप्यवे--- 
^प्यायन्‌ छते यजन्‌. यजघसपेवायां द्वापरेऽत्धयन्‌ 1 
यदाप्नोति वदासि कलैव सद्भ्य कोशवम्‌॥।"(नि ० प° ६।२।१७) इवि 
७ 


१० ्रत्यकूलच्वविन्तामयै 


अत ऽन्यभावेन भगवन्त विहाय नान्यरिमन्‌ विषये भावरचततपरा- 


वण्यं तेन यत्‌ ,वददूधिमावन चरणारयिन्दध्यान तद्‌ मनुष्यमात्र 
विञुकछिकारणमिचि येजनाः, 


मा दहि पा ! व्यपाश्रिय येऽपि स्यु" पापयोनय । 
चि वैश्यास्तथा शातेऽपि यान्ति परां गविमू 1" (गौ० ६1 ३२) 


इति मगवद्र चनात्‌ । १५॥ 
तथैव पापन्तयहेतुरस्य तत्‌ 
स्वकर्म्मं शुश्रूपणमयजन्मनाम्‌ 1 
स पाकयन्ञादिभिरेव शुद्ध्यति 
श्रीकृप्णपादापिंतधीस्तद ङ्धिजः ॥१६॥ 


भगवदाक्ञापाननलक्गघरम्मऽपि शदरस्याधिकारनिमित्तमसीत्याद्‌-- 
सथैवेवि 1 श्रठपयापदारविन्दे ममर्धिवा धीर्निर्चयाद्मिका चेवो- 
शृचिर्येन स च तददून्निनखस्य भगवत एष्णत्याष्तर. सराशादेव अनि- 
यम्य मच शूद्रोऽपि शुद्धपि युकछिपयैन्द शद्ध प्राप्नादीत्य्, ।1१६॥ 
न चाधितादेरपि नास्य सम्भवो 
यतः पुराणश्रवणोऽधिकार्यसा । 
कृत्त्वाग्रता त्राह्मणमन्यवणिनः 
संश्नावयेदित्यनुशसनाद्‌ स्छतेः॥ ११७1 
श्रतः पुराणादपिगम्यतेऽमुना 


वह्मेश्यतियामदिमास्त्यताऽ्थिता । 


अष्टं प्रकरणम्‌ । ५१ 


मति न दद्यादिति वेदिकक्रिया- \ 
निपेधमन्नैकपरं वचेऽस्छु ततु \१८॥ 
र्थिंलादेरपि वस्य सम्मवेस्तीत्याह-- न चेति द्वाभ्याम्‌ । न 
तावच्च द्स्यार्धिंत्वासम्मवः । “श्रावयेच्चतुरो वशान्‌ कृत्ता नाह्यणमग्रवः" 
इस्यादौ पुराणेविददासश्रवे चातुर्बण्याधि कारस्मरणेन पुरायायधिगच- 
वियामादास्म्यस्य तस्यापि वद्धिंत्रसम्मवान्‌, न शुद्राय मतिं दयात्‌” 
( महु ४ 1 ८० ) इवि स्ते वदलुष्ठानानुपयेग्यभनिदोत्रादिकर्ममज्ञान- 
निपिधपरत्ादिति द्ववोस्तात्पया्ैः ॥ १७--१८ ॥ 
तस्यान्यथा स्वोचितधर्मवोधनेा- 
पायायमावे कथमेष धर्मभाक्‌ । 
शद्दश्चतुर्भोऽस्ति स एक जातिमा- 
नित्यादिगीर्निंप्फलतामियास्स् ते, १६॥ 


साधारणो धम्मं उदारतेकिताऽ- 
क्रोधे दया शोचमदिसनं दमः 1... 
अमानितेव्यादिरणद्धिनाशछत्‌ 
सर्वस्य तस्मादयिकार्य्यघ्ताविह ॥२०॥ 
विषक्ते याधफमाद--पस्यान्ययेनि। श्मन्यघां तम्य शादरस्य सर्यघां 
छअनयिकारिसै स्वय्णाश्रमधर््मष्याप्यवगद्युपाचासम्मवेन “"गरनुर्यो 


बयः” ( ग० मूठ १० ।४ॐ) "'एकजाविः ( गी० मृ5 १८ ५८) 
ध्वम्यापि मदयमनोषः साचम्‌ (नी= सु १८ 1 ५१) “श्ाचमनये 


५२ प्रत्यकूसत्वचिन्तामरौ 


पापिपादपरचालनमेवैको" (नो सू १०।५२) ^श्ादकम्मै" (० स्‌९ 
१०।५३) (युयभस्णम्‌? (गो!० सू७ १०१५४) ““स्वदारतुटिः? (लीण्दः 
१०।५५) “परिचर्या चोत्तरेषाम्‌” (न° स्‌७ १०१५६) इलयादिवदधम्मैवि- 
माजकवचनानामननुानलच्तणाप्रामाण्वापत्तेरिि साधारणासापारणयः 
म्मोधिकारित्ये वस्याङ्धोकत्तन्यमिति द्वयोस्तासप्यायैः || १८६-२० ॥ 


शारीरकन्यायवचस्तु तस्य च 


वेदेाक्तविव्याप्रतिपेधतत्परम्‌ । 
विद्यापुराणश्चवणणेन सम्भवे- 


च्छस्य नातेऽस्ति विकल्पसम्भवः ।२५ 


श्पशृट्राधिकरणविरोधऽपि नासतीतयाह--शारीरकेति । तस्याधि" 
करणस्य ५न श्रे पातकं फिभ्विजन च सस्कोरमर्हवि ।» (मतु ० १०।१२६) 
शति स्मृतेगुरूपसदनाल्ययियाद्गोपनयन सस्कारविधुरस्य शुद्रस्य सुण 
विधासु निर्युणविदययासाघन्वेदन्वश्रवफादिषु चाधिकारनिपेधपरत्वा- 
निर्युणपियायां श्रस्यापि विषयसैन्दरयग्रयुक्तस्यर्धिल्वस्य निपेदुम 
मस्यत्वात्‌ । न च वस्य येदान्दश्रवणासम्मवे कथ॑वियोर्पततिरिवि 
शद्ूयम्‌ , रस्य वेदान्वश्रबणाधिकाणमावेऽपि भगवत्पादैः पश्रावयेभतुर 
चर्णान्‌, इति चैविदासपुराणाधिगमे चातुवण्याधिकारस्मरगात्‌ । वेद” 
पू्यष्ठु नाधिकारः शुद्रा्यामिषि स्वम्‌ 1 (० सु० मा० १।३। ३८) 
शन्यपगदराधिकर्यापसेदारभाष्ये ब्रद्मात्मैक्यपरपुरायादिश्रवये त्रिधा 
सापनेऽधिकारम्य दर्दिवत्यादिति दात्पर्यार्पः 1 २१॥ 


तस्यात्मतरियोदययोग्य उत्तमा 
द्िजतिदेदे द्यभिञायतेऽयवा । 


अष्टमं प्रकरणम्‌ }. ५३ 
देवं शरीरं तत एय सुक्तिभाक्‌ 
शूदरोऽप्यते जद्ययियोाऽधिकार्य्यसे ॥२२॥ 
ननु सथापि वम.प्रधानशुद्रस्य कथं जद्मविद्योत्पत्तियोग्यवेत्याश- 
दृत््याद्--सस्येवि । शूद्रस्य वेदान्तश्रवखयेोग्यग्रवर्शिंकशरीरनिष्पा- 
दनद्वारसा विद्योखत्तिः, अधवा विद्योत्पत्तियोग्यदिमलदेनशरीरनिप्पा- 
दनद्वास सक्त्यधेत्वं मविप्यवि, ्रैव्िकानां क्रमयुक्तिफलकसगुणख- 
विदालुष्ठानवदिवि वात्पय्य्थिः ॥ २२१ 
तस्मा बुयुत्सावचनेऽधिकारकेा- 
पलन्तणं व्राह्मणशव्द इष्यते 1 
यन्ञादिधीश्चद्धिकरं भवेव्छतं | 
वर्गः समस्तेरिति गम्यते श्रुतेः ॥२३॥ 


तस्मद्विविदिषावाक्ये ब्राद्मपपदस्य यथाप्राप्नविद्यायिकास्मिात्रो- 
पलत्तपत्वेन शूद्रस्यापि विद्यायेकर्म्माधिक्रारः सिद्धपत्येवेद्युपसंहरवि-- 
तस्मादिषि ॥ २३॥ 
८. यत्नादिव्िशुद्धिकारणं 
नन्वस्त यज्ञादि| 
सन्यास एषां क्व तदेपयुज्यते । 
स व्रा्मणस्येव विधीयते श्रुती 
न दध्नियादेरिति तन कथ्यताप्रपीरण 


नल्यस्नु कर्म्म चित्तयुद्दध्ट दियोषयेगयः, सेन्यसस्यं किद्रत्या 
खदुपयेग इवि धच्छवि--नन्विदि ! २४९1 


ध भ्रस्यक्‌लत्वचिन्तामरैष 
विक्तेपनाशाय विचार आत्मनः 
संन्यास इष शरुतिभिर्विंपरिचताम्‌ ! 
्मलन्यभावेन विचार इप्यते 
न सेाऽस्ति संन्यासश्रते यतेाऽन्जसा २५५ 


द्वरे सम्मवत्यररकदपनायेगादित्यभिप्रत्योत्तरमाह--विष- 
पनाश्ायेति । शुतिभिरवेदान्तवाक्यैरात्मने विचरे क्रियमाणे विक्त 


पनाशाय सन्यासे विपरिचतामिष्ट इत्यन्वय । तत्न दतुमाह--ग्रन- 
न्यभघिनेति ॥ २५. ॥ 
श्न्याश्रमे ब्रह्मणि संस्थितिर्हढा 


स्वक्मसक्तस्य न सुम्भवरेत्ततः 1 
सन्यास श्रास्मेक्यविचारणे ध्यि 


विचषहान्या दयुपुज्यते सुनः ॥२६॥ 


“ब्रह्मसस्थेो ऽगवत्वमेवि» ( छार २। २३॥। २) इति श्रु 
यस्य प्रह्मयि सख्या समाप्निरनन्यपरस्वरूपं त्नि्ठवा तस्य श्रवणादौ 
यु्याधिकार. 

(भच्छतस्तिष्ठवा वापि जाग्रत स्वपतेएऽपि वा । 
न विचारपर्येता यस्याऽसैए खत उच्यते| 

“प्रपसुप्तेरख्ते कात नयेद्रेदान्ठचिन्वया › इत्यादैः सर्वदा विचार 
रिधानात्‌। सा च ्रत्ययि स्वा निना सन्यासमाश्रमान्वरस्थस्य 
ने सम्मव्दीयाद--भ्रन्यदश्रम इवि ॥ २६ ॥ 


अष्टमं प्रकरणम्‌ ५५ । 
विचेपहानिर्यदि सम्भवेदधिये 
वेदान्तवाचां प्रविचारणे तद्या । 
शछन्याश्नमेऽप्यस्तु तदात्मवधनं 
प्रागर्जितैः पुएयचयेर्विंपरिचताम्‌॥२७ा 
यदि स्वनल्सस्य धीमवः पुरुपधैीरेयस्याश्रमान्रस्थस्यापि कर्म्म- 


च्च्छिष्षु श्रवणादि सम्पद्यते । उदा पूरंजन्मकृतमगवदाराधनपुण्या- 
तिशायेन भवत्येबार्मवेोध इयभिप्रेयाद्--वित्तेपदानिरिति 1 २७॥ 


यैरीश्वरोपासनया विशुद्धया 
बदधेविशद्धि्हुूजन्मसचिता । 
लव्धास्ति तैरेच्यपदावयेधनं 
सम्प्राप्यतेऽप्याश्चमसधस्ममन्तरा ॥२८॥ 
भगव्रुपासनापरागां न किचिदपि दुर्तममित्याशयेनाद--यैरिवि। 
ऋमश्रमधम्ममन्तरेति । येदाजुवचनादिरूपत्रद्मचयर्यायाश्रमचतुष्टय- 
धर्मवुष्ठानमन्तरेयापीत्यः, 
ष्दवौ हेषा सुगप्रयी मम माया दुख्यया 1 


मामे ये प्रपचन्ते मायामेवां तरन्ति वे ॥" (गौ० ७। १४) 
इति भगवद्वचनात्‌ । रेपमविरादितार्यम्‌ ॥ २८॥ 


प्नेक्पुणयानितभक्तिरिश्वरी 
यद] परोदेति दढा विपश्चिदाम्‌ 1 


द ्त्यक्‌वच्विन्दामदै 
तदैव तीर्णा ्रमतेदतिर्भवेत्‌ 
सकारणा तम न सेशयेाऽण्वपि ॥२६॥ 


भगवद्रक्तिप्ाप्तिपय्यन्समेद स्वखाधनप्रयासः, तल्लाभ तु छकरतयतै- 
वेत्याद्‌--ग्रनेकपुण्यार्जिवमक्तिरिवि ॥ २६ ॥ 
श्रुतो चपादेविहितो न यद्यपि 
व्यगेऽष्वरादेश्च तथापि सेाऽखिलम्‌ । 
विक्तेपहानाय परिपहं यजेद्‌ 
विचारविक्तेपकमात्मधीपरः ॥३०॥ 


संन्यासस्य दषफ्तकसवप्े इ्रियादेः संन्यासाभवात्कयं 
धियोख्तिरिस्युक्तम्‌ , वत्राह-श्रूताविति ॥ ३० ॥1 


खृाश्रमे यैर्जनकादिभिः श्यते 
विचारजन्यारमधियाऽत्मनि स्थितिः 1 
ब्धा युर जन्मछटतादपीद तैः 
सेन्यासतः सिद्धिरिततीप्यतेऽपरेः ॥३१॥ 
पिोत्यसषिप्रचियन्यकटुरिवानामानन्यान्‌ फिच्िदू यदञाद्नुष्ठान- 
निकत्य िच्थित्मेन्यामापूपनिक्त्यमिवि करम्मवगित्तगुद्धिद्धासि 
सन्यामम्यापि विचोपयेोग इनि पतेऽपि समाधानमाद--दाश्रम 
धवि} वैर्जनकादिभिमूद लिरमद्िरेव वेदान्तविचारजन्या ्यारमनि 


भ्विविस्पा परप पूलन्मदनान्‌ सन्यामादिद न्मनि सिदिर्मम्पे- 
कष्यनेम्पुरगम्यनेऽपररिति योजनः {॥ ३१॥ 


अष्टमं प्रकरणम्‌ । ५७ 
श्रुतो ससुन्लोरपि साधनेष्वयं 
सैन्यास इष्टः सुृतैकराशिद । 
स सूच्रभाष्यादिषु तच्वीच्तणो- 
पयोगिभ्रवेन विचारिता ह्यतः १३२ 


«शान्तो दान्त उपरतः ८ इ० ४ । ४ । २३ ) इयादिश्रुवावुपरत- 
शन्दगरदीततया सन्यास्तस्य साधनचतुषटयान्तर्गतत्वादप्यानश्यकमभि- 
स्याह-श्रुवाषिति । “सदहकायैन्तरविधिः प्रेण तीयं त्रत 
विष्यादिवत्‌? ( ० सू ३। £ 1 ४७ ) उति सूत्रभाप्ये तद्वता चि्या- 
चव; संन्यासिनः बात्यपःण्डित्यापेत्तया ठत्तीयमिदं जैन विधीयते 
“तस्मादु ब्राहमणः पाण्डियम्‌" ( ० ३। ५। १) इत्यादिश्रुतौ चतः 
प्राग्‌ ““निच्छाचर्य्य चरन्ति, ( छ ३।५। १ ) इति संन्यास्ाधिकारा- 
दिति प्रतिपादनात्‌, 

(यक्ताशेषकरियस्यैव संसारं अजिहास्षवः । 

जिक्तासेपरेव चैकात्म्यं च्ययन्तेप्वधिकारिवा ॥१ 

इति आाकोेधच सेन्यासापूर्स्य वियसाधनवेदान्वश्रवणरायधि- 
कारिविरोषपत्वमिति तस्य बिद्योपयेगः सिद्ध इवि तात्पर्यर्थः ॥ ३२ ॥ 


वरह्मैकयवोधोदयमुत्तमं फलं 
सदा विचारेण भवेच्ुतेर्भिराम्‌ । 
सल यत्र पुंसः समुदेव्यविघ्रते 
वसेन्सुनिस्तच निजाश्से शमे ॥३३॥ 
येषान्दुगरदस्यादीनां निर्विशेपविचारसिद्धिः, वत्फल च रत्त्वलानसिद्धि- 


रस्ति, म तेषा सेन्यासदिना छयमिाद--नदक्येवि । वडु्म्‌-- 
् 


भ्र ्रयक्लत्तविन्दामस ५ 
“जन्मान्तरेषु यदि साथनजातमासीत्‌ 
सेन्यासपूवैकमिदं श्रवणादिकच्च 1 
दि्ामवाप्स्यति जनः सकलाऽपि यत्र 
तत्राश्रमादिषु वसन्न निवारयामः ।1" इति 1! ३३ ॥ 
वेदान्तवाक्यश्वणेन धीमतां 
ज्ञाने चिदातमन्यपरेन्तमुद्धवेत्‌ । 
परमाणराजश्रुतिसलिजं कथं 
भवेस्परोन्तं द्यपरो्तवस्तुनि ॥९९॥ 


एवमधिकारमुपपाद्य वेदान्तश्रवगजन्यज्ञानस्यापरेत्तत्वमुपपा- 


दयवि-वेदान्देवि । तथा च श्रवणमेवापरोचचद्ञानसाधनमिति 
समावः॥ ३४॥ 


सम्यक्‌श्रुतार्थं मननेन युक्तिभिः 


सम्भाव्य बुद्धथाऽचलयाऽसुचिन्तयेत्‌ । 
भिपु प्रधानं श्रवणं विधीयते 


त्दद्कभावेन समाधिचिन्तने ॥२५॥ 


किमर्षं विं मननप्यानयेलदह्नस्वेन विघाममित्यपेायामाद-- , 
सम्यगिति 1 ववा च प्रापान्यं श्रव्रणस्पैव मनननिदिष्यासमये- 


स्वदद्रत्वमिवयसङ्ृदयिदिवत्कदिदि मावः ॥ ३५॥ 
सन्देददान्या विपरीतमावना- 


नाशेन तच्राऽस्टयुपयोग एतये!ः 1 


टमं ्रकरणम्‌ 1 > 
सात्ताछृतिस्तु प्रतिवन्धनश्युतो 
भवेचिदास्मेक्यपदस्य धीमताम्‌ ॥३६॥ 


भरमेवगवासम्भावनाविपरीवमावनानिरासेनैेतयेोरुपकारकत्वमिव्याह- 
सन्देष्ठहान्येतिं । ननु श्रवणादिप्रकुर्ववामपि कोषाच्वित्सात्ताक्तारेा न 
दश्यते, त कि कारणम्‌ 2 इव्याशदूक्य प्रचिद्न्ध एव कारम्‌ , 
तनाशादनायासेनैव वतत्वसाच्ञातकारसिद्धिरियाशयेनाद-- साच लत्छति- 
स्त्विति ! तुशब्देन यावद्‌ भूतमाविवत्तंमएनान्यतमप्रविबन्धः तावत्‌ 
ठत्तर्साक्तात्कारो न जायत इति द्योत्यते ।। ३६ ॥1 


जातेऽपरोक्े परमास्मगेाचरे 
ज्ञानेऽप्यसम्भावनतता विपर्ययात्‌ । 


परोत्तक्षल्पं फलतस्तदीक््यते 
ध्यानं नयेश्चिन्तनमिष्यते ततः १1२९७] 


नलु कथं चरं श्रवणेमैवापराचत्ताने जायते इत्युक्तम्‌. १ वव्राद- 
जापेऽपरात्ते इति । श्रपरेक्ते इति च्द्धेदः ! श्रवणात्‌ षरमात्मगोचरेऽ- 
पराचो ज्ञाने जतेऽपि प्रमेयगतासम्मावनाता दैदायात्मत्वजगत्सत्यत्व- 
बुद्धिरूपविपर्यैयाच्च दच्जाने फलवः परोच्तकल्प मीयते । वस्मात्तयेा- 
रसम्मावनाविप्ययोर्भिरासाय भ्याने निदिष्यासने नयैः श्ुलुकरूल- 
सदेःर्वन्ने ममनमिष्यव इत्ययः 11 ३७॥ , 


ताभ्यां निरस्ते विशये विपर्यये - 
स्यं विभात्यात्मपदं श्रुतीरितम्‌ 1 


६० , प्र्यक्पूलस्वचिन्वामयी 
यावन्न साक्ता्छतिरात्मनेा खडा 
तावत्तदावृ्तिरुदारसम्मतां ॥२८॥ 


वयेःफलं दगीयति-वभ्यामिवि। मननभ्यानाभ्यां विशये सन्देहे 
दिस्य देदायारमल्नगस्सललधील्तणे निरस्ते सति श्रुतीरितम्‌ “वस्व 
मसि ( छा०६।८।७) त्रादिवार्यैरववेधितमात्मपदं स्वयमनायासे 
विमति । यद्र, ज्ञावताल्यातिशयमन्तरे प्रकाशा शयथे; 1 ननु मनन 
+ घ्यानसहकुदक्नवणेन यदा सात्तात्कारो न स्यात्‌, तद्‌! कि कर्तव्यमिलया- 
` फाटम्वायां श्रवणादीनामाटृत्तिरेव कर्चव्येत्याद--यावदिति 1 सदा 
;शत्सतेषा॑श्रवणादौनौ पुनः पुनरावर्तनमेवेदाणणा सूचकायादीनां 
सम्मदा । “श्रपृत्तिस्सकृदुपदेशाद्‌” ( न सू ४। १1 १ ) श्य 
धिकरणमाप्यादि वस्या बहुधा निरूपिवत्वादियथैः ॥ ३८ ॥ 


धियेऽपराधक्तयतः स्वता भवेद. 


ब्रह्मात्मवोधः ्रवणच्छरतेिंराम्‌ । 
1 
यावन्न नष्टोऽखिलदेपङ्ृटु श्रम- 
स्तावच्छमायेः श्रवणादिरिप्यते॥३६॥ 


दास्या पुरपपपरापष्ठये प्रदगस्मैकययेधदाद्‌यैमनायासेमैव मरे 
दिद्याद--धिय इवि । यावस्पुरपापराोच््ित्तिनै जायते, षावचदादृत्ति 
कर्स्पेरया--यावदिवि । दया य ददवर्वसाङात्कारस्येपायान्वरा- 
मदाच्ट्रयप्पापाष्तिराशर्यकोति मैव फरशस्येवि मावः | १८ ॥ 


ध्नाश्यविद्यापरिफल्पिते जडे > 
प्यात्ता दृढा नालमनि संखतेगहम्‌ । 


५ 


श्रं प्रकरणम्‌ 1 ६१. 
बरह्मात्मनेऽभ्यास इदेष्यते तथा 
हटोऽप्यवियात्तयकारणं मुनेः ॥४०॥ 


क 
श्रध्यासस्यानादिकालसिद्धत्वात्तन्नाशोऽपि दडबोधाभ्यासनन्य- 
तत्त्तसाक्तात्कारेरीवेदयाद-भ्ननायवियेचि ॥ ४० ॥ 


तच्चिन्तनं तत्कथनं परस्परं 
तद्दोधनं सद्धिरुदारवुद्धिभिः । 
तदेकनिष्टत्वमितीप्यते यतो ६ 
वरह्मास्मनोऽभ्यास इहात्मबोधदः।४१॥ 


नरक्माभ्यालस्वह पमाद~--वच्िन्सनभिवि । असन्दिग्धम्बुद्धमरोा- 
ह्य सस्य व्रक्मवच्वस्य चिन्तन मनसम्‌ अभित उुद्धयन्तर संवादाय घत्कयने 
परर्पसाकातगाप्रवोधायाऽन्येन्यप्रवाधनभिच्येतैर्पायैरसम्भावनानिटृत्ति- 
स्तदैकनिप्ठत्येन च॒ विपरीवभरावनानिदत्तिरिति वपियेकः । श्रात्मवेय. 
दाढगदेवुः--प्रदयात्मनेऽभ्यास इतीष्यते सद्धिरिचययः । पदुक्तम्‌-- 
(न्तच््िन्वन तत्फघनमन्योन्यं दसप्येषनम्‌ 1 
पतदेकपरत्वशथ्व तदभ्यासं विदुवुधाः।1» (पं० द० ७।६) इवि ॥४१९॥ 


श््यासहानिः फलपात्मवरोधतो 
दृष्टं ज्ञुधाद्रानिरिवान्नभेाजनात्‌ । 
श्रतोऽवघातादिवदिप्यते श्ुते- 
रागृत्तिरायोधमखग वस्तुनः ॥ ४२ ॥ 


दर्‌ , प्रत्यकूलसवचिन्दामलौ 
भ्म्यासहानेथ_फलत्वादपि वदाडतिरिे्याद-ग्ष्यासहानिः- 
पिति। श्रास्मयधस्याष्यासदहानिषं फल मवि, ग्रननभोजनत्य ्ना- 
द्ानिरिव, श्रदः “ध्रीरीनवहन्ति इयादावधातादिवत्‌ श्रते. श्रवणस्य 
प्राृत्तिरपण्डवस्तुन म्रातधं तच्वसाच्ताक्ारपययैन्वभिष्यवे इति योजना। 
अत॒ एव  “प्रावृत्तिरसशदुपदेशाद्‌" ( न° सू ४।१।१ ) 
हूयधिकरणमाप्ये ““द्ीनपय्यैवसानानि दि श्रबणादीन्यावर्तमानानि 
द््टार्थानि भवन्वि। यथावयातादीनि वण्डुलनिष्पततिपयवसानानीवि ।॥ 
( भ्र> सूज मा०.४।१। १) श्रवणादेतरह्मदशेनाैस्य दृायवया 
पदसीपूमास्िकष्वचातन्यायप्राघ्तावृच्युपदेश. । श्रग्निचयने तु भवी 
पधस्य पूरवित्वावदन्त्यधैवदुपदधावि? इतयुपधेयोनूखलसस्काथलेन 
विदिदस्याववादश्य दृटा्थत्वामावान्नावृत्तिरिति द्रटन्यमिति भाव ।४१॥, 


विवेकवेराम्यशमादिसाधने- 

यक्तोऽधिकारी शरुतिमोलिमानजाप्‌ । 
वृत्तिं समासाद्य ससुच्छिनचयदे - 

ज्ञानं सकार्य्य' निजवेधतेजसा ॥४३॥ 


" " यियैकादिमाघनचतुषटयमम्पन्न प्वाधिफासी समूलानर्यब्ाधनर्म 
षस्वहाय प्राप्रोति नान्य इदयभिप्रयाद--विपेकेति !\ ४३॥ ‡ 


श्रत्तानयायत्तरकात दयते 
व्रहमणदय सिद्धमण्बण्डमात्मना 1 
प्रमाणकार्य्य' ्रमदेतुचाधन “` 
स्वयभरकाेऽतिरायायभावत्तः ॥ ९ 2॥ 


अष्टमं प्रकरणम्‌ | , ६३ 

्दीयस्य स्वप्रकराशज्ञामुरूपतया तवराज्ञानवाधमन्वरेग `. प्रमाण 
जन्यातिशयादेरभावान्नान्यस्ममाणक्रयमियमिप्रेयाद--भत्ञानव पत्तर 
काल इति । अखण्डनह्मद्भये सत्तः सिद्धम्‌, अज्ञानबाधोात्तरकाले 
्माटमना स्वरूपेयोवेयते प्रकाराते । स्वयंप्रकाशे वस्तुनि प्रमाणछयाति 


शयादेर्भावादू श्रमदेतुरक्ञाम तस्य बाधने वाघ ष्व प्रमाणक्रयम्‌ 
मान्यदिति योजना ॥ ४४ ॥ 


यथा घटादिप्रतिमासत इष्यते * ‰ `, °^ 
बुद्धिशिदाभासथुतार्थसाधिका ।* ` “ 

स्वयंघकाश् तयेप्यते यम्‌ 
विन्त्वान्ध्यनाशाय धियोऽस्त्यपेन्तयम्‌ ॥४५। 


ल एधा्ञाननाशाएय दृत्तिव्याप्यत्वमपेत्त्यते स्वप्ररोशातमनि न 
फलव्याप्यत्वमपोति व्यतिरक्रिद्ान्तेनषद--ययेति । यथा धटादि~ 
प्रतिभासे बुद्ि्त्तिपियदाभास्युता सवो व्भेसाधिकेष्यते, न ठया 
स्वयंप्रकायो 1 द्वयं बुद्धिरिचदाभासर्च नापेच्ते । किन्लान्ध्यना- 
शाय श्रत्ताममिङ्ृ्तये धिये वेदान्दप्रमाणनन्यटृततेणेचपपमसोदि 
योजना ॥ ४५॥ 


+~ 


यथान्धकारे घटवेाधसिद्धये 
दोपस्तया चन्तरपेक्ष्यते यम्‌ 1 
न दीपवोधाय त्येप्यते दयम्‌ 
रिन्तरस्तिणी तद्ददिदेप्यते मतिः॥४६॥ 


६४ परल्कूवत््वचिन्तामरीग 


पतदेव दान्तेन द्रढयत्ति-प्रयेति ॥ ४६॥ 


अक्ताननाशार्थमखणएडवस्तुनि 
भ्रमाणजन्या मतिरिप्यते सती । 
तद्धयानतो भाति बिदहयं स्तो 
न ्ञातताऽप्यात्मधियाऽत्र जन्यते ॥४५॥ 


(इहेष्यते मतिः, इत्युक्तं विदृणेति--श्रज्ञाननाशा्थमिति ! यथा 
जडे घटाद्रीः चिदामासेन ज्ञावताख्येः धर्मो जन्यते पटस्छुरणाय, न 
तथाऽत्र प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मयि । श्रात्मधियःा वेदान्तप्रमाणजन्यवृच्या स 
धमो जन्यते, तस्य सवयं प्रकाशवया मासमानत्वादिवि तात्पय्याैः)४७॥ 


जडेऽस््यपेक्ताऽनवभासरूपिणि 


दयेधिदाभाक्तधियोरनार्मनि ॥ 
^ स्वयंप्रकाशे स्वत एय सर्षदा- 


वभासरूपे मतिरेकलेप्यते ॥४८॥ 


पुनश्ठदेव स्पषटयति--जडइ इति ] शत्यभिपरत्यैव मान्प्दायिरैयरम्‌- 
धस्यद्रकषणोा$पि म्बारयेष भौटृस्या स्याप्यने$न्ययन्‌ 1 
-्त्तच्याच्यतसेवाम्य याख्रृदिर्निशारिवम्‌ ॥ 

युद्धितल्यपिदामासै द्वावपि च्यप्तुने पटम्‌ 1 

चथरादन ववया नरव॑दामामेन पटः म्दुरग्‌ | 

श्रण्यदनननागाप वृत्तिव्यात्तिरपरिता 1 

श्धपु्कु्यम्पपर्यान्नामोरः $पयुम्यतै | + 


शर्मं प्रकरणम्‌ | ६५ 
चत्तु्दूषिावपेचेयेदे घटादेर्दर्शने यघा । क 

न दौपद्शीने किन्तु चन्ुरेकम्पेचयते 11 

श्थिवाऽप्यसी चिदाभासे ब्रहमण्येकीमयेत्परम्‌ । 

न लु नद्ण्यविशयं फं रयाद्‌ घटादिवत्‌ ॥* &पि ॥ ८ ॥ 


सा उुद्धिडत्तिः श्रचणादिजा यदा 
सन्देदशून्याऽप्यविपर्य्यया भवेत्‌ । 
तदा तदारूढमखण्डचिद्धने 
स्वान्तानविष्व॑सकरं तदेव हि ॥1४६॥ 
वेदान्वप्रमाणजन्यदच्यारूटं न्न यैवन्यमेव स्वावरकमाने निवत्त 
यतीति प्ठान्वयमाद--सेति ! नेदान्श्रवयादिजन्या सन्देदविव्यै- 
यन्या यदा ला चरमा चुद्िृत्तिमैवे्दा घदारूढं चस्वां ¶ृचावारूढ- 
मखण्डचिद्धने प्रत्यगभिन्नं त्रहमचैठन्यं वदेव दि यसूर्वं॑वत्सा्िवया 
तत्साधकं दीवि “मामं न जानामि, इत्यतुमवप्रसिद्धं सूयति । वदैव 
स्वातानविष्वंसकरे स्वावरकमज्ञानमवियाशच्दवा्च्यं वस्य विष्वंसफरं 
निपर्तकभित्य्यः ॥ ४८ ॥ 


य पव साची निजसत्तया स्िताऽ- 
ज्ञाने पुरा स्वस्फुरणेन साधयन्‌ । 
स एव वेदान्तविचारसिद्धधी- 
धत्ति समास्य निवर्तंयत्यदः ॥५०॥ 


प्ठ्देव दि, इत्यु गिद्रयेवि-प प्ेवि ।) ५०1] 
< 


६६ `  श्रदकूतत्त्वचिन्वामयैष 


यथा तृणादेरपि साधका रवि- 
स्तदाहकः सूव्यमणे। स्थितो भवेत्‌ । 
तथा चिदात्मा तमन्ताऽपि साधक 
रतदाधके। वेदजयुद्धिडतति गुः ॥५९॥ 
ननु खस्मिन्ध्यस्वमकानै यसतत्साच्िवया साघययि, स कथं सतन 


वैको मबेदिदाशद्क्य रत्साधरुस्यापि सहकार्यन्वरसमवधानेन 
वन्नाकत्वं र्टमित्याद--यथेचि ॥ ५९१ ॥ 


ब्रह्मैक्ययोधे भ्रतिकूलमात्मनेाऽ- 
ज्ञानं हिनस्तीति सकरार्यमाधिदम्‌ । 
प्रयक्‌ चिदारमा शरुतिभिस्ततः स्एतोऽ- 
वियाद्धिष्टानतयापि क्तम्मतः १५२॥ 
चिदात्मनः प्रत्यक्तेनापि तन्निवर्तकत्वमिति दभि प्रत्यस्‌शद 
व्युत्पादयवि-च्रहमैक्येवि । स्वसररुपसाचात्कारे सति सकार्यमत्तान 
माधिदमत्यन्तप्रतिष्ूलं यजवीवि प्रत्यञ्‌ । दिनस्तरीति फलितार्थकथनम्‌, 
पत्य दायी" ददि स्मरणान्‌ । श्रततानस्य॒ सकारस्य दानिर्नाम 


स्वाधिरूग्णनिष्ठात्यन्वामावप्रवियागित्वमेव । नदि खाधिष्ठानेनाप्यच्स्य 


त्यागनेऽन्यत्र सच्चम्‌, श्रष्यग्वत्वव्यादावात्‌-अधिष्ठानाविरिकताध्यस्त- 
सानद्रफाणदिवि मावः ॥ ५२ ॥ 


नारयणास्माग्‌ विमुखाऽयमात्मनाऽ- 
वरियाद्यप्यो स्यितत श्चात्मभावतः। 


अष्टमं प्रररणम्‌ । ६७ 
स्वसत्तया स्वस्फुरगणेन दिश्नमं ह 
श्रसाधयन्नेव हि संष्ठतिं गतः 11५३॥ 


१ 


जीदस्यामादिफातमारम्य भगवद्रैयुल्यमेन सकलानयैदेषुः, महवा 
पुण्यपुन्जेन वदाभियुख्यमेव सकता लानायनथैनिद्च्युपलङिवनिरविश- 
यामन्दाविर्भावदेतुरियभिगरव्याह--नारायणादिव्वादिद्राभ्याम्‌ । मराति 
गृह्ावि देशादिपरिच्चेदमिति नरेऽपरिच््पन्निः परमात्मा तस्येदं 
दत्खरूपावरकमनायनिर्वाच्यभक्ञाने नारं तदये साकिवया परयतीवि 
नारायणः । यद्रा, श्राया दुःखचक्राणि स्वावियादटृवष्वहपवया तेषा- 
मयने निवास्षरथाने त्वंपदार्थो जीव ब्राराययस्तद्धिन्न निराव- 
रणतानस्वरु प्वत्पदार्यो नारायणस्तस्मराद्रष्ुव आत्मनः स्वस्रूपमूवाच्‌ 
प्रागरानदश्ार्या विसुपेऽयं जीव अविदयाययपायै कारणादिशसीरत्रये 
श्रात्मत्येन स्थितः सन्‌ स्वसत्तया स्वस्फुरणेन स्वप्वरूपभूवसत्तास्छर्तिभ्यां 
विध्रमम्‌-निविधं भ्रमयति स्वाश्रयं स्वविषयं प्र्यगात्मानमिवि विश्रमे 
ज्ञानं तत्कार्य्यष्व प्रकर्ेप खानिष्टमपीष्टवुद्धूया साघयन्‌ जीवरूपेण साचि 
सूपेण च मासयन्ेव संसृतिं .गवस्वसयुक्तजन्मष्टव्युजरायनयैनिवद- 
परम्परां प्राप्तः ्रज्ञानवत्का्यरीराद्यघ्यास एद । दधीति श्रुविस्द्रवि- 
प्रसिद्धत्वाद्ससाग्प्रापिन तु वस्तुव इन्ययैः । चधा च सत्पदा्मगबद्रा- 
सुदेवपसादमुखत्वमेव संसृविबन्य इचि भावः ॥ ५३ ॥ 


सं सैग्यवोधात्परमेखजीवये- 
रीशप्रसादग्रमवाडुदारधीः 1 
सकारय्यमन्तानमपारदुःखदं 
पचाधयव्येव निजात्मनि स्थितः ॥५९॥ - 


(दल भरत्यकूवतत्वविन्वामौ 

प्रनादिभवसभ्चिपुण्यनिचयकच्तयितकल्पपस्य पुंसा भगवनारयण- 
भक्तिरत्पयते- 

'धयेषान्त्रन्वगतं पापं जनानां पुण्यकम्मैाम्‌ । 

ते दरन्दरमेष्दनिरडुकता भजन्वे मां टड्वाः 11 (गी० ७। २६) । 
इवि भगवद्वचनात्‌ । वदः सर्वपुमधैसिद्धिरित्यभिग्े्याह--सख चेति ! 
य वं स्॑पदार्थो जीवेाऽवियावत्कारयदेदायात्मत्वाघ्यासेन भगवः 
त्परादूयुखः भूत्वा संसृतिं प्राप्त. स॒ च॒ परयैश्वरजीवयो स्वर" 
पदायेरैक्येधात्‌, ईश्वरालुप्रहात्‌, भक्त्यारधिवगोचिन्दप्रसादात 
प्रभव उत्पत्तियैष्य वस्मादैस्यवोधादुदारधीरपरिच्छित्रस्वसरूपसा्ा- 
व्कारवान्‌ सकावयमन्ञान संसारपारावारे पातषतुल्वादनन्तदुःखकारणं 
निजात्मनि स्थिव. त्यक्देहत्रयाभिमानः सन्‌ प्रवाघयत्येव प्रकर्षेण न 
पुनसर्यानं यथा स्यात्तथा निवर्तयत्ीयथैः |! ५४ ॥ 


यथा यथा ब्रह्मपुलात्मना स्थिति- 

स्तथा तया नर्यति सं्टत्तिधियः। 
श्रखणएडवेघेऽतिदटे तु संष्ठति- 

लये पयातीयमरोपते। विदः ॥५५॥ 


यावदयमखण्डबेधेा दादुर्यं मजवे तावन्महवा भ्रयत्नेन श्रवणा 


म्याससाष्यसमाधिरेव फरतव्यः, वदादूर्ये लु सर्ववित्तेपविलयान्मोचच- 
सुखमेव सिद्धमियसिप्रेयाद-ययेवि ॥ ५५॥ 


~ 


इयं न यावस्रविलीयते धिये 
निपिद्धमेतददुधाऽपगमान्ततः । 


॥, 


श्ट प्रकरणम्‌ । „ € 
तावन्न चिन्माचतया दढा स्थिति- 
जीविद्विसुक्तेः खुलमच्तयं विदः ॥५६॥ 


श्रुतिगुक्किभ्यां निरिचतस्याप्यात्मवत्वस्व यावद्‌ टदस्वचुभवारादौ न 
स्यात्तावत्‌ त्फलं नानुभूयते इलयाह--ररयमिति । श्रागमान्ततः 
वेदान्तैः ““सार्वचिभक्तिरुस्तसिः, वहुधा निह नानास्ति किश्यनः” 
( ० ४ । ¢ 1 १८ ) “्रताऽन्यदार्तम्‌, ( ० ३।४।२)। 
इलादिवाक्यैरनेरुप्रकारेण निषिद्धं भिथ्यात्वादिदेतुभियक्तिकवेधेन 
श्ञानमपि रयं याव्रद्धियः सकाशान्न प्रविलीयते न प्रमाय्येते तावद्‌ नदमा- 
स्मवया र्थितिर्रढा । विदेाऽपि श्रौतयीक्तिकवाधज्ञानवतेऽपि ' 
मास्ठि यावजजीबन्सुक्तेः सुखं स्तयशीलविपयविपयिभावविनिर्युक्तं तना- 
स्वीयः ॥ ५६ 1 

॥ 


वैराम्यवेधोापरतित्रयं यदा 
देवान्मिलत्यात्मविदे निरङ्कुशम्‌ । 
तदेव जीवचिह तच्रित्सुखे 
प्रं स चाप्नोतिवरिशद्धमन्रम्‌ ॥५५७॥ 


जीवन्सुच्ठिसुररम्ादुर्मावस्य देतुमाद-ैराग्येवि,। कैणम्यं बिषयः 
ैदष्ण्यम्‌, पापः , स्वहपसात्तात्कारएः, उपरविरिचत्तंकायमेवन्‌त्रयं 
बासनादयमनेना्वच्चयोधन खयं स्रम्रश्वय यदा दैवाद्‌ मद्व: पुण्य- 
पुाद्‌ मिलति एफच्र समैति यस्य एत्त्यिदः पुगपधीरियध्य ख ष्य घस्य. 
भिद्‌ इददास्मिन्नेय शरीरे जीवन्नेव निरद््कुरां विषयादिप्रयुकतवारवम्य- 
शन्यलान्निरविशपम्‌, सुख परं परमात्मस्वरूपम्‌, विगाद्रमाविषकपर्म्म- 


७० 9 ~ प्र्कूलस्वचिन्तामणौ 
विनिर्युलम्‌ , प्रमविनाशि, ^ व्यापकश्च आ्प्नोि सूप एवे भ 
तीखधेः ॥ ५७ ॥ 


अनेकजन्माजितपुण्यसन्चये- 
` विश॒द्धबुद्धे्रिभक्तिरुत्तमा । 
उदेति भक्त्या विषयेभ्य उत्तमं 
वेराग्यमेश्वय्यमिदं रमापतेः ॥५८॥ 


यस्मादेतत्‌त्रयं समुदितं प्रत्येक श्वातिदुंभं भगवसपरसादैकलम्यं 
तस्मादेतरिसद्धये श्रोमन्मुकुन्दपदारविन्दमकरन्द्भक्तिरेव सुयुक्तभिसद- 
सव्येत्यमिग्रेयाद-- प्रनेकजन्मेयादिप वमि. । प्रनेकजन्मसु मगवदासा- 
भनलकत्तणकरम्मेपाजिंतपुण्यसनच्वयरविंशुद्धा बुद्धियैस्य तस्येत्तमा उच्छ 
पदप्ापिका दरेर्भक्तार्तिहरणशीलस्य भगवता वासुदेवस्य मक्तिः प्रेम 
लक्षणा उदेति । तया भक्त्या विषयेभ्य पेहिकाञुच्िकेभ्यो भेगिभ्य 
उत्तमं तीव्रवरं वैराग्यञुदेति । भक्त्या बरैराग्योदये हेतु"--ददं वैराग्यं 
रमापतेरशवय्यै स्र॑विमूलयीरवसे रमा लच्मीसलस्याः पविर्भगवान्यु- 
शृन्दसतस्येलयथेः । तथा च य्यैव््ैमिदं वैराग्यं तत्प्राप्तौ तद्भक्ति- 
रेव युख्यं कारणमिति भावः 1 ५८1 ४ 


बुदधेस्तथैकाग्यमखरएडुञ्ज्वलं 
यमादिसराष्यं भगवस्सादतः । 
भवेचयाऽ्धेतपदाववेधनं 


दरयात्िविच्येदकमञ्जसा मुनेः ॥५६॥ 


श्रमं प्रकरणम्‌ ¡ „~ + ७१ 


> ४ 


किं बहुना ? भगवद्भक्त्या बैराग्यादिचयं समकालमेव सिद्धती- 
याह--युद्धरिति 1 ५८ ॥! 


यथा यया भक्तिरदारपूज्यपा- - 
द स्पादारविन्देऽतिटव्वष्रच्छति 
तथां तथा भेगरतिन्तयस्तथा 
वद्यैक्यवोषेदय आत्मनि स्थितिः ॥६०॥ 


एदत्रयश्य समकात्तसिद्धिभक्ारमाद--यधा यथेति । उदारैः शिव 
विरिषध्विप्रश्तिभिः पूज्यी। पादै यस्य स उद्ारपूज्यपाद्‌ मगवान्चासुदेव- 
स्तस्य पादारविन्द भक्तिरुरागे यया ययायन्वदाद्य च्छवि प्राप्नाति, 
त्था तथा स्वभावताऽनावासेने भोगरतिच्ठये वैराग्यं दया ब्दीक्यवोधः- 


प्रादुर्भावः, भ्यात्मनि स्थितिः स््रस्रहपे$वस्यानम्‌ , उप्र्िरिति यावच्‌ 
सिद्धवीटर्थः 1 ६० 1 


चिकल्पजालं परिदधेत्य दूरते। 
भक्तिं समाधित्य मुह्कन्दपादयेः 1 
विचारणीयं भ्रुतिसम्मतं पदं 
व्रह्यैक्यमावोधमनोधलचत्तये ॥६९॥ 
फलितमुपर्दरति-विरस्पल्तन्निवि ॥ नानषायपेोधरशाच्न- 
श्रवणेषूता ये बिरुस्पसमृदः ^“इ्दं फत्तव्यमिदं वा इटयादिरूपस्तं 


दुस्ता ऽविद्मानवेदुेच्त्य सुङृन्दपादयेपमक्ि वत्परचन्तखयां रतिं सस्य 
मसतदिग्ापिषय्येख्ववया भ्राश ररण्यत्वेन स्वीष्व्य श्रूविसम्मवे चस्य 


७ ्रत्यकूलस्वचिन्वामणी 


पदमघरोध वच्वसाचात्काररययन्व विचास्पोय श्रवयायुपायैराजोच- 
नीयम्‌, अवैधनुत्तये , अन्ञानवत्का््यमिथ्यान्ानसमुच्छेदायेयथे 1 
“जरामरणमेत्ताय'मामाभरिय यसन्वि ये । 
त ब्रहम तद्विटु कृत्मध्यात्म कम्मं चाऽखिलम्‌५॥ (गी ० ५।२९) 
वि भगवद्वचनात्‌ ॥ ६१ ॥ 


जगजनिरथानलया यता हरे. 
„>. ्रद्याद्रयादेदशिरोगिरेरितात्‌ । 
तद्धेयमवेयपुपास्यमादरा- 
दखण्डवस््वास्पदमद्वयं जनैः ॥६२॥ 


विखम्मव पद श्रोमन्युङन्द एव न बस्लन्वरमिखयाशयेनाद-- 
जगन्ननीद्यादि ॥ “यता वा» ( तै० ३।१।॥ १ ) इव्यादिश्रुविसिद्धवः- 
स्थनदखणनद्िताद्‌ यते नद्याद्वयान्‌ “सत्य ज्ञानमनन्तम्‌,१(सै० २। १। 
१) इवयादिश्रतिसिद्धस्वरूपनक्तगनतच्िताद्‌ वेदशिरोगिस शतक्त 
मसि ( द° । ८। ७ ) इ्यायसण्डैक्यपस्वास्यसमूहेन ईरिता 
प्रविपादिववम्तुनो दरे. सराशान्नगवेा जन्मादीनि, वदेवादरात्तटस्थल 
सणनद्डिनरूपेण नानानीनास्पदव्वेन सरुणेापासनया ष्येयमवश्य ध्याव 
व्यम्‌, वदैव कृपालय बरद्घ्वूपनक्तणनक्तिवरूपेख श्रादराद्विधेयनिपेष्य- 
शुयारापेय निश चेपासनयेपा्यमू, देय ृष्वाख्य त्रद्याण्डवस््वासदं 
ठच्वमस्यादिवास्यैरैस्यस्पेय प्रविपायमादसादावेद्मासमन्वात्सारुस्येन 
वियदादिश्रपश्ववत्क्तुत्ववयेन वदलुगवजाग्रदादिप्रपश्यवत्सम्बन्धवापेन 
श्व वेमवम्य ह्ञाठव्यमधिकारिजर्मरिदये 1 वथा च सकनवेद- 
दापर्विपयतेन परमपुख्पा्रूष श्रीमन्सुङ्घन्द व व्येयत्वादि- 


श्म करणम्‌ । द्‌ 


रूपेणानवर्तं स्वाधिकारानुसारेण : पुरूषदचैरेयैः शरण्यस्येनाश्यणोय 
इति भावः ॥ ६२ ॥ ४ 


1 


दढरतिपदमादयं संखतेः पारभूतं ८६ 
युगलयुगलवाहं श्रोपतिं चक्रपाशिम्‌ 1 

नबजलदंसमामं शान्तमूर्िं सुलाव्धिं 
सकलजगदधीशंछृष्णमन्तः स्मरामि ॥६३॥ 


न 


‡# ईति प्रघ्यसूवत्वचिन्तामरीः शष्टमं अकरणं समपूरयस्‌ ५ ८ ॥ , 


भ्रकरणरचनान्याजेन श्रोमन्युकन्द एब रैरन्र्य्येणादरात्‌ स्मरत 
न्यो ऽप्माकभिव्याशायेन प्रकरणारथैयुपकदरल्परमपुरुपाथैरूपं भगवन्तमतु- 
सन्धत्ते--दढरपिपदमिति ! कृष्णं स्वैषटैववं सदानन्दधनमन्वः अस्य 
गभिन्नं समरामि नियमनुखन्दधे इव्यन्वयः । दन्न हेतुः- दढ रतिपद्‌- 
मिर्वि। निरूपाभिपरपरेमाक्पदमिव्ययैः । विं कि जीवर्पेय ? नेयाह-- 
श्रायमिवि । सर्वविश्वस्याधिानतेयादिकारणे वस्पदा्थमित्यर्थः 1 
ता कि मायोपाधिक वत्पदबाच्यम्‌ नैत्याह--संसृवेः पारभूवमिषि । 
प्रनियावक्कार्यविनिर्मुक्तवया युक्तैः प्राप्यमियर्थः ! “ब्रह्मणे दि 
प्रतिघठःऽहमग्रतल्याऽव्ययस्य च” (गो० १४ ( २७} इवि भगवदचनात्‌ ( 
तरिं किं नैयायिकाद्चभिमतं दुःपाभावमात्रं पुमर्थरूपं कृष्णाख्यं ब्रह्म ९ 
नेदयाद--सुखाब्धिमिवि । निरविशयसुसस्वरूपभिव्यर्थः 1 नलु 
कथमेवादशस्यावाद्‌ मनसमेषवरस्य -अवा्सैरुसन्धाने कर" प्रक्यम्‌ १ 

१० ॥ 


७४ भयकूवतत्वचिन्वामयी 


इत्यत श्राह--सकल्जगदधी शमिति 1 वथा च जगति मादा वराकाः 
सन्त्येव) वेपामनन्यशरणानौ मादशानामन्यस्या गतेरमानात्स एव 
क्गदौरः शरणमिति भाव 1 ननु वदिं जगदधीश्चरलप्रयुरस्तछ ४ 
करिवित्‌ सोभः स्याद्‌, नेदयाद--शान्वमूर्विमिषि । शान्ता सर्वोम- 
हैतूपपमेपलच्चिवा मूर्तिः खरूयं यस्य तम्‌ । नन्वेवादृशल्य भान्तः 
भगवतः किमाकारायनलम्बनेनानुसन्धानम्‌ १ इयं श्राद- युगल" 
युगलवाहमिलादि । श्रभिनव्रसन्द्रधनस्येवात्यन्वरमणीया संसारसन्वा" 
परच््लीः श्रामा छवियैस्य द चतुरुलयनयामायाकारावलम्बेनव 
वस्यानुसन्धानमिव्यर्थः ॥ ६३ ॥ 


पराप्याधिकार्मवलम्ब्य च दैश्िकाप्यं 

श्रुता वते निखिलवेदशिराभिगीवम्‌ । 
भ्रसन्वमद्वयसुखे भविरान्वि यं श्री 

कान्तं वमन्वरदमदुवमूरत्तिमीडे ॥ ९ ॥ 


जवसान्द्रषनर्याममिन्दिराफ्ान्वभान्वरम्‌ ॥ 
बन्दे इृन्दावनाक्रोडं नन्दनन्दनमीगखरम्‌ | २॥ 


इचि श्रोमन्स॒कन्दपदारविन्दभकरन्दामिलापिसदानन्दविद्ध., 
र 
„ च्छवायां म्रत्यक्चस्वचिन्वामपिव्याल्यायां खमप्रमाभि- " *. 


धायामधिकारमयूखाभिषमष्टमं प्रमरणं 
समाप्तिमगमन्‌ 1 ८॥ 





खथ नवमं प्रकरणम्‌ 


यस्मादखण्डमहसेाऽएडचयोऽतिशक्ते- 
मायाविनेऽप्यनिमिपषात्परमेशतेऽमूत्‌ । 

येन स्थितः प्रलयमेति स यत्र मति 
स्वान्तस्थमदटय्खै तमद्दं पये १९ 


बुन्दारकाधिपतिमुज्ज्लकान्तिकान्तै 

शान्तं प्रशान्तजनसेन्यमणेषनाघमू । 
सौन्दर्यसौधवसुमादैवसारसिन्धुं 

छष्णं स्मरामि सवतं करुणाद्रमूर्तिम्‌ ॥ १॥ 


अषटमप्रकरणोपान्वे “जगनननि्यानलया यदे "हरे्बताद्वयादुभ 
इ्युकत्‌.॥ तन्न कि बहादर जगजन्मादेर्निमिक्तकास्णम्‌ । श्ययवा 
` निभित्तमुपादानज्वेद्युभयमपीत्येवद्विचारम्रधाने श्ररूरणमारभमाणेऽ- 
*' सिजरनिमिक्तोपादाने भगवन्तं वासुदेवं प्रकरगाप्रविपायमतुसन्यतते-- ` 
^ यस्मादिादिव्रिभिः । तं स्वान्तस्यम्‌ , भ्रद्रयसुखै प्रयगभिन्नमद्वयानन्दं 
परमात्मानै छृच्णमदं प्रपये शरण्यत्रेनाश्रये इति सम्बन्धः । तं कमिलय- 
पेच्ायागाद--यस्मादिवि । “यता वा ( तै> ३1 ५९) इयादि- 
^ श्ुतििद्धाद्‌ यस्मास्पर्मशतेपवः भण्डचये ब्रह्माण्डसमूद्ा नद्याण्डानन्य- 
मभूत्‌ प्रादुस्भवत्‌ । वत्र हेतुः--म्यादिन इति ! मायाविनोऽ$ण्य- 
खण्डमहसः मायेपपाधिसम्बन्धेनादि न वियते खण्डः सजग्कग्ि> 


0 


जद भ्रयकूलत्त्वचिन्वामणी 


देशादिङ्तपर््छिदो चा यस्मिस्तदखण्डं यत्‌ मद्स्चैवन्यात्मकं वेजस्त 
स्वरूपम्‌ । “< श्रखण्डमरस्त्ये देतुः--प्रनिमिषात्‌ । श्मलुपतयैतन्य- 
शक्ति्नादिवययैः । ` श्रत एवाऽतिशक्तेः शतिं मायाल्यामविक्रान्व 
्रतिक्रम्य गतः, मायातीतं इति यावद्‌ ।॥ तथा च मायातीतत्वादेष 
तक्छतकलङ्शलयसस्मादित्यथः 1 एवयुलपत्तिे त्युक्त्वा स्थिति 
स्वमाह--येनेवि 1 स्थितिकाले येन॒ परमात्मना स्थिवो$ण्डवये 
जीवनं प्राप्नोपि, यदानन्दमावरासुपजोवति तमिति सम्बन्धः । प्रलयदेठ- 
मादे प्रलयमिवि । सेण्डवये यत्न यस्मन्नवथिमूतयवन्ये रलयं 
आप्नोति प॑ प्पे इतति योजना । दस्याऽऽनियकप्रपच्चषृतपरिच्छेद 
शन्यस्वमाद--मूस्तीसि ] “यत्र नान्यस्पश्यति नान्यच्छुणोति नान्यः 


द्विजालाति स भूमा...” ( छार ७1।२४। १) इति शरुतिसिद्धन्िपः 
टोरादित्यादपरि्छन्ने इत्यथैः ।॥ १॥ 


यं तत्पदार्थमखिलन्नमनन्तगर्सिः 
स्वाच्यश्तविश्वजनिपालनसंदहतीशम्‌ । 
भ्रादुरमहेश्चर इति श्युतिमोलिवाच 
स्तं श्वीमुछुन्दमनिशं कलये हदिस्थप्‌ ॥२॥ 


५मायान्तु प्रकृतिं विद्ान्मायिनन्तु मदेम”, ( श्ये ४ । १९) 
भमस्मान्मायो सृजते विचमेवद्‌ ( यवे ४ ।.६ ) भयः सर्व, सवै 
बिद्‌ यस्य ज्ञानमयं वपः? ( सु० १। १1 ₹ ) इदयादिश्रविसिद्धं तख 
समायानिलेन्‌ परमेश्वरं बिद्रृणोवि--यमिति ॥ २॥ ~ 

शद्धः खयं विगतदापकलाभिरामः 


स्यामः. सखधाममदिमेापनिवद्धकामः । 


† नवमं भ्रकर्णम्‌ । [1 
पत्यद्मुलाद्वयतयाऽखिलधर्मभून्योऽ- -. 
: , पीदं ससज य उदारगंतिस्तमीडे ॥ रौ 


तस्य जगदभ्यास्ाधिष्ठानसेऽपि वस्तुतः मायातौतत्वादलुप्तचैतन्य- 
स्वभावत्वमग्यादतमिलयभिप्रेयाह-- शुद्ध इवि । यः श्यामः अयाम 
सुन्दरे धनस्यामः श्रोृष्णः स्वयं शुद्धो ऽपोद्‌ं जगत्ससर्जं, तमीडे 
स्तौमरीत्यन्बयः। स्वयंशत्वे देवुः--प्रयगिदयादिं । बाद्याभ्यन्तरे- 
न्द्रिविपयसम्पर्कजन्यत्वविनिसुंक्तं यसलययूपं सुखं व्देवा्धयं नद्य 
दरपल्नादसिलागन्तुकानागन्तुकधर्म्मशन्यः अव पएवेादारा प्रपरिच्छिना 
गविर्गम्यं फलमूं स्वरूपं य्य स-। उदारगतित्वे दहेतुः--स्वधामेत्यादि 1 
स्वप्रराशमद्दिम्नोपनिबद्धः सखकटाक्िगेषरे वशोषवः कामः सद्भल्पहेतु- 


“ माया यस्म सः, श्रत एव विगताः स्वव एव निरस्ता दषकाः ` 


कामक्रोधादिसक्तदोपदेतुभू वाः शक्तय यस्मात्‌; श्रत एवाभिरामै 
सुन्दरः । यद्रा, भ्रभिता रमन्ते शिवसनकादिप्रश्चवये योगिनेऽस्मिन, 
अभित वा तान्‌ समयतीत्यभिरामः, निगवदापकलर्वासावमिरामर्ये 
विगतदापकलाभिरामः। यद्भवा, विगवदेपकला श्रविद्याकामकरम्मादि- 
रूपा येभ्यस्ते श्रमिवे समन्वेऽस्मिन्नित्यथैः । वथा च मियणद्धनुद्धा- 
‹द्वपानन्ानन्दयक्तस्वभावं सकलयेदान्तसिदधं स्वस््रूपमदिम्नि सदा- 
स्थिदमेवे सन्तं भगवन्तं बासुदेवमावेदयन्यः श्रुवयस्स्य जगज 
नमृदेरभिन्ननिमि्तोपादानकास्यस्वमद्रैववस्वे बुद्धबवारायाुबदन्तीि 
भावः) ३॥ 


. ब्रह्माद्यं सकलकारणमामनन्ति 
श्रोता न.तृत्परिणतिं भजते ह्यसद्गस्‌ । 


तामन्तरा कथमिदं प्र्ृतित्वमीयात्‌ 
क व्योम दमखिलात्मतयाऽऽततं बा ॥५॥ 


॥ 
\ 


ह -पवममिजञनिभिकतोषादान नह्यानुसन्धाय तदवेशपपादयितुं पपतुः 
स्थापयति-्र्माद्वयमिति । श्रौता वेदान्तिनः सकलविश्वकारणु- 
पादानंमद्वयं ब्रदमयामनन्ति कथयन्ति, का्नाहुपपत्तिरिति वेच्छण, 
चेदद्य ब्रहम, कथं परिणतिं परिणामं भजते १ दि यतः भरसङम्‌+ 
“्रसङ्गो. छयं पुखयः, ( छृ० ४ । ३। १५) ग्रसङ्गौ न॑, दि 
सजवे» (ू° ४ । ४ 1 २२ ) इयादिश्रुतेः । न च माप्ठु परिणामः 
सस्य । तमन्वरेयैव तस्य जगस्कारणत्वं किन्न स्यात्‌ | इति वाच्यम्‌, 
सत बिना कारणलवालुपपततेः। इयाह--तामिसि । परिणतिमन्रेणेद 
स्वत एवापरे ब्रह्म कयं प्ङृतिततसुपादानत्वमीयात्‌ प्राप्तुयादिलधैः। 
असङ्गस्य निष्कलस्य कूटस्थस्थोपादानत्वं न दृ्टचरमिलयाहू--क्वेति | 
त्र व्योम तथाविधमाकाशमखिलं घटपटा्याकारेण श्दादिवदावतं 
स्वबिकारेषूपादानवया व्याप्त ट्ट लाके इत्यथः ॥ ४ ॥ 


लेके श्रदादिसविकारमनेककार्य्या- 
कारेण द्टमिदमप्यमितं तथा चेत्‌ । 
तरति तद्विकृतिमद्यमिव्ययुक्तं 
येदान्तिनां कथमिदं मतमस्तदेपप्‌ ॥५॥ 
अनुपपत्तिमेव द्रढयवि--नोके इति । यथा लोकेऽनेककारयद्षः 


घटाद्ाकारेण सविकार परिणममानं खदादिरूपं कारणं ट्टम्‌, वचैवेदम- 
भिवमपररिच्छन्नै मदापि वेत्सयात्‌, वरि दददयं विकृतिं परिणाममैतीदि - 


न 


नवमं प्रकरणम्‌ ।* - 
वक्तन्यम्‌ , वेत्तवात्यन्तमनिष्टस्वादयुक्तम्‌; श्रसद्गत्वनित्यक्दस्यलादि- 
भङ्गापत्तेः 1 कथमिदं वेदान्तिनां मतं बरद्मोपादानकारणवादः श्रस्वदाष- 
मर्पगचकलद्भुतया निदं स्यादित्यथ: । पतदुक्तं मवति- नहम्‌, जगदा.“ 
कारेण परिणमते उपादानकारणत्वाच्चेव, तदा उपादानत्वं नाम वस्तुनः, + 
कर्यल्पापत्तिः, सा च परिणाममन्वरेयातुपपत्रा । परिणामा नाम 
कारणस्य स्वसमानसत्ताककार्य्यात्मवारूपो विष्छियाविशतेप. । यदि 
ब्रह्मणि सोऽपि नाश्रोयेच, चर्दि रद्य जगदुपादाने न मव्‌ ।` श्लोके च , 
सविकारमेव खदादिकारणमनेकाकारेफ घटशरवेदश्वनादिमावमाप- 
माने दरीरग्यते, नद्े$पि दयैव भवन्मवे कारणत्वं सम्भविष्यति । 
वथा चेदमलुमानम्‌--यिमतं ब्रदा सविकारं भयिुमरहवि, उपादानकार- 
त्वात्‌; यदित्थं वत्तया, यचा दादि, वथा चेदं श्रम, दस्मा्तयेवि।1५॥। 


श्रनोच्यते तदकलं विमलं खभानं 
ˆ यन्नेति नेति निगमान्तवचस्सु गीतुम्‌। 
तत्निष्धपञ्चमविकारमखणएडवोधं 

निश्चोयते न विछृतिं.भजते कदाचि ॥६॥ 


"निष्कलं निष्ठियम्‌, (यवे ६ । १.६) “नेति नेति (@०२। 
द 1 ६) “श्रस्यूलम्‌” ( इ० ३।८।८) इत्यादिश्रुविसदघ्ताश्रययेन 
नदयो निकारि्व निष्पपश्चता चेति वानननिर्यीयते । न च सर्वात्मत्व. 
सर्वंकारणत्वभ्रुविच्याकोपः । वासां निष्मपच्चत्रह्परविपततिप्रयोजनत्वा- 
ल्िरस्वनिसिवत्तविपतेषे न न साद्‌ विधिखुेन भतिपादपिलुं शक्यम्‌; 
. सवः प्रवीयुमानप्रप्वरूपवामारोप्य प्रपच्चसाचितया वद्विलचये नरल्पि 
पच्भ्दिषेे सवि निरत्वलमस्वरूमत्रह्म्विपच्िरकस्पते । श्न्यथा 


- मण. प्रपश्वात्मव्वप्रविषर्ेः प्रयोजनाभावादुपदेथोऽन्यकः स्यात्‌ । 


८० ` भ्रत्यकूतत्वचिन्वामशौ 


न वा ब्रह्मणः प्रपश्चभावानभ्युपगमे सर्वोषादानलश्ुतिविराधाऽपि 
शद्क्यः, स्वप्रमायावदेब कर्पनामात्रेण कारणल्लब्यपदेशोपपत्तरि्यमि- 
प्रेय समाधान प्रपिलानीते--श्रतरोच्यते इति । समाधानंमिवि शपः । 
प्रसिक्ञाचमर्थं बिद्रयोपि--तदिवि । वदद्रयं ह श्रकलं निरवयवम्‌ , 
विमलं निलकूटस्थवयाऽलन्तस्वच्छम्‌ , स्वभाने खप्रकाशम्‌, कदाचिदपि 
विकरति न मज्नते ईयन्वयः । ता न विरतिं भजते ईयत अ्राद-- 
यदि /' यद्वस्तु “नेति नेति” ( इ० २। ६1 ६ ) इत्यादिनिगमा- 
न्तबचसपु वेदान्तवाक्येषु गीं प्रतिपादितम्‌ , तन्नि्प्रपञ्चं निरस्तनिखि- 
लप्रपच्चम्‌ , श्रविकारं नियक्टस्यम्‌ , अखण्डवेधमपरिच्च्छन्नज्ञानधरन 
यदः निश्चीयते वेदान्तैरिति योजना 1] ६ ॥ 


सर्वात्मता सकलकारणता श्ुतिर्या 


सा निप्प्रपञ्चपरमात्मपदध्रतिष्ा । 
श्रान्तिप्रतीतजगतः प्रतिपेधनेन 


ध्वस्ताखिलघ्रमपदं गमयस्यखण्डम्र॥५७॥ 


वर्हि "तस्माद्रा एतस्मादात्मनः श्राकाशः सम्मृतः" ( तै १। 
२.1 १) “वततजेऽसृजद' (चछा० ६।२1 ३) “स बिश्वषृदू स दि 
विच्स्य क्तौ" (छर ४। ४ 1 १८) इदयादीनां प्रपल् प्रति ब्रहमकारण- 
त्ववादिनीना “सं खल्विदं ब्रह्म ( छा० ३। १४। १ ) “श्रादमैवेदं 
सर्वम्‌, ( छा ० । ७। २५ । २ ) इवि श्रुतीनां ब्रह्मणः सर्वारमल्ववादि- 
मीनाच्य का गतिरिवि चव्राद--सर्वाट्मतेनि । निष्परपच्वपरमास्मपदे 
श्रतिष्ठावात्पर्यण पय्यवखान यस्याः सखा चधा धान्या प्रतीतस्य जगत 
श्रदिपेधनद्रारा ध्वस्तं स्वव एव निरस्तमपिननधमा्ां मिध्यान्नानवद्वि- 
पयाया पदं निवाप्स्यानमक्ञाम यस्मिन्‌ वद्पण्डे वस्तु ब्रह्मादमैकयं 


नवमं करणम्‌ । ` ८१ 


गमयति । प्यैवलानग्या ्देवाववोधयति साघनचतुश्यसम्पन्ना- 
धिकारिजनेभ्य इदथेः॥ ७॥ ५ 
ॐ ५ 


निर्भदतत््वमिदमात्मपदं न साक्ता- 
च्छक्यं श्ुतेविधिसुखेन गिराऽपि वक्तुम्‌ । 
तस्मात्समस्तजडसाक्तितया विविक्ते - . 
ब्रह्मणयदेषमधिरोप्य पुननिपिद्धम्‌ ॥ = ॥ 
तदैष विब्रोति-निर्भेदतचखमिवि । इदमात्मपदं बिधिुखेन 
“लल्यं ज्ञानमनन्तं जद" ( तै २। १। १) इत्येवं रीत्या श्रुतेर्गिरा 
साक्तादभिषष्र्या वक्तु न शक्यमित्यन्वयः। तत्र देदुः-निभेद- 
तमिसि । निरस्तसमस्तविरोपणविोभ्यजातिन्यक्तिगुणरायिसम्बन्ध- 
सम्बन्धिभावादिमेदवया शन्दप्रडृततिनिमित्ताभावदेवावाच्यं वत््वमि- 
दथः । तस्मादन्यस्या गतेरभावारंस्षमस्तजडसाक्िवया विविक्ते स्वव 
पुव विलदणे ब्रमण अरोपं मिय्याजडपरिच््िन्नादिधम्मैकं लगदारेप्य 
धनेति नेवि (श्रु २।६।६) इत्यादिश्रुतिसमूरैः पुनरपवादेन 
निषिद्धमित्य्थः ।| ८ 11 


स्वा्प्रपन्ववदिदं निनमापयास्मि- 
च्नध्यस्तमस्य जगतेाऽपि च कारणत्व । 
रोपितं परपदे न त वस्तुनस्त- 
देलर्यसङ्गमजडं श्चुतिसम्मतं स्यात्‌ ॥६॥ 
` वदेतद्ह्ापूरव॑मनपरम्‌ ( च २ । ५॥ ९८ ) ५न वस्य कार्ययं 


करणश्च» ( श्वे ६ । ७ ) इत्यादिगुतिसिद्धकाय्यैकास्यमाजयिनिरक्त 
११ 


प्र्‌ भ्रत्यकूलच्वचिन्तामणौ 


बर्मणि कारणत्वसप्यारापितं शरुविरनुबदतीयार--स्ाप्परपच्चयदिति । 
नवि जडपरिच्छत्नटुःखमपात्मकस्य जगतः सचिदामन्दानम्वासद्ासयकं 
्ह्मजगदाकेण परिणममानमायाधिष्ठानत्वमन्तरे कारणं सम्भवतीति 
भावः। एतेन कारणत्वद्रकमणे खदादिवत्सनिकारःवालुमानै परास्तं 
स्पादिकारणभूतरर्जवादिष्वनैकान्तिकत्यादिति भावः | € ॥ 


मायासहायमखिलं सञतीश्वरत्वा- 
स्सर्वज्ञमात्मनि जगन्मनसाप्यचिन्यत्‌ । 
तर्कायगम्यसुर्शक्तिकमागमान्तै- 
वेयं निमित्तमिह कारणमस्त्यभेदम्‌ ।१०॥ 


फलिवमुपसेहरवि-मायासदहायमिति। तस्मादागमरानतर्येयै यदर्य 


तन्मायासदहावं भायोपदितं सर्वजञमुरुशक्तिकमनन्तशक्ियुतं सदखिलं 
भूवभैतिकजातं जगत्‌ तर्का्गम्यमत एद मनसाप्यचिन्द्यमू शास्मनि 


स्वरिमन्नेवेदाधिष्ठानरूपे सृजति ईश्वरत्वान्निमिन्तं कारणयुएादानश्वा- 
मदमभित्नमेव मवति श्रभिन्ननिमित्तोपादाने ब्रहवेलययैः ॥१०॥ 
नन्वस्तु चेतनतया परमेश्वरेऽयं 
काय्यं निसित्तमखिले समवाय्यतेा ने । 
कुम्भादिकं परति यथाऽस्ति इलालमुख्य- 
स्तदटन्महेण इति युक्तमिदाऽतुमात्‌॥ ११॥ 


श्भिन्ननिमित्तोपादाने ब्रदोयतद्दमानः शद्भदे- नन्विति । 
सुषनविरचनकार्य्यनिमित्तमेव ईश्वरो न समवायिफारणम्‌ , चेवनत्वात्‌ 1 
खेदनस्य दि कन्दा्देः वटादिकोय्यैनिमि्षकोरफत्वमेव ध्ययते, न 


सवसं प्रकरणम्‌ } घ्य 


समवायिकारणत्वम्‌ ; दैश्वरस्यामि वथैव दुक्मदुमाठुमिति सयुदि- 
तोऽथः 1 ११॥ 


क्तिदयङुरादिरचनां प्रति नेन्धरोद्धो- 
पादयानकारणमतः स निसित्तमस्ति 1 
एवञ्च तेऽभिमतसस्ति कथं विरुद्धं 
ब्रह्मैव कारणमिति खत आगसमाद्वा ॥१२॥ 


परनुमानमेव दशैयति--चित्ङ्कुरादिर्चनामिवि | विमतं चित्य 
इुःरदिभूलभलिकल्णं काय्यं न॒चेवनोपादानम्‌., काययद्रन्यल्वादुः 
घटशकटादिवदिति । विमव ईश्वरो न द्रव्यसमवायिकारणम्‌ , 
चेतनत्वात्‌; कलालादिवत्‌ । रस्मादीश्वरो निमित्तकारणमेव, न सम~ 
बायिकारणम्‌ 1 प्वश्च ब्र्ीव उपादानकारणमिति कथं सरतः स्वलुद्धवा- 
कर्तम्‌ ,्रागमाद्वा$भिमते तव नोभयथाऽपि युक्तम्‌ भविरुद्धलवादित्य्थैः । 
चेतनेएपादानलत्ये दि कार्य्यस्य कारण्स्नमावानुगमाजगतरचेतनत्व- 
प्रसङ्गः । चैतन चैवजगदुपलमामदे । स्व ईश्वरस्य तदुपादानल्व 
तस्य गृदादिस्यानीयत्वात्तदयिष्ठावा लाल एदिवदन्यरचेवने वक्तव्य; । 
उपाद्ानाधि्ठात्ा्लोके येदेनेपपत्लम्भात्‌ । तथेदसलुमानभ््‌--चिमतं 
कार्य्यं जगदू भिन्नोपादानाधिष्ठाट्कम, कार््यद्रन्यत्वादू; रथवेरमादिव- 
दिवि शह्धिुरभिप्रयः॥ १२॥ 


ऋचोच्यते जगदिदं स्वजनैः पुराऽऽसी- 
दव्या्तं सदलं परमेव शान्तम्‌ ॥ 

श्ात्मैव नान्यदिति वेदवचोभिरेकं 
चिन्माच्मेव जगते जनकं निरुक्तम्‌ ॥१३॥ 


दध लयकुकत्त्वचिन्तामरौ 


“सदेव सौम्येदमपर श्यासीदैकमेवाद्धिरीयम्‌" ८ चा० ६।२।१) 
५श्नात्मा वा इदमग्र एक एवासीत्‌, ( ब्° १।४। १ ) ५न खटयु- 
रासीदषटे न तर्हि" (ड० नि० ) इयादिश्रुतिशवेन अगवः प्रागुलत्त 
गचैतनकारणमात्रसवरूपव्यविरि्तसमसवस्ुप्रतिपेधात्‌ न लदुेचिता- 
नुमाने साध्विति समाधाने प्रतिजानीते--्रत्रोच्यत इति । शद 
जगन्नामर्पास्मकं खातयः प्रागन्याछ्तं मायाबलं बदवासीदिरथैः । 
नद्य च सद्रूपं विशुद्धं शान्तं सर्वविश्रमातीवं परमेव वस्तुतद्वितीयं 
परमात्मैवासीदिवयथैः । “नान्यत्किश्वन मिषत्‌, (० १११) 
इ्यादिश्रुय्ेपर्याज्ञेचनया एकं चिन्मात्र ब्रह्मैव जगता जनकं निमित्त 
सुपादानश्च भववीति निश्चीयते । निरुक्तश्व वेदवाक्यैरिखयथः 1१३ 


ब्षकमेव न तता व्यतिरिक्तमासी- 

देखन्तरं विरचने जगता.ऽखिलस्य । 
वेदान्तसतम्मतसतर्यमलिङ्गमच्छं 

तेः कथं समतिजेैरितरद्‌ ्रवीपि ॥१४॥ 


एतदेव पुनद्रेदयति-नहयोति । श्रखिलस्य जगवः भूतमैपविकलूपलय 
विरचने निर्माणे नहोकमेव हेतुर्न वते नद्मणो व्यतिरिक्त देत्वन्तरमासी्‌ । 
वेदान्वसम्मतं वेदान्तप्रमाणसिद्धम्‌ , सृष्टेः पुरा श्रतक्यै' तकागिचरम्‌, 
श्रलिङ्गं देतुृ्ान्वनर्जिवम्‌, श्रच्छं वस्त्न्वरसम्पकशूल्यत्वाद्वि्ड 


म्षासोदिखन्वयः \ एवं सवि कथं स्वं स्वुदुष्युखेचितैस्तकैः ध्वस्त” 
रमाण्वादिवस्त्वन्वरं देनुलवेन प्रवौपौवि येजना 1} १४॥ 


जातस्य सर्वमिदमात्मवयुश्च सच 
स्यच्ाभनतिति गिराऽखिलदेवुरुकम्‌ । 


नवमं ऽकरम्‌ । ८९ 
ब्रह्मैव चेतनमखर्डमतेाऽस्य त्चो- 
पादानमेकमखिलाधिपतिनि सित्तम्‌ ॥१५॥ 


ननू्पन्न्य जगता हश्यमाननानाकारणत्वान्यथदुपपत््या कार्णा- 
न्तरं कर्म्यवे, सङ्कपिच्तया अ्न्यथानुपपन्तिर्दि वल्लीयसीदयासद्तत्य रूदिवि- 
राधादेव कर्पनाया श्रनुल्वानान्गैनमियाद्--जावस्येति । उत्पन्नस्य च 
पुनः “सच्च व्यच्चामवद्‌” (सै २।६) “इदं सर्व" यदयमात्मा" (द 
२।४।६ ) “हेतेदं विम्‌» (यु० २1 २॥ ११) इत्यादिश्ुवियिसा- 
खिलस्य सच्छल्दवाच्यमूर्तेमपच्चस्य यच्छब्दवाच्यामूर्चप्रपञ्चस्य च 
शैचस्पण्डयैदन्यं दीति निश्चीयते । अतपस्य प्रपन्चस्य दच्च 
ब्रदमत्ोपादानै वदेकमेवाखि्लाधिपतित्वािमित्तमित्यधेः । तथा च 
नानाजगदाकारेण परिपममानमायाधिष्ठानत्वेन हव नानाक्रारेण 
प्रतीयते, न वेन दतन्वरं करप्यमिति भावः । १५॥ 


ब्रह्मेदभिदयपि समानपदत्वयेगः 
सङ्गच्छते न परमं यदि देवुमात्रम्‌ 1 
वस्त्वन्तरे सति पुरा जगते जनर्ना 
वरह्मादितीयमिति वास्यमिदार्थवस्स्यात्‌॥।१६॥ 


ययन्यधानुपपत्तर्थलीयस्त्वं र्ति श्रवार्थान्यघानुपपत्तिरेव बलीयसी 
किन्न स्याद्‌  इयमिपरेसाद-त्र्ेदभिति ! ्रद्ैवेदं सर्वम्‌ इषि 
समानपदत्नयोगः समानपदस्वं समानाधिकस्यतम्‌ , योगः सम्बन्धः 

सामानाधिकरण्यरूपसम्यन्यः श्रूयमाणा न सङ्गच्दते ! यदि परमं 
^ ध स्यादियथः क 

जदा देतुमाप् निमित्तमेव : । नद्यनुपादानकारणत्य का्य- 
सामानाधिकरण्यं समश्सनिचि भावः। वत्लन्वरखद्धावे सवि 


प परयकूतच्चचिन्तामयौ 


प्रागुरपत्ते “एकमेवा द्वितीयम्‌ › ( छा० ६।२। १) इयत्ापद्विती- 
यावधारणमथैवन्न स्यादिति येजना 1 सजातीयादिनानालन्यवच्ेदे- 
ना द्वितीयाबधारणशरेर्वाध एव स्यादिति भाव ॥ १६ ॥ 


नैवालुमानवलतः श्युतिसम्मतार्थ 
निणेतुमर्ईति यते विषयो न तस्य । 
ताद्प्यता हि निगमान्तगिरां स्वशक्ते- 
निर्शेतुमर्हति पुमान्‌ परमार्थवस्तु ॥१७॥ 
न चानुमानावष्म्भेन श्रु्यथैनिणैये युक्त , अरतदुगोचरवाष्ेद- 
स्थस्य नैवेति । रस्य त॑स्य शरुतिसम्मतेरयो ब्रह्मरूप निषयै। न 


भवतीत्यथे । यिन्तु स्वशक्तं -शब्दशक्तेसतात्पथ्यीलुसारेशैव परमा 
थेवस्तु निर्णेतु पुमानरंतीषि योजना ।। १७॥ 


श्रुखक्तलिद्गवबलते जगता जनेः भा- 
गासीदखण्डममर्ं सुखयोधरूपम्‌ । 
तन्माययेोपहितमस्य निमित्तसस्त्यु- 
पादानकारणमपीति विनिरिचतञ्च ॥१८॥ 
पवदेव स्पषटयदि--भ्रयुच्तवि । ““दकमेवाद्वितीयम्‌? ( छार ६ । 
२॥ १) इचि विशोप्ानाम्वस्वाय पटू विघलि्गगम्यवारपय्यैयनेन 
सैकरस बरह्म जगव॒प्रागुस्प्ते स्वरूपे नियश्द्धवुद्धसुक्तस्वमावमयि 


ऋअनव्थनिर्वंषनःयमावापाधिक निखिक्लजगदुपादाननिमित्तकार्यमिति 
युमाश्रयिदुम, विनिपिचसश्व सद्भिरिति समुदायार्थ ॥.१८ ॥ 


। नवमं प्रकरणम्‌ । प्७ 
सेदान॒मानमपि वेदपिरोधतेाऽस- 
दिवस्य कारणमिदं यत सात्मतत्त्वम्‌ । 
हेतनिमिचसुभवं न तते विभिन्नं 
ब्रह्मैव सर्वमिदमागमसानसिद्धम्‌ ।॥ १६ ॥ 


यतूक्तमू--भिजनिभित्तोपादाने जगत्‌, कार््यद्रन्यत्वाद्‌, रथादिव- 
दिति 1 तदप्यसङ्गतमिति दृषयति-भेदण्छुमानमपीवि । जगता $भिननि- 
भित्तोपादानप्रतिपादकागमविरेे सति तत्कारणमेदादुमानस्याचुविशी- 
गतवात्‌ । रथादेः परिच्छिनकारणत्वाद्धिनननिमित्तोपादानस्वमस्तु । न जु 
भूत्तकोरणास्यापि नद्मणः परिच्छेदकट्पना युक्ता यत्र नान्यत्पश्यति 
नान्यच्छूणोपि नान्यद्विनानावि स भूमा" (चछा ७॥ २४ । १) इयादि- 
श्रुतिप्रसिपिद्धसर्वेपरिच्खेदत्वादिवि वात्पययाधैः ! यदपोदमुक्तम्‌- ईश्वरो 
जगदुपादानं न भवति, चेतनस्वात ऊन्लालादिवदिवि, वदप्यसदि- 
याद विश्वस्येति । कलालादि दि जीवत्वाददुपादाने प्रघ्यस्य नतु 
चेवनत्वादिवि भावः । यदपोदमवादि-जगदचेतनेपादानम्‌, द्रष्य. 
स्वाद्‌, चटादिवदिवि, उदप्यचार इत्याद्‌-हेतुरिवि । “नात्मन 
एवेदं सर्वम्‌,” (दा ० ७ । २६ 1 १) इवि सर्वस्मागमे्नैव चेवनेपादान- 
त्वाभ्युपगमात्‌ । नच चटादेंदाद्विकारणान्वयव्यतिरेकविरध दि 
शद्क्यम्‌ , मूलकतारणस्यैव द्वारसवेन शदादेरन्यचासिद्धतवात्‌ 1 चस्माद्‌ 
प्व्रहैवेदं सर्व॑म्‌ इदि सामानाधिकरण्यप्रतिपादरागमभ्रमाणसिद्धं 
जगतो ऽभिन्ननिमित्तोपादाने ब्नद्नेवि वात्प््याथेः 1 १८॥ 


, माचप्रघानमिदमस्य चिदद्यन्त्‌- 
‰ पादानमस्ति निजसुख्यतया निमित्तम्‌ । 


पद भ्रयकतत्त्वचिन्वामयैा 
तस्मादिदं सदन्ेतं सुखदुःखमिश्नं 
चिज्ाञ्चयुक्तमपि भास्युभयस्वभावम्‌।॥ २ ०॥ 


यदपोदसुेत्तिवं जगवश्चेतनोपादानत्वे तस्य चेषेनलवप्रसङ्ग इति 
वदुषयति--मायाभ्रघानभिति | शरस्य जगत इदं चिदद्रयात्मकं रह 
मायाप्रधाने परिणममानमायापिष्ठानसेनेपादानमस्ति । निजञुख्यतया 
यैतन्यप्राघान्येन त्निभित्तं यस्मात्‌ काये कारणस्वभावातुगममात्रसपेच्ितं 
तस्मादिदं जगत्‌ सदनृतसुखदु .खचित्वजाञ्ययुक्तवया उभयस्वमाव्ं 
बिभाति, नदि फेवलं चेतनमेवेपादाने चयं भूमेः येन चेतनलवमेव 
जगतः प्रसख्भ्येत, किन्तु मायोपददितम्‌ । वथा च “वटाऽस्ति आति प्रियः 
इति सत्तादः एधक्कृते, “वरा नास्ति न भाति? इति चैभयस्वभावावु- 
गसिः कार्यमात्रे द्ययते। नदि कारणस्वभावस्य सरवस्ानुगतिः सम्भववि 
सम्प्रतिपन्नकारय ऽपि कारणगतसर्वस्वभादाननुगमदश नात्‌ । न वा 
क्यं स्वभावान्तयानठुगमोऽपि सम्भवति, घटशरावादिको््यैखापि 
कारणे विद्यमानस्य विशिष्टक्रियासमथेस्वभावस्य सर्वाकसिद्धत्वात्‌, 
सस्माचेतनन्रदमनिखिलजगननिमित्तोपादानकारणमिति तात्पर्यार्थः ॥|२०॥ 


मायाऽस्त्यनादिरखिलात्मतयाऽऽत्मशक्तिः 
सैपा विवरैत उदारचिदज्चित्ताऽधा । 
नैव प्रधानमपि नाश्युरपीन्चरो नै- 
सन्नििता प्रभवतीह नयेन शून्यम्‌ ॥२९॥ 
पवं स्वसिद्धान्वमवस्थाप्येदानीं प्रधानपरपाएताकिकाभिमवेश्वर- 


श्यन्यादिकारणवाद्‌ान्‌ वेदचिरुद्धान्‌ दृषयिष्यन्‌ प्रथत विजयस्थान 
स्वसिद्धान्वमवनम्बतै--मायेति ) शअनायनिर्वाच्या साया श्ात्मशक्ति- 


नवमं प्रकरणम्‌ 1 [= 


रादमनच्िटूषस्य ब्रह्मणः शक्तिरिव पागचन्त्यादिगुणविशिष्टवया 
सदाशया त्रद्धिषया “मायान्तु प्ररूतिं विद्यान्मायिनन्तु मद्ेश्वरम्‌? 
(श्वे° ४ । १०) इत्यादिश्ुत्यनूदिवाऽत्यन्वासम्भावितप्रदर्थिनी श्रस्वि! 
सैषा माया साचिप्रत्यक्तगम्या, उदारा अपरिच्छिना या 
चिच्ैवन्यं वदल्न्िता चित्प्वििम्नगभां शद्धा सात्तादखिललजगदा- 
कारेण विवर्तते! तद्धिष्ठानतयैव बरणौ जगञ्जन्मायभिन्ननिमित्तो- 
पादानत्वमित्यधैः ! एवनिरभित एवस्य भूवभैविकप्रपञ्चस्य निर्मितौ, 
निर्माणे मनसाप्यचिन्त्यरवनात्मिकायां प्रधाने कोपिलपावेखलैीरभि- 
मचमू्‌ । यथा चदशराबादयो मेदा श्दात्मवयाऽन्वीयमाना खदात्मक- 
सामान्यपू्ैका लोके टाः, चथा स्वं एव धाद्या ान्यात्मिकारच मेदाः 
सखटुःसमेादात्मठयाऽन्वीयमानाः सुखदुःखमोहात्मकसामान्यपूर्वका 
मविलुमर्हन्वि । यत्तु षयाविधं सामान्यम्‌, दत्‌ तरिगुणं प्रधानमनेवने 
चेतनष्य भगगेतप्रयोजनायै' महदादिविकारात्मना परिणमते ! प्रघी- 
यते ऽस्मिन्‌ प्रलये सूददमावत्यापन्नं महदादिविकारजावमिति प्रधानम्‌- 
सत्त्वरजस्वमसां साम्यादस्यलक्चयं त्वम्‌-नैव प्रभवति। लके ल्प 
वरमपि गृहप्रास्तादादिषिल्पं छगलवरैरेव भरेकठावद्धिरनिर्मीयमागं दम्‌, 
ना$चेवनैः । किमङ्ग यन्मनसाऽप्यचिन्त्यरघनात्मकैकवबप्तुस्वभावं 
जगदिदयधेः । एन प्रधानकारयवादं सामान्यत निरस्य परमाण्युका- 
सणवादकाणादरीत्रान्विकवैमापिकाहंवाभिमदं निरस्यवि-नाएरिचि । 
यथा पदटादयस्छन्त्वादिभिरवयवैरारभ्यन्वे, एवं तन्त्वादयो$पि खाय 
चैरेश्वादिभिः, तेऽपि ठतेाऽपि न्यूनैः कारप्पासप्वयवेरिवि ऋमेणावयव- 
परम्परा निरवयवेषु परमाणुषु विग्रान्यतीति भूतचतु्टयपरमाणव 
एव सर्गादी द्वरणकादिकमेण मदाष्यि्यादीन्‌ ्ारभन्ते इत्ति काणाद्‌~ 
यै्तशीयैः, परमाच एव यिका श्रनियतस्वभावा वाछलास्यन्तरवल्त्ा- 
कारेण संहन्यन्ते इवि सैीव्रान्विरीयादिभिश्वामिमवः ष्णः परमाः 1 
जादायेकवचनम्‌ । प्वनिभिवौ न प्रमववोवि सम्बन्धः 1 द्यद्ुर- 
१२ 


० प्रलकृतत्वचिन्तामणौ 


दावारम्भादीनान्महत एव अरडधुपादानसदशैमाच्च परमाण्वसि्धैरः 
भ्युपगमेऽपि तेषां संयोगासम्भवादेवं वक्तयमायस्वाच, कचिद्‌ वृचतादिभ्य 
श्राखावयवेत्पत्तिदशीनात्‌, परिमाणमेदेऽपि प्रयमिज्ञया द्रव्यभेदासिदधं 
रबयनावयविने; काययैकारणमात्रे निनिगमनाविरहाच्चेति भावः। 
स्तु तदि “क्लेशकम्यैविपाकाशयैरपरागर्टः पुरूपविशेष ईरः" 
(८ य° सू १। १। २४ ) केवलासद्गचिद्रषो$न्यादयोए वा ¡ क्त्य 
~ इरादिकं सकर्तुकम्‌ , कायैत्वाद्‌, घटादिवदित्यायलुमानैः सिद्ध 
प्रथानप्य परमाण्वादर्ना प्रवर्चनेनाधिष्ठाता केवलनिमित्तकारणं तथैति 
वदतः पातञलगौतमकाणादतान्त्रिकपाशुपवान्‌ अत्याह--श्रपीश्रो 
नेति ! ताकिकाभिमत ईश्वरो ऽपौहास्यां विवित्ररचनायां मनसा- 
प्यचिन्त्यरूपायां न प्रभवति । नयैयुक्िभिन समर्थो भवति ! ब्दा, 
`मयैस्ठुमानैः साधितोऽपोचचरो न प्रभबतोयन्वयः। शन्यथाऽन्था- 
हमानसम्मवात्‌ “'त्काप्रतिषठानात्‌", ( ब्र° सू २।१११) 
प्रस्परविप्रविपेधात्‌ विशेपावधारणदतुश्यनुसाराच्चेस्यथैः । ब्रु 
द्धि शून्यमेव जगद्धः, सृवपिण्डवीजादीनां पूर्वाव्थोपमरदन शल्य 
तापत्तानेव चटाङ्कुरदिजन्मदरनात्‌ । यथाऽऽहुः--“"नानुपश्य ्रादुभौः 
वात, इतति । शूल्यवादिनां मतं निरस्यति- न शूल्यमिवि । शन्य- 
मपि नयैरि्यन्राऽप्यतुषज्यते । युक्िभिरेदनिर्भितैः न प्रभवतीस्यन्वयः। 
सर्गादि शत्यं साधिकं निःसाच्िकं वा देतुखुच्यवे । श्राय शाल्य- 
साधक्साचिणः सत्त्वात्सरवशूत्यासिद्धैः । द्वितोयेऽपि सर्वप्रमाणागे- 
चरीमूते साद्िणाप्यभास्यमाने शल्यमेव न सिद्धयति, दूरे तस्य कार 
त्वम्‌ । धीजावध्योपमर्दऽपि धीजाह्रामयानुगवष्दादिसवरूपाुपमर्देन 
चयैव घटाङ्राधनेकावश्येषपादानत्वसम्भयेन टान्वाध्रदिपरते्च । वस्तु- 
च्स्ठु नग नपमर्दः, संस्काररूपेयं 


सर्ववस्तूनां सच्वैपगमात्‌ । सन्तु रायवस्थया विरोभावमात्रमिवि 
भावः। २१॥ 


नवमं अकर्म ! < 
स्वातन्त्रयमस्ति न जडस्य न चिच्ववेष्टे 
नाऽनाश्नयं किमपि कनतुमिह क्षमं त्‌ । 
त्त्साध्नये यदि तदः श्रुतिसम्मतं स्या- 
न्मायाभिरधं धकृतिरस्य चिदाश्वया स॥॥२२॥ 


णवं सामान्यते निरतेषु वादान्वरेषु केपाश्विदस्वन्ननपरत्तानां 
सचताम्‌ “पि प्रख्लं कपिलं यस्मे ज्ञानर्थिंमि ज्ञायमानच्च 
पयेत्‌" ( स्वे० ५। २ )। इयादिष्रुविभिः कपिलादीनां माहात्म्य 
ख्यापनात्तच्छिप्यपरम्परापु वेगं सार्वच्यादिप्रसिद्धेखदर्भिवमोचोषा- 
यप्रविपादक्रम्न्येषु श्रमारूढक्तिः स्वत्‌ 1 तथा सति अन्यगेला- 
मृल्लन्यायेन तददजञम्बने भरौठसन्मा्मपरित्तात पुरुपाधांद्‌ व्याह. 
न्येरन्निदि सुज्कासादिदश्चिवरीस्या वन्मवानि दृपयिष्यन्‌ प्रषानमद्- 
निर्वदपन्ायेन कापिलं मवमादै निस्सवि- स्वावन्द्यभिवि । गुण- 
साम्यातरस्थाल्षचएस्य प्रघानस्व जडस्य स्वादन्त्यं नास्वि। तवन्व 
सर्गादि चलनेन साम्यावस्थावः प्रच्युतं सद्‌ महदादिविकारं 
जनयेत्‌ । वश्लितुमेव न ताव्रमववोयाह--न चिच्च इति } 
चिस्वं चैचन्यम्‌, चेष्टा क्रिया वयेररसच्वे जडस्य प्रानस्य खवरयैदन्य- 
-शएट्यत्यास्‌ चेवनान्वरानपिष्ठिवस्याव । क्तोरे हि ग्लघुवर्यायचेतने चेव- 
नन्दराधिष्ठिवमेव करयेन्सुखप्रडेचिकं टम्‌ ! र्टाचुसारिगो खन्यट 
कत्पनेत्यथः 1 नदु यधा बर्सबिबृद्धये गबादूषसः द्ठोर्मचेवनमेव 
परवर्तंदे, यथा बा नययादिजलं लेकोपकाराय द्वयमेव स्यन्दवे; ववा 
प्रधानमचेवनमपि पुरूपल्य भगगापवर्मसिद्धये सव एव प्रवर्सिप्यवे इत्या- 
शद्कत्याह--नाऽनाग्नयमिषि 1 न विदे ्राग्रयो ऽधि्ठानमू्ैवन्यं 
यस्य प्रधानस्य वद्नाश्रयं न किमपि करुमिदास्यां वितिवरचनायां 
मनसाघ्यचिन्त्यरूपायां चम॑ समर्थ भनवीव्ययेः चत्र पयपरडवेरवेल- 


ह्‌ परत्यकूतस्वचिन्वामतौ 


सनेहवस्सचोषणादिचेतनव्यापारसापेदत्मेन ललस्यन्दनादरम्नदेशादि- 
मिमित्तान्वरसपेचतेनोभयत्रापि “यः प्रथिव्यां विष्न एृथिव्या ग्मन्ता. 
यम्‌ ( घ्रृ०२।५७।३) इति सर्वान्त्यामिपरमेखराधीनलश्ु 
तेच दृषटान्तासिद्धरिति भाव" । यदि तसप्धानमचेतममपि साश्रयं सवी- 
क्रियेत, तदा नामान्तरेण निर्वचनीयमन्ञान मायाभिधं मायाशव्दवाच्य 
श्रुतिसम्मतमेन स्यात्‌ । तद $स्मन्मतपरवेशः स्याद, यतोऽस्य विश्वस्य सा 
«माया चैतन्याश्रया प्रक्ृविरुपादानत्वेन स्वीङृवाऽस्माभिरियैः ॥२२॥ 


भेगेऽप्यसद्भिनि कथं न च भेक्ृता स्याद्‌ 


भोग्यस्य कोऽर्थ इह कस्य वदाऽविवेकः। 
` कीटग्विवेक इह कस्य च तेन किं साहु 
मे्तोऽप्यसङ्गत इतेाऽस्य मतथ दुटम्‌॥२३॥ 


एवमभ्युपेत्य परामिमतौ भगमेत्तौ, तत्सिद्धये सर्गारै दकि 
सम्भवतीत्युक्तम्‌ । इदानीं वयोरप्यलुपपत्तिरिति दशीयतवि--भोगे ऽपीति । 
दक्‌शक्तिमत्वाते पुरपः भोक्ता, सर्गशक्किमत्वा्च शुखा मेग्या., ते 
भक्ृमानकरच्येयर््य माभूदिव्यौरसुस्यात्‌ प्रृतती मेग्तूभोक्तव्यशूप" 
याखप्यतापकयोरभिमानलक्तणसम्बन्धाद्धसिद्धो भगस्तापलचण इति 
सास्पाभिमते भेगेऽपि श्रस्निनि वस्तुता शुणसम्बन्धशूलये, निविंकारे 
ुगयसम्बन्धप्रयक्ताविशयानाधारे इति यावत्‌, एतादृशे पुखपे कथं कोन 
भ्कारणा स्थात्‌ ¶ स प्रकारे वक्तुमशक्य इयः । कर्तैव सन्‌ पुरुष 
कम्मफलार्ना भाक्ता, प्रतिर कर्वापाऽप्यमेक्तरीदयभ्युपगमेऽपि 
सा्यानामयुक्त दयाद--न चेदि ॥ भकः पुरुषस्य न च्च ओवा 
स्याच्‌, छतनेण्फल्याङ्ृताभ्यागमयर्माधरमाबधोपकदादसैष्यत्यदाषाया- 
पचेः नलु रजसा सस्ये वष्यमाने सत््वातुसारी पुरोऽपि वण्यर इरि 


नवमं प्रकरणम्‌ । न्द्‌ 
भेच्छ्त्यसुपचर््येते इति चैत्‌, न; मद्पचारमाव्रेण भेपकक्तासिदधिः । 
नह्यग्निर्मागवक ईस्युपचारमात्रान्माणवको दहति प्रकाशयति वेति 
भावः । किञ्च प्रधाने पुख्पस्य भोगार्थ प्रवर्तमाने स्वाथैमपि कल््वदु- 
द्यैव प्रवर्तेव, श्त्यदारादौनां स्ार्धपुरस्कारेयीव राजायुपभोामाय 
प्रदृत्तिदशनात्‌ । म च भकतृशक्तिहीनस्य तस्य॒ करिचत््वायैः 
सम्भवतीव्यभिप्रत्याह-भोग्यस्येति । इह पुरूपभेगे भोग्यस्य प्रधा- 
नस्य फोऽयैः--कः स्वायै: १ येन प्रवर्तेतेति ओषः ¡ चेवनस्य प्रटृत्तिरेव 
स्वायेनिबन्धना नाचेतनत्येति यथुच्येत, तर्हिं प्रयोजनेोदेोन श्दत्तिरपि 
चेतनस्मैवेति भोगमेत्तार्थं प्रधानप्रृततिरित्यसङ्गतमेवेति भावः । पते- 
मौत्सुक्यनिदच्यर्य ्रदृत्तिरि्यपि निरत्तम्‌ , शरोत्सुक्यस्यापि चेतनधमम्म- 
त्वात्‌ । नलु प्रधानपुरुपयोः पदग्बन्धयोरिव प्रत्येकं प्रठृत्यसामर्थये $- 
प्यनायविवेकप्रयुक्तपरस्परपचिवेकलत्तणसम्बन्धादेकतामिवापत्नयोः प्रषु 
त्तिर्मोगिश्च॒ सेत्स्यतीद्याशड्‌क्याबिवे्कं तस्याश्रयञ्च दुर्निरूपत्वेन 
निरस्यति--कस्येति । अविवेकः प्रत्तः, उत कार्याणाम्‌, कि वा पुरुषस्य 
धर्मैः ? नाद्यौ, ज्रचेनानां चेतनधम्मनिवेकाश्नयत्वाप्रसिद्धः । न ठ्तीयः, 
निर्भिकारासद्गचिन्मात्रस्वरूपस्याविवेकाख्यधम्भेसम्बन्धायेमात्‌, अविवे- 
कान्तसात्तुक्कतावनवस्यायापर्तेः श्ननयैव दिशा युद्धितद्धम्मैसहं ममे 
लभिमानलचणः सम्बन्धो निरसनीयः । अविवेकस्य दुर्निरूपं 
दशीयत्ति- वदेति भोः सख्यवादिन्‌ ! त्वं वद, कौटगयिवेकस्त- 
दाभिमतः इति । किं चिबेकल्ञानामाबः; उतैक्यज्ञानम्‌ ; उताहो तत्सै- 
स्कारः १ नायः, साल्यैरभावाख्यतत्वान्वरानम्युपगमाद्‌, अधिकर- 
शात्मकाभावस्य विवेकज्ञानेत्तरमपि सस्वेनानिर्मोक्िप्रसद्धाय ¦ न 
द्वितीयः. भिन्नयेरैकयज्णानस्याऽसद्विषयत्वासम्भवादन्यथाल्यादययनभ्युष- 
गमाचाऽनिर्गच्यैक्यसिद्धाबस्मन्मवप्रदेशापततेः; परर्भान्द्यात्मकबिरिष्ट- 
ज्ञानानभ्युपगमाच्च । श्रतं एव न तोयः, अलुमवष्व स्र्कारायागा- 
दिति माव. 1 शअविदेकेक्तदेपान्‌ विवेकोऽपि दस्षयवि--विवेकं इह 


<४ भ्रयवूदत्लविन्वामरैष 


कस्येवि 1 दह प्रछतिवत्करा्ययोरन्यवरस्मिन्‌ विवैकरचेवनधम्मैलावनन 
सम्मबवि, पुरुपेऽप्यसङ्गव्वानिर्विकारत्वाद्धम्मधन्मिभावरहिवत्वाच्च न 
स्वादिवयः। पराभिमलदिवेकक्तानस्य मोचहेतुत्वं निरस्यति--वैन 
किमिति 1 पुरे अाध्यासिकस्य ज्ञाननिवल्यैवन्धस्या $नम्युपगमाद्‌ 
गुणाना श्च नित्यतवान्मोत्तासनम्भवाद्‌ विवेकल्ञानवैफस्यमिति भाव, । 
कपितताभ्युपगवसुकतेरपुरुपाथैत्राच्छालवैफस्यन्चेत्यमिमरियाद- मेषौ 
पोचि1 निःसौख्यस््रात्‌ पापाणादिकल्यस्तदमिमठा मेोत्तोऽप्यस्दगत 
प्व । वथा च मेत्तार्था पुरुपः श्रे न प्रवर्ततेति भावः। 
चन्मतनिराससुपहरति--इत इवि । शरस्य सां ख्यस्य मते मे 
मोच्योर्युक्तव्वादिद्यैः। श्रतोस्य कापिलस्य मतं वदपरणाप 
शालश्च उत्तदापनिवदेन इम्‌ , देपयुक्तत्वादतुपादेयमिति भाः। 
इथं कापिलदशीनस्य बहुतरवर्केगाटत्वशङडा निरस । शिष्यपरम्पराहु 
सवतत्वसिद्धतवादिप्रसिदधिम्तु कणादगौतमुदधार्हतादिषप्वपि तुल्या । 
न चैपां सिद्धान्तानाभैकमलम्‌, न बा करिमिंरिवद्विशपावधार्यं 
प्रमाणमस्ति । अदकारणलैकारम्यादिपरप्रयक्धशतिविरुद्धायैनादिन्व्च 
सर्वेपां समानम्‌ । “ऋषिं प्रसूतम्‌ ( उवे ५॥ २) श्वि 
श्रविष्ठ सगरपुत्राणां प्रवतुभेगवदववारस्य माहातम्यख्यापनपरा 
नावैदिकरपिकस्य । न चायमेव स इति श्चमिवत्यम्‌ , तस्ये 


रत्वेन निरारूरणव्यायावात्‌ ! श्रतऽन्य एवासौ श्ुतिसामान्यमा- 
तरन्तु कपिल इति दर्व्यम्‌ ॥ २३ ॥ 


सयोग एव परमाणु दुर्घटः स्यात्‌ 


सेऽव्याप्यदत्तिरगएूचित श्राश्चितय्वेत्‌ । 
सयुस्तेऽणवेाऽवयविना यदि नेप्यतेऽसो 


तेभ्यः कथं घटपटादिजगजनिःस्यात्‌॥ २९ 


मनवभ प्रकरणम्‌ 1 > 
एवे प्रधानकारगातावाद्‌ं निरस्य परमाणएकारणतावादं निरस्यति- 
संयोग प्वेति । काणादमोतमीयानामेषः दि प्रक्रिया-- परमाणवः 
किल दोधूयमानाः कथ्ित्कालमनारन्धकोया; यायेयं रूपादिमन्ः 
पारिमाण्डल्यपरिमाणारचा ऽववि्न्वे ! ततः सगदि जीवादथ्वशादी- 
श्वरेच्छया परस्परं सेयुञ्य द्र यएटकादिकमेण करस्नं कार्यमारभन्ते! पर- 
माण्वादिष्ारणगतल्पादिगुणाश्च क्रमेय द्वपणएकादैा खसमानजासीर्यं 
गुणान्तस्मारभन्वे । पर्माणद्रमणकगवे श्रणुतहक्वते तु न परिमाणा- 
म्तस्मारभेवे, परिमाणस्य स्वसमानजातीयेवत्छृष्टपरिमाणजनकत्वनियमे- 
नाणजन्यस्याएतरत्वप्रसङ्गात्‌ । किन्तु परमाणएद्वित्वसंख्यया द्वएके 
्रशुल्रहस्वतवे, द्वपएकत्रिखसख्यया च भयएटके महत््वदीर्भत्ये चेति 
ज्ञायेते । परमाणवस्तु निद्या निरवयवारचेवि तां प्रक्रियां दूषयिष्यन्‌ 
परमाणप्वादयक्रियाया छरभावात्‌ संयोग एव न सम्भवतोलयभित्रेत्याह-- 
संयेगं इति । परमाण्वोः संयोगः किमेकदेशेन ? उव का्यन्यन ¶ नायः, 
एकदेशाभ्युपगमे निरयवत्वभङ्गापत्तेरित्यभिक्रेत्याह-सेऽन्याप्यवृकत्तिरि- 
ति। संयोगस्य श्रव्याप्यड्त्तित्वनियमादित्यर्ैः ] न द्वितौयः, कार्येन 
संयोगे उपचयासम्भवेन द्व्णणकस्यापि परमाणएत्वापत्ते; संयोगस्यान्या- 
प्यत्तित्वनियममङ्गापत्तेः निरिच्छद्रे एकस्मिन्नपरस्य भ्रवेशाद्यसरम्मवेन 
काल्छ्येन संयोगस्यालुमवानातेदाव । तचतदिगवच्देदेन कस्पिवप्रदेे 
संयोग इति चेत्‌, न; कल्पितस्य काय्यनिर्यादकरव मायावादाभ्युपगमा- 
पत्तेः। वथा च द्वणएकादयुत्पत्तौ कथं सृष्टिस्ते स्यात ९ श्रनयबाबयविनेः 
समवाय एव सम्बन्ध दति चेत्‌, न; वस्य सम्बन्धिभ्यां मेदे वाभ्यामस- 
म्बद्धष्य॒सयेागस्य सन्वन्धत्वादगीनात्‌, सम्बन्धिज्ययस्थादुपपत्तेश्च | 
सम्बन्धान्वररूचेत्तस्यापि सम्बन्धान्तरभित्यनवस्यादिभ्रसन्गात्‌ । किच्च, 
प्रत्यन्तभिन्नयोः कुण्डबदरयेरिव संयोग एव सम्बन्धो न्याय्यः स च 
पर्॑सिद्धयेः क्रियाधीन पवेति सम्बन्धाुपपत्तिरित्यवेः दवरणटकादिपरम्पस्या 
घटपटादिप्रपन्चोत्पत्तिस्वत्कथं स्याद्‌, न कथमपौत्य्धः । प्रयं भावः-- 


द, 


चट भ्रयकूचतत्रचिन्तामदी 


न तावद द्विखन्नित्वादिसेख्यायाः परिमागदतुतवं सम्भवति । प्रलये श्यै 
राययभावेन जीवानामपे्ञाबुद्धयसम्मपरेन द्वित्वोसपतत्यसम्भवात, ईस 
पे्ताुद्धेस्वानादरदिखोस्पादकत्वाभ्युपगमे  द्विपवस्योसखत्तिकाल्तापरि- 
चयादनादित्वापत्तौ पररमाणुद्वितादेर्जन्यत्वातिरिक्तदृतीयवियापत्ते- 
नाशानापनत्ते् अपेच्चाबुद्धिनाशस्य द्वित्वादिनाशदतुत्वाभ्युपगमादीशवर- 
बुदधेनाशायेषगात्‌ । अक्तो द्वय कादिपरिभाणमेन पत्र शैतुरिति 
वलादमभ्युपगन्तव्यमित्यणततरत्वप्रसग्नो दुवांर्‌ एवेति ॥ २४॥ 


नेशः ्मेऽप्यकरणेाऽक्तवतोस्तयनर्थोऽ- 
, षिष्टातुमेत्यदयतादयपि तार्खिकाणाम्‌ । 
स्वस्ययुल्यमपि नित्यमिहेशितुश्चे- 
स्स्व भवरेननियति्षयछृत्‌ सदाऽस्य ॥२५॥ 


इत्थं परमाणकारफतावादे निरस्ते योगिमादैश्चरकणभक्तात्तवर- 
णानां _परहृत्या्ययिष्ठादकेवलनिमित्तकारणेश्वरवादेऽप्यद्वितीयात्मपरि- 
शेषपरयवसिवाभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वरूपश्रौदप्तपरतिषवयाद्विी- 
पतो निरखनीय पएेति पननिरासाया९ऽद--नेश इति । ता्विंकार्णा 
सरप्रधानानामलुमानेनैव कारणत निरूपयता येगिप्रथतीनाम्‌, 
श्रकरणः. करणानि बाद्याभ्यन्तरेन्द्रियाणि, पएतच्छरीररुणानामप्युप- 
लण्‌, शरीरं बाह्योपकरणानि च गुयास्तचत्कार्याुकूेच्चाप्रयतरा- 
दयस्वद्रदिवस्यैवन्यमात्रस्रमावेा ऽन्याटशो वा शः परामिमतेधरः) 
भ्रधिष्ठानुमण्वादीनिदि रोषः, श्रणन्‌ रूपादिदीनान्‌ पस्माण़न्‌ रूपं 
परभानच्चाधिष्ठातुं फार्य्यागुणवयां प्रवर्तयितुं न मेः न समर्थः । 
ओरोरकर्योपकररतम्पन्नश्ेवने दि छृलान्नादिमुरचं समवयवं रूपादि- 
मन्श्ददि चश्षुरादिनपलभ्य, ्टस्वादिना सषषट् घटादिमा्रं नयतीति 


नवमं प्रकरणम्‌ } = 1 
दष्टभ । भवदभिमतेश्चरस्यु वद्‌विषरोतस्तद्विपरीतयुषादानं नेपलन्ध सप्ठ 
चा चमत इत्ययः । नन्वस्तु कुनालादेरिव इशवरस्यापि देदेन्दिसादिकंका 
हानि; ? तत्राद--श्रत्तधव इति । देदेन्द्रियादिमत्वमपीशवरस्य चेत्तदा 
अत्तव्रत दन्द्रियादिमतः अनयैः सुृत्दुष्छतफचमोगलक्षणः से्ारः प्रसिद्ध 
ईशवरस्यापि म्रसञ्ञ्येव, देदादेभोगायतनत्वादिनियमादिति भावः! ` 
किच्च, देश्वरः करुणानिधिर्बीवरागः स्ववन्वः प्राणदः खनिदाने सर्गं न 
भवतेव । प्रवर्तमानक् पराधोन- स्वा्ैरागी वा स्यात्‌ । तत्राय वस्य 
परवर्तेयितान्यस्तस्याप्यन्य इयनवस्या श्स्मदादिखाभ्य्य स्वादिति । 
द्वितीये दूपगमाह--एत्प्दयतायपोति । श्रदवता निदैयत्यम्‌ , श्नादि- 
पदुष्वैपम्यं दृते । नैरण्यवैपम्यदाप एति प्रापरोवि, विपमसृषिकचू- 
स्वादीच्वरस्येयथैः । कन्दु देवादीन्‌ स्वभावसुसिनः करेावि, नार 
कानेतिदुःखिना, मानुपादीलुभयस्व्रभावानिति निष्कारणमेव निषम- 
सृषटिकचैपम्यने ण्ये परसर्ष्येयातामिखयैः । अपिशब्देन सर्गादेः 
अडत्तिेषम्यग्यवरयादेतुतेन मथिकम्माण्यपेत्तमणस्व वस्याभ्युपगमेना- 
चेतनस्य खवः प्रदृत्ययोगात्‌ कम्मै ईश्वरेण फलारम्भाव प्रवर्चनीयम्‌ कम्मे. 
णा चेश्वरः प्रवत्त॑नीय इयन्योन्याश्रयापत्तिरिवि घोदयते । नन्वसङ्गोदा- 
सीनविदरूप ईश्नरः $धानस्यामूतचंस्याधिऽानेऽन्खसमथैः, नियतानेचाः 
कृतिमान्‌ सर्॑मूतदरन्यसेयेगगि ठ सूर्देः पर्माणुभिः ध्रयिग्यष्दीन्‌ 
सृजतीति युक्तमिति कणभच्ताचरणयेः; पमष विशेषतः परीक्तय 
निरस्यति--सर्व्यमुख्यमपीति । चेद्‌ यदि ईरः पए्भिमञश्वरस्व 

नित्यसन्ररतमेव सवेडयमु्यं भवेत्‌-सर्थ विपथ ओ रज्ञानवण्च्‌ सर्दस्तस्य 

मत. सार्वदय युख्यमादि । वैन सर्वबिपय मेकेच्छाक्त्व सवलनग्ु- 

कूनीकयन्नव्रस््नच्च ग्यते । चत्तद्‌ दूषग्रमाह-- सर्वमिति 1 तदासर्व 

कय्य सदा भवेत्‌, नियत कालफल्लपु'पेष्रमादिन्यवस्वा न स्वादिलयः । 

दूषणान्तरमप्याद्‌--जनिष्धचिच्तयरूदिवि । एकस्या प्ेच्चायाः 

खिसुक्ारिरच्िपासंनिदीपरपत्वादमेवस्वाद्च समस्वाय्याणां जनिर- 
शदे 


ह प्र्यकूव्वचिन्तामरौ 


स्तिः, शविः स्थिविः, चये प्सः, ठान्‌ करावीति जनिश्वतिखयकृदीष 
श्र प्रपच्चस्य सदा भेत्‌-यौगपयेन कर्ता स्यात्‌ । एककवसुसिः 
सृता तत्तदवसूतत्ति्षपातिरिक्तयारनायन्वयेः पू्ोततरकालयेः कदापि 
विपयासमवधानाद्‌ मेपैव, त्णमात्रश्च सफलेयसम्भावितरर्पनाया 
गगनेऽपि कदाचिन्नानज्ुपुमालडकृतपरामोदयकल्पना स्यात्‌! एं 
सच्िदीर्पायामपोति । फिश्व, च्वियादिकं सकर्तुकमिलायतुमानेनेर 
सिद्धन्‌ जीवपुरूपकेशलोमादिदृान्तस्म्मवाल्लाधवादयोपादानाभित् एव 
सिद्धग्तु; किमन्यादरोन । यदि च कुलालादिदष्टान्तमेवावलम्भ 
याष्योपादानसापेच् एवानुमीयते, तर्हि तद्वदेदैश्वरस्य कार्ययनिापे 


शरीरायपेखापि स्यादियादिदैषषान्वरसमुशयार्योऽपि शब्दो$त्र वेध्य 
इति 1 २५॥ 


नाऽभावतोऽस्य जनिरस्त्यविशेषतो ना 


वैचित्रमप्यनुगतो सदितीद न स्वात्‌ ¦ 
केन प्रथा किमिति सर्वमपीह नेष्ट 


सस्य सर्वत इतो मतमस्य दुष्टम्‌ ॥२६॥ 


इत्यमद्धवैनादिरानां वैरोपिकादोन। समये निदे हैतुकाः 
विरेषात्‌ सर्दयैनायिरूवौद्धरादधान्तं निरसितुमवसरः 1 चतवारः 


योदगिप्याः--सौग्रान्दिकः, वैमापिकः, येगमाचारः, माप्यमिकर्येति। 
व्र युटन भराययवश्रयेप्वभिन्पिशमानेाक्य सद्वाशयातुसा्यय 
सर्य श्यवालये घर तये ईद्यर्दाराय याद्यायवादमभ्युपेप्य दादा 
न्तोऽभिदधितः | दपीयर्य स्यौपरपप्यकरयि्ष्य पिदापनमायालिषठ- 


षारन । पतुदस्य दुस्याधिकापिपतु साषादेव शन्पवाद दपदि्टः। 
पपा$$द्ः- 


नवमं प्रकरणम्‌ । ट 


देशना लोकनाथानां स्वाशयवशादुगा- 1 
भियन्ते बहुषा लेके उपायैवहुभि; पुनः ॥ 
गन्भीरेत्तानमैदेन क्वचिचोभवलक्णा] 
भिन्नापि देशनाऽभिनना ूल्यवाद्धयलत्तथा ॥'» इति । 

तत्राऽ$्ास्त्रथेः युख्य्ुद्धसिद्धान्वनिराकरणेैव निरस्तप्राया मगव- 
द्रष्दरयणमगवस्पादादिभिः सूत्रभाप्यादियु सर्वेषां बाद्रदादानां 
निरस्तत्यादिति तन्निरासाय नेह ययते, मन्वगीरवभयादनारमविचाराव; 
इत्यभिप्रेत्य शून्य गदिमतं निरस्यति-नाभावत इति । अत्यन्वासतः 
श्रभावादष्य प्रत्यत्तादिप्रमाणगेषचवरस्य भावपदाथैल्य जनिहस्पततिर्नारित, 
क्वचिदपि देते काले बातथा न दष्टं न श्रुकञ्येयर्यैः । यद्भवा 
द्वोप्पत्तिः स्यात्‌, चिरव्रिनष्टयोजेभ्यः शशविपाणादिभ्य्च सशेवा- 
कखादुत्पादः स्यात्‌ । न च तथा श्यत इति भावः । किच्च, वीजा 
द्यपमदस्य खत्पिण्डायुपमदस्य शरशद्वादेश्च तिदपाख्पष्य वैन कण्याभावा- 
दुद्ुरवटादोनौ परस्परवैलच्तण्यं न स्यादिव्याद--त्रविशेषत इवि । 
श्मविशेषाद्‌ व्यावत्तंकधरम्मयूल्यात्‌ शून्याद्‌ घटाद्ुरादि विचित्र परस्पर 
वावर्चकं शुणक्रियासामान्यविशिष्टं न स्यात्‌, कार्णत्ैचिक्ं विना 
काये तदयोगात्‌ । यदि तू्षनादेनस्यादीद न्रभवेऽपि विशेषा अभ्यु- 
पगन्येरन्‌, वर््मावत्वमेव भग्येतेति भावः । किश्च, यद्‌ येनान्वितं 
प्रतोयते दत्तस्मैव विकरः, यथा कटरादयेग हाटकस्य ॥, व्याच 
सरसदिवि सदन्वितप्रतोतिगेचरस्य जगतः सदेबोपादानम्‌, नासत्‌ । तया 
सति ग्रतदन्वितस्ेनेषे प्रतीतिप्रसङ्गष्दियाद-- भ्रुव इवि , अमावरेन7ऽ- 
न्वे जमत्ति घटो ऽन पटे ऽसन्निव्येवंरूप एवागतः प्रत्ययः स्यात्‌, न 
तखन सन्निति। न च तथा कस्यव्दिखवीषिरस्वीवि सदेबोपादानमिययैः। 
किथ्च, शराहकाभप्वादलोकस्य भ्रचैत्र न सिदुष्यति, दृरापास्वं तस्य 
कारणस्वमिदयभिपरेयाद्‌--केनेचि 1 त्वदभिमताभावस्य प्रधा प्रसिद्धि. 
केन 7 न वावस्रयचेण, श्वस्तुल इन्द्रियसम्बन्धायोयात्‌ । शत 


१०० त्यक्‌ वच््वचिन्वायणौ 


एव सहचाराथपरहान्नालुमानेनापि । नाऽप्यनुपलब्ब्या; वत्यास्ययां 
मानन्वानभ्युपगमात्‌ । नापि साक्षिणा, तदभ्युपगमे सवेशूल्यस्भङ्गत्‌, 
उथिविज्ञानान खमाव्रगो चरसात्‌; शून्येन रेरा सम्बन्धाघटनाच्चै" 
खथैः। निरधिंशेषस्याप्यमावस्व विचित्रजगञ्जननसवामान्ये वल सावत 
कल्वात्‌ सर्वकार्य्याणां सर्वत्रोत्पत्ति. स्यादितयाशयेनाह--किमिवोषि । 
सर्मममि कर्यं स्तः सर्वत्र किमिति न स्यात्‌ १ पव सर्वदा सर्गा 

स्मकश्च किमिति नस्यात्‌ ¶ इ्यपि वेशद्ध्यम्‌ ! श्रव एव फषोबनादेवि- 
नापि छृष्यादिप्रयत्र ममोष्टसिद्धि- स्यात्‌, श्रभावस्य सर्वत्रत्ुलमलयाद्‌ । 
इत्याभायेनाह--इषटमिवि । सर्वस्य प्रयत्ने विनाऽपोष्ट सवमभोषटं सर्वदा 
फिमिवि न रयात्‌ इह सर्वस्मिखगति ! वथा च कृष्यादिपत्त 
स्यादिययैः । करश्च, सर्वशूल्यताज्ञानस्य फलं यैएलम्यलक्तणा युति 

स्त्राऽभिमता॥ साच नपुरूपायैः, शरदयुतपन्य एव । मदि कथि 

दात्मन नारमसत्त्ं वा रषटहयति, गरसयुत दे्टयेव । इति शयल्यवादि 

प्रथौदशालस्य यैफल्यमन्यैतन्चेयभिप्ेत्याद--इत इति ! शतो 
मेगपरे्तपिरधित्दादस्य सरवंशू्यवादिने मतं दुष्टं सर्वया दोषगणपरल्" 


स्वादतुपादेयमियर्ः ।। २६ ॥ 
नैको भवेदहुविधो यदि साक्तविष्यं 
जीवादयो न दिमितीदमिहा.ऽन्यवस्यम्‌ । 
स्ात्सशयेऽवश्तिरष्यय वन्धमेत्ता- 
नेकान्यतेवमिदह भाति गतद्ियस्ते ॥२५७॥ 
प्व गुखूफच्दानां समये निरम्वे वियसनसमयः भसद्रातनिस्स्प्र । 


ये वमाह: जोवाशोवास्नरमेवरनिर्गरवन्धमेएवाप्याः मक्र पदार्था. 1 
सष्रपवत्तु शोवायोका द्वापेव पदा | दापात्यकेा ओव, 


सवसं प्रकरणम्‌ । १०१ 


जडवर्मस्त्रजीव इति । वयेपरेब जोवास्ििकाय., पुद्रलास्विकायः, 
धर््मस्िकायः, श्रघर्मास्वि रायः, श्रारश्यास्तिकायर्चेयपरः पच्धा 
विभागक्रमः 1 अस्तिकायशब्दः पदार्थवाची । तत्र जोवाखिनिधा -- 
श्रन्युल्या निलसिद्धाः, सच्छप्यपरन्परासु मुक्ताः; साम्म्तिका बद्धा- 
श्चेति । पुदुगलास्तिकायः-- प्रधिव्यादिचतुटयम्‌ , स्थावरजद्गमञ्यैति 
षढा पूर्यते ! गलति चेति व्युत्पस्तेठपचयापचयधर्म्मी । मेत्तमार्गपरुत्य- 
युनेये धरम्मास्तिकायः । संसारर्वियनुमेयशत्वधर्मास्िकायः । लोका- 
नेषकाकाशमेदेनाराशास्तिकायैः द्विविधः । श्रायः,अधस्ताद्रदष्यानम्‌ । 
द्वितोयः, उपरिष्टान्युक्तोपसप्यः वैरंपञ्योविः ! विषयैष्वासलपवयती- 
लयास्लव्ः--इनिद्रयदृत्ति अगखवखोतः । संबणातीति संत्ररः--शमद्‌- 
समादिः] पुण्यापुण्याख्यसर्वकरम्मनिर्जरहेवुत्वाद्‌ निर्जरः--तपतशि- 
त्तराषादिः 1 वन्ध^--अ्टनिधं कर्मे। तन्न रार्हतदर्शनान्न 
सक्ति, आर्दवदशनममप्रमाणम्‌, नानातीयद्धसदर्शितमार्गूषु को विष 
इर्येव त्रिविधानिश्चयहेववः सन्मार्गभदृततिविनश्वेवि चतुर्विधम्‌ । 
कमाद्‌--ज्ञानावरणीयम्‌ , दर्शानावरणोयम्‌ + महनीयम्‌ , श्रन्तरायञ्येति 
चलु.संक्षं भ्रेयेविवासित्वाद्‌ घातिकम्म 1 मम॒ वेदितन्यं लवम्‌ 
श्मस्ति, वच्यैतन्नासकम्‌, अद्माहतशिष्यपरम्प रातफमोतरप्रनिष्ट इति 
लिविधज्ञानरेतप्रे सावललानोदयं (१) जीवनसम्पादकन्वेति चवुर्विषम्‌ 
ऋमादू-वेदनोयम्‌) नामकम्‌, गोत्रिकम्‌, आयुप्कल्चेति चतुःसं 
श्ेथेवुक्रूलस्वादषातिकर्मं इलय्टविधं कम्म । विगलिवसमस्व्लेश- 
वद्वासनस्मानावरणकतानस्य सुरै कतानस्या$$स्मनः उपर्युपरयज्ता काकारीऽ- 
यस्थानम्‌-मेच्तः । धम्माध्मवन्धात्‌ संसारे निमग्नस्य जीत्रस्य 
सतवतानान्तदविच्चेरे जज्ञठुभ्बिकान्यायेन सतवेवदधूवंगभनं मेक्त इत्यनेन 
बन्धमुक्तसयोद्धू्वगमनं दृशम्‌; यथा व्रमुक्त शुकस्य, यथया वा वारि- 
नि्िजपरिणतैरण्डगोजस्य, यथा वा ददपद्घकतिप्मलनिमञ्ननप्र्ोण- 
पङ्कःतेषग्णवकालाबुफलस्य ! इह त्वनादिकालग्रदृत्तबन्धविगमात्‌ 


१०२्‌ परतयकवच्वचिन्तामयै 


दूवगमनमिति चेपामाशय । एते सप्त पदाथा अनैजान्वस्वमावा दवि 
प्रतिपादनाय सप्तमद्गीनय नाम न्यायमदवारयन्वि। चद्‌ यथा--खयादलि, 
स्यानाखिखादस्ति च ्थात्रास्वि च, स्वादवक्तव्य , स्यादस्ति चावल, 
स्मानास्वि चावक्तन्यत्च, स्यादस्वि च नास्वि चावक्तव्यश्चेति 1 स्याद › 
स्वादनेक , स्याद्‌ भिन , स्यादभिन् इति सर्वधरम्नु विकस्पा वेष्या । 
श्रस्माच्च न्यायात्‌ सर्वा्नकान्त्यसिद्धि सप्त चैकान्यभङ्गा कथ कय 
कदा कदा च प्रसरन्वीटयपेच्तायामनन्ववी्यं आ्रट-- 
^तद्विधानविवक्ताया स्यादस्तीति गति्भेत्‌ । 
स्यान्नास्नौवि प्रयग स्यात्ततिपेधे विव्रच्चिते ॥ 
कमेणोमयवान्द्धायां प्रयोग ससुदायञरन्‌ । 
युगपते वद्विव्ठायां स्यादवाच्यमशक्तित ॥ 
भ्रादचयावाच्यविवर्तायां पमा भद्ध इष्यते । 
श्रन्याव्राच्यकत्ित्तायां पष्मद्रसमुद्धब 1 
मयुचयेन युक सञ्षमेा भङ्गं उच्यते ॥ › इति। 
खद्तदुभयैकोन्वे भग्ने ब्रनिर्वाच्यत्वनियमभङ्गाय चतुर्थो भङ्ग 1 
वेषमेव चु वत्दवायुक्तानिर्वचनौयल्ैकान्त्यमद्गायो्तरे मद्गा । 
्मयत्र स्यात्‌) इवि फयश्िदित्य्येको निपाठ सर्वधामैकान्ययोवः 
माय । हा चाट -- 
^्याद्राद मर्॑चैरान्ययागात्‌ किषृचतविद्धिधे । 
सप्तमङ्गनयापेचवा देयादेयविगेपड्ट्‌ 1]! इति । 
फिष््विद्धिये. फिशच्दचिच्छब्दगोचरर्बात्‌ सर्वथा यम्त 
नैकान्यम्‌ 1 वयादि--यदि वर्टकत्यव, वर्हि सर्वदा सर्वर 
सवात्मनारृमत्यदनि न ददादितप्मानिदासे स्पाताम्‌ , हानापादानयारवा 
स्त्यात्‌ । पनैरान्त्य तु फाद्वाचिप्क कदाचित च ते उवपयेते शण 
दश्नरन्यसपृगद मैस दति । एकाऽसित्र खम्मरम्माद्िप्धो$सि 
स्वनाप्वित्याद्तिरदमन्दरदटरपरिपि सप्रपलारान्‌ ष्याद्‌, णक पिन्ड 


नवमं प्रफरणम्‌ । ॥ १०३ 
घर्म्मणामसमवेशात्त । समावेशे च विरयेच्डैदप्रसन्गात्‌ परस्पर- 
बिरेषेन धर्म्माणां मिथ्यात्वकस्पनेऽपि धरम्म््रल्पस्य सदैकरूपस्यैव 
परिगोषाच्चामैकान्यामाबात्‌ । यत्परमार्थत स्व ब्रह्मतस्यम्‌ , तदस्त्येव; 
न नारतीलयपक्लपितुं शक्यम्‌ , श्रात्मापनापेऽपलापस्याप्यसिद्धेः। व्यवहारे 
जगदरूपमपि व्पावदारिकमप्रम्यसिद्धमभिष्ठानत्रदमसत्तया ्तयेवेस्येक. 
रूपभेब । न च तथा सति क्वचिदस्ति क्वचिन्नास्तीति द्विबिधन्यब- 
हारादुपपत्तिः, सव एव बध्तुनो देशक्रालसम्बन्ध विशेषमपेचय परिच्छि- 
ज्रहपेण करयमानयोः सच्त्रासत्त्वयेबसतुसंस्पर्शो न, सशैक्यरूप्यानि- 
शाधित्वात्‌। परमार्थद्ौ लु तत्सम्भावरनैब नास्तीति धर्मनिरूपणे 
कषिमन्ननैकान्यमिति भावः । किच्च, अनैकान्यव्ादिनः पदार्थेषु साप्त 
विभ्यप्रतिपादनानुपपचविस्तस्याप्पनैकान्यादिष्वप्र्न्पान्याचातश्चेयभिते- 
लयाह--यदीति। यदेकोऽ्ो बिरुद्रसाप्तनिध्यल्तणानैकान्यवान्‌ 
भवसि, तर्दि त्वया पदाधैविमागे पदार्येु दर्शितं साप्तविभ्यन्च सप्तका 
रकसवमपि तद्रदनैकान्तिकं स्वादिदयर्थः। वया च सप्र पदा्यां इवि 
प्रसित्तानिराध इति भावः । श्रयवैकरिमन्‌ वस्तुनि विरुद्धं व्वटुचसप्त- 
तिष्यलक्तणम्ैकान्स्यमपि किमनेकान्ते न स्वाद्‌, च्रपि तु भवेदेव । 
तथ! च सर्वव्तुष्ननैकान्त्यनियमासिद्धिरेवेत्य्ैः । था सापदि- 
स्यमनैकान्तिकं न वा उभयधाप्यनैकान्त्यनिवमासिद्धिः । आधे 
श्राद्माश्रयादिर्चैत्यभित्रेद्याद--यदीवि । किच्च, जोवादिप्वरूपमप्य- 
नियवरूपञ्चेत्‌ परस्परसद्भो णस्य नियतल्पेण विभागालुपपत्तिश्चेव्य. 
भिप्रेयाद--जीवादय इवि 1 जीवादयत्वद्भिमतपदार्थाः चथा-- 
स्याञ्नोव्र, स्यादजोव इत्यादिभङ्गसम्भवादनेकान्वस्वमातः फिमिति न 
भवरेयुरिचि विपरिणामेन सम्बन्यः । अनियते च शालर्ये पिष्याणा- 
मनाश्धासात्‌ प्रकृतित स्याच्च ! कस्यचित्कथञ्विपरचावपि धरम्माप्प. 
योस्तत्फन्तयोरच खा्कर््यादनर्यावापषिपपि स्यादिवि भावः। न फोवं 
आराखार्ये व शिष्यायामेव पृत्यनुपपततिः, किन्तु कस्यापि क्वापि 


१०४ प्रय तत्त्वचिन्तामयौ 


्बरत्ययुपपत्तिप्नदि विषाद च वप्निमरणसाधनस्वानैकान्यसाम्बा 
दित्याशयनाह~-इदमिति । ग्रयैकान्त्ये इट वव मते इद्‌ जाष्टस्तुमत्र 
मन्यवध्य हानोपादानेपयागिस्तदसदुन्यवस्याशून्य स्यादित्यथ । 
तथा च स्याद्रादा हेयाहेयविशपङदिप्येताद्रपरीतमित्ति भाव । किच, 
तदभिमतानैकान्तयज्ञान विरुद्धनानाकोन्यराचे तध द्विरुदध॒ नाना 
कोन्यावगाहिप्वादिलययै । सशय सशयाप्मकज्ञान स्याद्‌, एकस्मिन्‌ 
धम्मिणि विरुदधनानाकान्यत्रगादि ज्ञान सश्य इति तभ्लक्तणयोगादि 
स्यथै । तथा च तस्या ्रमासच्छालस्याप्रामाण्य स्यादिति भात्र । न 
चा्यैकान्त्यप्य वस्ुयायाप्न्यखाद्‌ न तदवगाइने उक्तदाप इति युक्तम्‌) 
बल्ुनि विकस्पासम्भवेन दस्य वस्तुयाथारम्यत्वासिद्धे । श्रधवा यदि षि 
रुटधकेषन्यवगादिषेप्यनैकान्तयज्ञान प्रमा स्यात्‌, वदा रथाव पुरुपा 
वेवि सशयोऽपि तथा स्यात्‌ \ स्थाणुपुदपयेर्मेदध्याप्यनैकान्यादित्या 
येनाह--सशय इवि । नानाकोन्य गो विरोधात्‌ सन्देहतेन सर्वादुमब 
सिद्धौ $पि प्रत्ययो ऽय्विवंसतुयाथारम्यनिश्वय स्यादित्यथ । अपि व 
जनै शरीरपरिनाणा जीव इत्यभ्युपगमात्‌ दधाविधस्य च सावयत् 
स्वावररयभ्मावाद्‌ मनुष्यदेह परिमिवस्य बाल्यादयवश्यामेदे हस्तिमशकादि 
देदप्राठौ च व्यापनसम्मानयेदवयद्रीपचयापचयावन्तरेणा सम्भवादुष 
चिवापिवयामेदादु्पत्चिविनाशयर्म्मैवाप्रतक्तावभिनमारपत्नत्य निष्का 
सो बन्धा विनष्ट च वस्मिनन्यस्य निष्कारणो भेत व्यव 
स्थित करिपव स्यादिष्यागयेनाद--ग्रदति। श्रष्त्यमातैका-तयप्रयुवा 
श्रव्यवग्या तत्रयमपराप्यव्यत्रष्यति योतना्मथशव्द्‌ | निष्कास्य 
यप्बेन्पमेखयारनेकान्यमव्ययष्या श्रर्पित्तरसम्भव इति यावत ! 
मघा निःकारणमव व-पमान्तरत्पन पूयसुक्तानामहदादानौ यथ 
प्रमद , विनैव शप्रोपापाय सपा मेप्रमद्क, चठ य-ग्रसगरयेवय 
मरङान्प्यमनियम स्यादित्यये 1 षरकःःट्पवपरमाशुकोरपव्ाद 
पदायेषिशया धरम्मापरर्मादयेः माखापायाद्यरच मवनिकान्त्य 


मवम प्रकरणम्‌ । १०१५ 


समर्थयद्धिरवैरेव पराहवाः, न ध्रथगटूपणार्हा इति स्वोिव्याहतं सर्व 
प्रमाखविरुद्धन्च जैचदशेनमिवि दर्ीयन्लुपसहरति--एवभिति ! इहा. 
$नैकोन्त्यमते ते तव जनस्य गदहियो गतव्तनस्य निलंजप्योन्मचतस्य 
सर्वानकान्त्यमे भावि, न कुत्रापि निरचयः । एवसुक्तदैषपगयैस्तवर 
सर्वानकान्ययवादो सदिगादिना मत्तस्य, ग्रदावेशादिना पसशविन्तस्य 
निरथैकजद्पनमिब भाषि सचेवसामिति शेपः। वथा च सर्वयानु- 
प्रादेय इति भावः ॥ २७ ॥ 


तस्मािदाश्रयतयाऽखिलहेतुरेषा 4 
मायाऽद्धितीयविपया जगतां सबि्री । 

ज्ञानेन याति विलयं न सती न तच्च 
विश्वस्य कारणतया सदसद्विसिन्ना ॥२८॥ - 


एव॑ निरस्ठेु बादिगणेषु विजययुदूघोपयनिव प्रकृतम्‌, ¢“मायान्तु _ 
मरकरतिं विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम्‌” ( रवे० ४ 1 १० ) इति श्रीक 
कार्णतावादं निगमयन्ुपसहरवि--तस्मादिति । अन्यस्य कारण- 
ल्वासरम्भवादेषा माया श्रूयनूदिचा चिदाश्रयचया चैवन्यं बरदैवाश्रयेऽ- 
धिष्ठाने यस्यासतद्धायस्तत्ता खया यैवन्याश्रयत्वेन रूपेणाद्विवीयचिपया 
तदेव अद्वितीयं ब्र विपये यस्याः सा ब्र्याससौ काश्रयव्रिपया अरखिन्नहेतु- 
रखिलस्य भूतभौतिकस्य प्रपञ्चस्य देतुरुपादानमव एव जगतां मूतयैचिक- 
कार्य्यार्यां छवि उ्पादयित्र । जगदाकारेण परिणममानमायापिष्ठान- 
सर्व ब्रह्मणः कारणत्वम्‌ , न साच्छात्‌ । प्रन्यघा “^तदेवद्रह्यपूरवेमनपर- 
मनन्वरमबाह्यम्‌?? { दर २।५। १६ ) “न सस्य कार्ययं कारणच्च 
विद्यते” (श्वेर ६।८) इल्यादिश्रविविरोधापचतिदुंवारा स्यादिवि भावः ॥ 
वस्या ज्ञाननिवत्त्यत्वेन प्रपच्वकारणत्वेन सदसद्वैलचण्यादनिर्याच्यतवं 

श्धे 


१०६ प्र्यष्‌तत्त्वचिन्तामदौ 


दशंयवि--जञानैनेति । एषा माया ज्ञानेन विलयं याति, तस्मात्र सवौ 
सदा, विच्च मावरूपत्य कारणतया न तुच्छा भ्रयन्ताऽसव 1 
वस्मादेपा सदस्तदुबिभिनना श्रनिर्वचनीये्यथः ।॥ २८ ॥ 


कार्यञ्च वि-चमपि मायिकमात्मतत्त्वेऽ- 
ध्यस्तं समस्तमनताहिवदेव रजो 1 
ब्रह्मात्मनाऽस्ति सदिदं निजरूपतोऽस- ` 
नासन्न सन््विदमनिर्वचनीयमेव ॥२६॥ 
मायाकरास्म॒भ्रपश्वस्याप्यात्मन्यष्यस्वदया रज्जुसपादिवन्मि" 


्यात्रमियाद--काय्येमिति । व्रह्ाठ्मना$धिष्ठानरूपेय स्कल्पिढ- 


स्या$धिष्ठानानतिरेकादिययेः । निजरूपदः श्रभ्यस्दत्वरूपेययसत्‌ वुच् 
य॒कतिरप्ठया त्वनिरवंचनीयमिय्ैः 1 २६ 


खट्टे: पुराश््दिदं यदि तर्हि न स्या- 
दुत्पत्तिरस्य शशश्द्धखपुप्पवच । 
सम्बन्पमप्यसतदिदं न भनेत्‌ श्वहेतेा 


सम्बद्धवस्ट्नि हि कारणयोाग इष्टः ॥३०॥ 


मपश्वम्वानिर्वाच्यल्येन मिच्यातवदधिकरयायासत्कास्ववादं सण्ड- 
यवि--मृषे. पुरेषि। न वाबस्मुच्प्तेरत्यन्वमसत्कार्यमनुत्पतिपरस- 


प्रादकारकृमुमवदिलययै = दय. | 


नन्याकापकृनुमम्य कारयामाकादनुत्पन्ति स्वमस्याग, पटिः 
वा $पि रार्यमग्मदादुरपस्िरमिेयागाधकयासा यटादेः फार 


घन गम्बन्धातुपपरतेरसम्बद्धम्प कारपानुपवेयाद्‌ यैवमिदाद--सम्ब- 


॥, 
मवम प्रकरयम्‌ । १०७ 


, न्यमिवि} इदं कार्यमसयेतर्दि स्वैरी श्षम्बन्धमपि न भभेत्‌ । 
सम्बद्धदप्तुनि द्वि घटाद कारणस्य योग इष्ट इति योजना । यथाः 
सांख्याः-शक्तिमद्ि कारणम्‌, शक्तिव्य कार्णनिष्ठा कार्यस्य सूद्मादस्यैव । 
कथा च गादयात्मना गद्दी सव॒ पटादैराविर्भावायं कारणान्व- 
क , मासतः सत्त्वष्य । श्रसवे द्टुत्पच्वभ्युपगमे वत्राससवानिशेपात्‌ 

“उाम्येएपि वैलनिष्पत्तिप्रसङ्गाच्त्‌ । म चासच््वात्‌ कारणेनाखम्बद्धं 
देनेत्पादयितुं शस्यमिवि कारणेपादानदैवर्यप्रसङ्गाय ।. किष, 
प्रव उत्पत्तिः सती चे, कारणानां वैय्यम्‌; रसती चेत्‌, चस्या 
ठत्पत्तिरन्या सस्या प्रन्येयनवस्या, पटादिरूपा चेत्‌, प्रद उत्पत्तिरिय- 
नर्थान्वरम्‌ । श्राचचगसम्बन्धोऽपि सम्बन्धिसिद्ूयधोन इति खरूपव. 
कारये सदेव पटायाविगवतीति सिद्धमिति । वस्तुतस्तु सत श्राविभोवराय 

“ फारणकलापोपादानमिषि सतोऽपि भ्राविर्भावः सन वा श्रसन्द बा । श्रये, 
सामभ्युपादानयैयच्यम्‌ । द्वितये * ससस्कय्याभ्युपममः स्याद्‌। इति 
दोपलामान्यान्न सांख्याभिमवते घटादेः स्वः सत उत्पादलचणः सत्का- 
स्थैवादः साधुः । किन्तु" येदानों षटादिकं म्स ्तयैव सत्‌, एवमु. 
सत्ते प्रपि । नदि कारणनरद्यप्तत्ताविरेकेण कार्य्यं एक्‌ सत्तास्ि, 
"वाचास्म्मणं विक्रया नामधेयं वत्सत्य ख भ्रात्मा (छा ६।१। ४) 
चदनन्यत्वमारम्मणशव्दादिभ्यः” ( न° सू २।१॥ १४६) इत्यादि. 
श्ुषिूरमरमायात्‌ ! श्राविर्माबविराभादी ठु मायामयस्यानिर्वचनौया- 
वेवेति तत्त्वम्‌ 1 ३० ॥ 


सामर्््मह्ति यदि हेतुगमप्यलोकेा- 
स्पे तदा खछुुमादिकमप्यतः स्यात्‌ 
तदृयेग्यतापि न च सत्रमस्त्ववाधा. . 
जनान्यत्खपन्तविलयात्तव तर्कुदधः ॥३९॥ ' 


१०८ भ्त्यकूवत्त्वचिन्वामरौं 


श्रथ कारणन्यापारादेव तेनाऽसम्बद्धमपि किन्विदसदुसियते 
कारणसामरध्वं दीदमित्याशद्ल्याद-- साम्यमिति । यदि दै 
कारणनिष्टं खामथ्यैमलीकस्यात्यन्तासव उत्पत्तावुखादने, षदाऽस्लाः 
विशेषात्‌ खड्सुमादिकमपि श्रवः कारणात्‌ स्यादुल्ययेतेखयैः 1 
प्रसतेाऽपि ये्यस्यैव कारणन्यापारादुतपत्तिनं सर्वैसयेत्याशद्क्या- 
तदुयोम्यवापोति । तस्या$सता योग्यत्व कि' सतत निरुपास्यवि" 
णत्वम्‌ १ उव निरपाल्यवामाव्रमेव १ अथवा निरुपा्यस्यैव कचन 
स्मै; १ इवि विकर््यायं दूपयति--न चेति । असतत्ववाधात्‌, श्रः 
स्का्यैवादभङ्गप्रसङ्गादिय्ः । द्विदीये सर्वमसदुयोग्यमेवेषि सव 
सुस्पथ्ेव । कतीये स धर्म्मोऽपि निरपाख्य एव, तद्विलच्छणो वा । 
पराये ्रसपि श्रसदन्वरादविरेषात्‌ । द्िवीयं पराह--नान्यदिति। 
भन्ये निरुपाख्यविक्त्णरयेत्‌, विं सलः स्यात्‌ ¶ भरनिर्ववनीये ' 
वा 1 उभययाऽपि ठव वर्बुद्धस्वा्फिकस्यासत्कारयैवादिनः स्वप 
स्यासतरययेवादस्य विलयाद्‌ मद्गापत्तेरित्यथेः ॥ ३१ ॥ 


नेदं हि सत्यमपि जन्म भजेन्न सत्वं 
देते ९ = 
न वा सफलता स्वत एव सिद्धेः । 
श्द्रेतवादिनिगमान्तविरोधताष्दे 
विग्वं ततेोऽप्युभयतोऽस्तिविलस्तणौ तत्‌॥२२॥ 
एवममरकाय्यगा्दं निरम्य म्बौख्याभिमसं सत्साययवरा दं निरस्यवि- 
नेदभिखि । श्मयमर्दः--जन्मनः प्रागपि कारदस्य पटाद; मस्ये एुला- 
काद्दिकारकव्यापरारदवस्यः स्पात्‌ । कारदसचाय ददि कारकम्एा- 
पाटः दपेरपागेव स्‌, किंविधयः पुनः फारकय्यापारः स्यान्‌ ¶ चप 
> सदपि काय्दस्वाभिष्यपयं कारकव्यापारा म शरणाय, वदमि 


नव॑ प्रकरणम्‌ 1 १० 


न; अमिव्य्कवैयम्यात्‌ । च्रमिन्यञ्नकरो ` ह्यादित्यादिः स्वविधय- 
रूपादीन्‌ स्मगोचर्देशस्थान्‌ युगपदबिशेपेखाभिन्यनक्ति ! तधा कुला- 
ल्ादिव्यापरारोऽपि यदि खदादिविषये चटायमिच्यञ्जकः स्यात्‌, तदा 
स्वगोचर्रदादिगदं घटशराबादिकाय्यैजाते युगपदेषाभिव्य-खयेत्‌ । 
ज च वथा दस्य, वस्मात्‌ स्तरः सत उरपादलन्तणः सर्का््यवदेाऽपि 
वेदान्ताभिमवाद्विीयसिद्धान्वविसद्धत्नान्न सुरिति मनसि निधाय 
आदद श्रद्ैववादिनियमान्वनिरोधव इति । फिवयुपसंहरति- 
सता ऽषीवि। तददय विर सृष्टेः पूरेयुभयते वि्तत्तपमनिर्वा्य- 
मेवेति सिद्धमिति दिग्िजयः। ३२॥ 


मायामये जगति नास्ति नयम्रवेशेऽ- 
सेम्भाव्यमानकलनात्मत्तया हि तस्याः 1 

मिथ्यैव सा तदुदयस्य तथात्वमेव 
वरह्माचवेधविनिद्रत्तिरिह असिद्धा ॥ ३६ 7] 


नन्येवं मायायां सत्सर्ये च विरूखप्यमाने भवरदुक्तमनिर्घचनीयमपि' 

कथं सिद्धेगत्‌ १ शइव्याशङ्स्य सम्भाव्यमानावभासरूपत्वान्मायाया 
न चत्र सदसवो्विंतरशता प्रवेश इव्याद--मायामय इति । तस्या 
मायाया इदयेः। दीति लेोर्प्रसिद्धमायायाः श्रप्यसम्भान्यमान- 
रचनापटीयस्तवं र्टमिवि नाणुमात्रविरूल्पल्यावकाशो ऽस्तोय्यः । चटु- 
्तम्‌--“'अलङ्भगये छयमस्माकं यद्‌ युक्िप्रमापन्यां छरषटत्वं सुच- 
रत्वे कल्पत्वं भवेद्‌” इति । वार्चिकारैरप्येवदुक्तम्‌-- 

“तेयं ्नान्विर्निंसलम्वा सर्वन्यप्यविरोथिनी 1 

सद्दे न विचारं स्या चमे यद्वद्‌ दिवाकरम्‌ ॥ 

श्मविद्याया भरदिथात्वमिदमेदाऽन्र लयम्‌ ! 


११० भ्रयकूलतत्वचिन्तामणौ 


यद्विचारासदिष्णुत्वमन्यथा वस्तु सा भवे ॥ 
यद्धिचारासहिष्यएलवं तस्यां स्या्त्लद्कुविः । इवि । 
नन्नस्तु मायापरिणामत्वं प्रपच्चस्य, दथापि न मिथ्यालसिद्धिः, 

मायाया; "श्वामाविकी ज्ञानवत्तक्रिया च { एबे० ६ । ८ ) “देवात्म- 
शक्तिं स्गुयेनिय्ढाम्‌ ( श्वे १1 ३ ) इत्यादिशरुषिषु ब्रहमामल- 
स्रभावस्दयो; श्रवणेन परमाथैसत्यत्वात्‌ । तत्परिथामस्यापि वरसमस- 
न्ताकत्वानपायादिलयाशद्क्य तस्या भिथ्यात्वमुपपादयिल प्रतिजानीते-- 
मि्यैवेदि ! सा माया मिथ्यैव रवाधिकरणदत्तिव्याप्यबृत्यभाव- 
प्रतियोगिन्येवेयधः । श्रयं भावः-न सदुदाहतश्रतेस्बदुलेचिते$य, 
तस्या निरशुणचिदेररसव्रदास्वभावतवे शस्वगुैर्निगूढाम्‌? “ज्ञानबलक्रिया 
ष्च" ति त्वदुदाह्ृववाफ्योपविरोधात्‌ ५न वस्य कार्य" काणश्च 
वियद ( मवे ० ६ । ८ ) “सात्तो चेता केवल निरश्व (धवे० 
६। ११) ईति पूरवोत्तरसन्दर्भविरोधात्‌ । सखगाौनिंशृढामिति । 
खानां सपदविशेपपस्वारस्येन बरहमसम्बन्धव्यावत्तना्च । वपादू 
“देवात्मगकतिम्‌'” इत्यस्य दे एवात्मा घान्विकं रूपं यस्याः करिपत- 
स्याधिघठानन्यतिरेकेण चाचिकरूपाभावादिि बा 1 अअन्येन्याभ्यासाद्‌ 
दैवस्य सर्थादिष्यवदारनिर्वादकत्वाशच उपचारादू दैवस्य स्वरूपभूता 
मिति वाथैः। एवं भस्वाभाविकी? शत्पेवदप्यनन्यापीनत्वपरमिवि 
न फश्चिद्‌ दापः। प्रद्मावरोधमादरेण निद्रचिश्रवणादपि वस्या मिथ्या- 
स्मियाद-मरसेत्यादिना । प्रह्मयः प्रयपमेदेनावधोधः साचा 
स्कारष्ठेन विरोपपसका्य्याया निदृत्तर्वाया यस्या; सा वधा इद 
येदान्वगराश्ये प्रसिद्धा 1 

५दस्यामिष्यानादू येगनास्वमावाद्‌ । 

भूयवयन्ते विशवमावा निषत्तिः ॥," (गवे ११ १० ) 
श्यि कार्यः मद निष्रतिः प्रपिदधवेयवेः । यद्रा, धद परेऽपि 
मिष्पामूतपयं बट मापेदि गौः प्रिदधा, देन्रमातिक्ोपदरसिवदस्य- 


नवमं प्रकरणम्‌ । १११ 


वादा हि मायेयमिति सर्वेजनन्यवहारः । सू्तकृषोऽपि “मायामा- 
अन्तु कार्स्येनानमिन्यक्तखरूमत्वात्‌"" ( न= सू ३। २1३) इवि 
स्वप्नरयादैष मायाश्व्दप्रयोगः । 
“माया ह्यपा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद ! ! 
सर्वमूृवगुयीर्यु्तं न मां पर्यन्वि सूरयः 11" 
दपि भगवदाप्यवास्तवस्वेन प्रतिपिपादयिपिवे विश्वरूपे मायाशव्द- 
प्रयोगः छत इत्यादी प्रसिदधेवयर्थः । इत्यच्च उन्तुद्रयवन्मायाससुचितं 
बा, भायाशक्तिकं वा, परिणममानमायाधिष्ठाने बा त्र्य जगदुपादानम- 
स्तु, सर्वधाऽपि मायेव दुर्निरूपस्वमावत्वाजगन्मिथ्यैषेलयाह-- वदु 
दयस्येति । वध्या मदौकाश्रयनिपयत्वेन प्रसिद्धाया मायायाः सकाशाद 
दय उत्पत्तियैस्य विश्वस्य वस्याऽपि तधात्रमेव मिध्यात्मेग्रेययेः ॥॥३३॥ 


यावन्न चात्मधिपणा श्रुतिवाक्यजा स्या- 
त्तावन्ष्रपापि सकलव्यवहारयेग्यः 1 
मा्रादिरस्ति निजवेधसमुच्वे च॒ 
ब्रह्मेव सर्यमथवाऽच्रतमात्मसिन्नम्‌ ॥३४॥ 


नतु न मिध्यामूस्याथक्रियासामर्य्यम्‌ , नदि एएक्तिरजतेन कदं 
कस्तु शक्यम्‌, न वा स्ुगदृप्याम्मस्ि स्नातुं शस्यमिदारादद्य किं 
भिध्याभूवस्बार्थस्य भ्रान्विकात्ते तधात्याभावः ¶ उव वाधकाक्ञे ? इवि 
विकट्य अराय उत्तरमाह--याददिवि । श्रार्मधिषया श्रात्मवच्रताचा- 
स्कर्ट माव्यदि८ ण्टगन्यतेदणदिः सरदि पदगो यर्वा सक 
क्तभ्यवदारयेएग्य पेयव्यादवमिव्युक्तमधच्तादिव्य्यः! स्वाप्नयादी च 
सत्रानपानादि वदान सर्वातुमसिद्धम्‌, छ्छिरलतादेरपि पु्यपरवर्चक. 
त्वापर्थक्िाकाप्वा छचिदस्त्येवेवि मावः । द्विवोयेऽप्युच्तरमाद-- 


११२ प्रयथुतेत्त्वचिन्तामयो 
निजबेषय इादिना । तत््वसाच्तात्कारे जाते ठु श्नान्तेरप्यमावा्‌ 
सर्वमध्यस्त प्रमात्रादिरूपं जगद्र्ैवेति 1 यद्रा, श्रात्मभिर्न्न स्व॑ममतं 
च्लमेवेत्येवशभयधांऽपि जगते बाध एव फलित इयथैः ॥ ३४॥ 
स्वप्ने यथाऽश्वगजयानमुखं श्टूषापि 
दष्टुस्तदास्ति सकल्तव्यवहारयेग्यम्‌ । 
जाग्रत्तथा जगदिदं व्यवहारेग्यं 
द्ष्टु्भवेद्धमजमेव श्रृषापि तावत्‌ ॥६५॥ 


कत्पितस्यापि यावदज्ञानभावि व्यवहारयोग्यत्वमुक्तं पुनः स्प्यति 
सवप्रष्टन्देन--स्वप्ने इति । निगदन्याख्यातं पयम्‌ ॥ ३५ ॥ 


छध्यस्तमात्मनि जगन्न ततो विभिन्नं 
नासिन्नमप्यतिविरुद्धतयाऽनयेः स्यात्‌ । 

नद्येकता सदसतोरपि युक्तितोऽतोऽ- 
निरवाच्यमेव निगमान्तगिरेति सिद्धम्‌॥ ९ ६॥ 


इत्थं कारणस्वरूपपर्याजोचनेन जगते भिय्यास्व॑ कर्पितस्यापि 
यावद्रा व्यवदारयोग्यत्वच्च प्रदश्यै "वाचारम्भणं विकाराः नामधेयं 
श्त्तिकेत्येव सयम्‌” (छार ६। १। १ 2) “तदनन्यत्वमारम्भणगशम्दा- 
दिम्यः (० स्‌० २1 १। १४) इत्यादिशरुतिसूप्रोपदर्पिवरीत्या ब्रह्मणे! 
भेदामेदाम्य निवक्तुमशस्यदया जगवेाऽनिर्गाच्यत्वनमितोऽप्यसलीद्युपपा- 
दयन्तुपसंदरवि--श्मभ्यस्वमिति 1 श्रात्मन्यध्यस्तत्वादेव जगत्तवोऽधि- 
छानाद्विन्यं न भवतिं । नाप्यभिन्नै सदसवोरैक्यायोगादित्याद-- 
भनयेारिदि। मदनगवो-सदसतारतिविरुद्धवया, दपि ज्ञोकयेदप्रसिद्धम्‌, 


नवमं प्रकरणम्‌ 1 ११२ 


नट्येकता युक्तिसिद्धेवि योजना । अव एव वदनन्यत्वमित्वधिकरणमाप्यै 
“न्ननन्यत्वं न्यतिरेकेणाभावः काय्ैस्यावगम्यते” (न° सू माध्य ० २। १। 
१४) उति “न खल्वनन्यत्वमित्यमेदे नुमः किन्तु मेदं ज्यासेधामः' (० 
सू भाम ० २1 १1 १४ >) इति भामत्याञ्चेाक्तम्‌ । रतो ऽनिर्वाशध्यमेव 
युक्तिषो चाचारम्भगश्रत्यलुुयवरकैः “सर्वं खस्विदं ब्म (घा० । १४। 
१) “नेद नानास्वि किञ्चन (द° ४। £ । १) इत्यादिविधिनिपेध- 
सखप्रतिपप्दकनिगमान्तगिरा षैदान्तवाक्यैरिति सिद्धमित्यथैः ॥३६॥ 


तस्माजनिस्थितिलथा यत ईन्यरत्स्यु- 
स्तद्रह्म विद्धि परमरारसपदाभ्पिषम्‌ । 
वैदान्तसिद्धमखिलस्य तदेष हेतु. 
मायासहायमखिलक्तमनन्तशक्ति ॥ ३७ ॥ 


एवं श्चसिद्धान्तं जगते ऽनिर्वाच्यत्वेन मिश्याववं प्रसाध्य कत्पदार्यस्व 
भायासवसस्य ब्रह्मणो जगजन्मायभिन्ननिभिन्तोपादानकारणत्वग्यवस्वा- 
पनै परभप्रक्ृतमुपसंददरति-वस्मादिति ! “यतो बा इमानि 
मूवानि जायन्ते, ( तै० ३। १। १)1 
"ध्यत; सर्वापि भूतानि भवन्दादियुगागमे । 

४ यसिश्च प्रलयं यान्वि सुरेव युगरचये ॥ 

(म० मा० च्रु° श्न० २५४ । ११) “जन्माद्यस्य यवः” (न० सू७ ‰"। 

१। २) इलयदिश्रुविश्विसूत्रे्येः यत ईैशराद्‌ मायेपदिवयैवन्यादखित- 

स्य भूतभौविकम्रपश्यस्य जनिष्थिचिलवाः स्युः, वत्परमात्मपदाभिषेयं नद्य 

विद्धि--“वद्‌ विजिज्ञासस्व वद्र" (वै ३। १) इति स्वर्या प्रवि. 

पाद्िवरीदया जानीदि 1 यद्रह्म नियशुदधबुद्धमुक्त्वमाबवयः बेदान्वप्रति- 

पा तदेव मायासदायं मायेपपदिदं स्‌ सवंत सर्वरक्ति सवस्य दतु 

ररभिन्ननिभिश्तोपादानमिवि वेदान्तसिद्धमिवि योजना ।। ३७ ॥ 

१५ 


११४ प्रयक्‌ तत्त्वचिन्तामणौ 
तदूह्य शक्तिशवलं वियदादिविश्वं 
खषा क्रमेण निजवीत्तणते विचित्रम्‌ । 
नानेव भाति जगदीश्छरजीवभेदा- 
देकं विशुद्धमपि यद्वदुपाधितः खम्‌ ॥३८॥ 


नन्विस्थं भवदुक्तदिशा प्रपच्चजन्माद्यभिननिमित्तोपादानलैन 
न्दप्व “सवं खस्विदं ह्म” ( छा० ३॥ १४। १ ) इ्यादिश्रृतिसिदध 
स्वेति जगल्नोवेशचरादिभेदप्रतोतिः किंनिबन्धनः इत्याशदुक्य मायः 
कतका्यैरूपोपाधिनिवन्धनैव मेदप्रचीतिरिप्यिपरत्याह--तदिवि । 
वरपरिणिममानमायाधिष्ठानलवेनाभिन्ननिमित्तोपादाने व्रह्म वस्तुत एक" 
मद्वितीयं विगुद्धमपि शक्तिशवते मायोपदितं सत्‌ “तदै्तत षडु स्याम्‌" 
(चा० ६1 २। ३) इत्यादिशरुषिसिद्धनिजवीकयता वियदादिविव 
साधारा क्रमेण--““तस्माद्रा पतस्मादात्मनः आकाशः सम्भूत श्राकाः 
शद्वायुः, (सै०२। १६ १) इत्यादिश्रुतिसिद्धकरमेण निचित 
भैतिकरूपमसापारणश्च सृष्टा जगद्भूवभोतिकरूपम्‌ ईर्ससकं 
जीवाः प्राणधास्णोपाधिविशिष्टाः तेपामन्योन्यभेदः जगदीश्चरजोवभेदात 
नानेव भाति प्रतीयते । तन्न दटान्तः--यद्वदिति येन प्रकारेणोपाधित 


घटमणिरुूमल्लिकायुपाधिमेदेन खमाकायं नानेव प्रतीयते 
योजना 1 ३८॥ 


स्व्वरऽखिलयरः पुर्पोत्तमाऽतः 

श्टषटाऽखिलं स्थिरचरात्मकटेहजालम्‌ । 
जीवात्मना स च विभुः पविते तत्न 

स्वस्मिन्‌ स्थितोऽपि वहुधा प्रविभाति शद्ध+२६ 


नवमं प्रकरणम्‌ । ११९ 


प्वत्सष्ा वदेवालुप्राविशद्‌"” ( तै° २. । ६ । १ ) इ्यादिशत्ययै- 
पयजलिचनया चद्व जीवद्पेण चराचरेषु पवि्टमिवि दीयंस्तत्य- 
दर्यं भगवन्तं वासुदेवं सर्वाकारेण भ्येयत्वेन हेयत्रेन च वर्णयति-- 
सर्वेश्वर इति । “एप सर्वे्वरः,” ( छ  । ४ । २२ ) इवि शुतेः, अत 
एवासिलस्य व्रह्मदेरविश्वस्य गुरः सर्वकलोपदे्टा पुरुपोत्तमे मगवान्‌ 
वासुदेवः वन्न देवादिदेदान्‌ सृष्ट्वा स्वयं जीवात्मना प्रविवेश, 
(नतत्रह््चापि मां विद्धि सर्वतेत्रेषु मारव” ( गी० १३।२) इवि 
भगदद्रचनात्‌। स्वस्मिन्‌ से मदिप्रि स्थितेऽपि खवः शुद्धोऽपि 
सर्वभेदनिनिर्युच्तोऽपि बहुधा नानारूपेख प्रचिमादौत्य्धः । ३८ ॥ 


व्योमादिविश्वमखिलं निजमाययेशः 
ऊु्वन्नसह्ववपुपा समदि भृन्नि । 

तिष्ठन्न मापिकयुणैः समत्रैयलिपतः 
स्वात्मावयोधविनिदत्तयुणप्रवाहः ॥ ४ ०॥ 


मायया कर्चस्वादिरूपेण सर्व॑ छनि नियकृटस्यवया निरनैष 
एवास्तोयाद-च्योमादोषि । स्वमदिक्नि भृभ्रि भ्परिच्दि्नलमाव- 
वया ऽप्पण्डमदिभ्नि व्ि्ठन नित्यं सत्स्वरूप एव भगवान्‌ बापुदेबो 
यिकगुगैः फारगस्वरूपन्‌ समव॑वि--उल्नेगेनापि न सम्बेप्यते । वन 
देतु --भनिप्र वि । भ्एण्डाद्रंववया भ्रसप्रो निन्यङूटम्ध इन्र 
*"श्रसप्ना नदि सञ्च (च ४।४। २२) इति धते. 1 त्रापि 
दु -स्यस्मत्यादिः । स्वात्मायथेधेन निन्निरावरगम्वरूपानमदिन्ना 
विशेयेप नित्यमेय निद्रता गुपार्मिरा माया सकरार्य्द समारन्पः 
प्रवादृश्च यरिमिन्‌ स चति विप्रः॥ ४०॥ 


११६ प्रत्यकूतच्वचिन्तामौष ˆ 
“ छषटिस्थितिप्रलयकारणताविशुद्ध 
मायाश्नये भगवतीनश्वर आस्मतन्घे । 
आरापितार्ममहसेव निद्त्तमाये 
वेदान्तगीभिरिति निश्चितमात्मविद्धिः॥४१॥ 


नलु जगजञन्मादिकारणएत्वाकान्तस्य कथमलिप्त्वमियाशद्क्याह-- 
सृष्टीति । वस्तुतो निस्यविशद्धे भगवति सृष्ट्यादिकारणता श्रारापिवा । 
तत्र दैतुगम विशेषणम्‌-मायाश्रय इति । भयाधिषठाने तदधिष्टानलः 
मात्रमेव कारणत्वम्‌ । 
गदुक्तम्‌-“श्रपू्वानपरं ब्रह्म तस्य कर्य न कारणम्‌ । 
भ्रधिष्ठानत्वमाघ्रेण कारणं ब्रह्म गीयते ॥” इति । 
तया च तस्य लिलञेपत्वमच्माहतमिययैः। एतदेव विशेषण ˆ 
` घ्रयैण विशदयति -दैशर इति । करमुमकर्मन्यथाकै" समर्ये श्रत 
एवात्मवन्त्रे सर्वत्र हेतुः--श्रातमेदयादिः । स्वरूपप्रकाशेनैव निद 
निषत्ता माया यस्मिन्‌ इ्युक्तविशोषणविरिष्टं वसं वेदान्तवाक्यैरात्म- 


व्त्वमिद्धिविंनिन्वितमिवि योजना ॥ ४१॥ 
तस्मादयं हि भगवान्‌ परमेश्वरत्वा- 
दत्तानहेतुकमवाम्बुधिकर्णधारः । 
श्राराघ्य ्ात्मपदवोधसमुद्धवार्ध 
^ मेत्ेपुभिः सततमादश्ताऽतिभक्त्या॥ ४२॥ 


सफलवेदान्वरदस्यवस्नक्ान भगवदुभक््यधीनै “यमेष वृणुते वेन 
छम्ब" (सु° ३। २ । ३) “वस्य देवे पण मकि? (श्वे ६ । रर) 


† नवमं परूय्णम्‌ { ११७ 
“दैवी हेषा गुणमयो मम माया दुरयया । 
मामेव ये प्रपयन्वे मायामेतां चरन्ति वे ॥ 

(गी० ७1 १४) “(तदसिष्यानात्त तिरादितं ततो हास्य वन्ध 
विपर्य्यय (न° सू २।३। १३) इयादिशरविस्एविसूत्रकदम्ै्भगव- 
द्वक्किरेव सकल्ञपुमथैपर्यैवस्ायिनी सुमुत्तभिरादरेण कर्चन्यत्वेन विदिते 
त्पाद्--उप्मादिसि। यस्माच सेसारदरणोप्रायोऽन्यो। नाप्त चस्माद्‌ श्रयं 
दि स्वभक्तानां नित्यापरेत्तो भगवान्‌ भजनीयरुरीरलङतः परमेश्वर 
त्वादनन्वकल्यागराणे शुसुद्धभिरात्मपदस्य ब्रदीक्यस्य ` वोधस्तदुपत्तये 
सद्वमनवस्वमादग्वस्तत्परत्वेन प्रविभक्ता श्रविद्ययेन मक्तिमंसने वयर 
प्माराप्वः । श्राराध्यत्वे देतुः--अन्ञानेलयादिः । भ्रततानदेतुका यो 
अवाग्ुभिः संसारसमुद्र; पारेत्तारणे कर्मारः । नदि भगवन्तं 
विदारय फोाऽप्यन्यः सैसारवार्कः प्रसिद्धोषस्वि। तधा च स एवा- 
चारख्यह्पेण स्वाटमरूपेण च सा्ठात्‌ उत्त्वनोदानेनेदततेति मात्रः 1 , 

"वेपामरं सयुद्धर्चा सल्युसंस्तारसागरात्‌ ॥ ध 
अवामि न चिरात्‌ पार्थं ! मय्यप्रेशिवचेदसाम्‌ ॥ 
( गौ° १२।७)। 
इति भगवद्रचनादिषि ॥ ४२ ॥ ५ 
यावन्न छरष्णपदपद्मयुगे सुखाच्धो 

व्रेम्णाऽर्पिता सवमतिरुञ्ज्वलभावनाद्या । 
ताचदिवददयस्ुखास्विचोधसिद्धा 

वान्ति परन्विरपि मेप्लपत्एवम्तानदा १९३५१ 


पवदेद च्यतिरेकमुखेन द्रटयवि-- सारदिदि । यष्ढन्‌ स्वमतिः 
अवयादिनवपामश्त्या उञभ्यला ददुच्यतिरिकरसराना्नन्वदया भ्रवयन्द- 


११८ भरत्यक्‌ तत्त्वचिन्तामणौ › 


खच्छा या भावना तया युक्त प्रेम्णा श्रतुसगेण ष्पदारचिन्दयुगते 
सुखाम्बुधौ नार्षिता भवे वावसप्रत्यगमिननाद्यानन्दवस्वाववेधसिद्धि 
प्रयोजनिका या वेदान्तश्रवणादै प्रवृत्तिः खा मेत्तफलावसाना 


नास्ति न भवेत्‌, किन्तु श्रममात्रैकफला, प्रनयैपरयय्रसायिनी श्र्यु 
स्यादिखथेः !। ४३॥ 


तत्तवं पदार्थपरमे-रजीवभेदा- 
ध्यासेकरेलुविनिचत्तिकरीशभक्तिः। 
प्रेम्णाऽत एव पुरूपोत्तमपादपद्े 
स्वान्तं समर्प्यं फलसङ्गघ्रते स सेऽयः ॥९४॥ 


सकलानर्थोनमूलिनी भगवद्धक्तिशुपपादयंस्त्प्रकारं दमौयति-- 
समिति । तस्व॑पदाथैयेः परमेश्वरजीवयेप्य भेदाभ्यासस्तस्यैवं प्रधाने 
दैतःः फारणमज्ञानं तस्य विरोषेण सकाय्यस्य निड्त्तिकती ऽन्भूलिनी 
ईशस्य श्रीकृष्णस्य मक्तिरिययैः । अत्‌ एष पुदपेपत्तमपादपद्ये प्रभया 


स्ान्तमन्वःकस्थं समपय स भगवान्‌ पुख्पोत्तमः फलसङ्गं विनः 
सेबनीय इति याजना ॥ ४४१ 


तेस्सेवयेव तिमले सुविवेकयुक्ते 
वेराग्यशन्तिमुखसाधनयोग्यता्ये । 

स्वान्ते स्वयं निजस्खात्मचिदद्वयाच्ं 
भ्रादुभवेन्सुङ्कर श्रात्ममुखं यथाच्े ॥४५॥ 


सेवनफषं स्प्टयवि--उदिवि । तस्य भगवता वासुदेवस्य सेवयैव 
निरज सुघुविवेकयुक्ते अच एव वैराग्यादिसाधरै्यां योग्यता शचा 


॥। 
< 


= नेवं प्रकरणम्‌ । ११२ 
त्ताठ्छासार्घवा तया सम्पन्ने स्वान्ते चेतसि स्वयमनायासेन निजसु- 
खात्मकं ॒चिदह्वयं स्वच्छः स्वरूपं प्रादुभवेत्‌, स्वच्छे दर्पणे स्वरीर्य 
सुखमिवेवि योजना 1 ४५ 1] 
च्राकाशवायुशुचिवारिभुतरे विवरत्ता 
यस्यारमने भगवते स्युरनन्तशक्तेः 
स्वनज्योति पाऽपगतसंष्टतिदेपपम्‌र्ते- 
स्तद्धक्तिरेव भववीजनिद्ततिहेतुः ५४६॥ 


मगवद्धकतरवर्यसरतन्यवां प्रदेयन्‌ मप्यस्य भगवदू विवर्तं 
दश्ैयति- प्राकापरेति । स्वभ्योविपां स्वरूपप्रकाशमदिम्नवापगतः 
ससूविस्पो दपए यस्याः सा म्तः स्वष्पं यस्य॒ सरय मक्िरेव मव. 
धीजत्यावियदेर्िद्त्तिदेतुरित्ययः। रस्य कस्येत्यपेचायामाद्-- प्राकारो 
त्यादिना ] यस्यात्मनः प्रत्यच्छच्यस्य नित्यगुदधवुद्धमुक्तस्वभावस्य भगवता 
मजनीयराणगग्णालङ्वस्य श्रीकृष्यर्य भ्राकाशरादयेो विवर्चाः स्युसस्ये- 
यर्थः ! श्रारशा्दिविवत्ताधिष्ठानतवे हेवु"-- प्रनन्वभक्तिरिषि ॥४६॥ 


स्ाध्याययत्तत्तपञ्मादिजशद्धियुक्ता 
धीरा पितरिकविरतिप्र्टतीच्ययुएयाः । 
श्रीवास्ुदेवपदयुग्मसरो जगन्धं | 
नित्यं भजन्ति परया श्चतिजन्यभक्तधा॥२७ 


गवदरषिरिणि मगयदादापानननखपस्ययर्माचरणेनैय पुख्पधैरे- 
याया जायते इत्याद्--प्रप्पायत्यादिना । स्गरप्यापादिस्बपर्म्माप- 


१२० प्रत्यकूवस्वचिन्तामणौ 


रणेनैव शद्धान्व करणा अरत एव धीरा निषयैरततुग्यविन्ता , तत्र हेत्‌ -- 
विवेकेत्यादि । विवेकरवैराग्यादय इड्या स्तुत्या ये गुणास्तै सम्पन्ना 
सन्त निस्यमनवरत श्रीबासुदेवपदारविन्दमकरन्दसुगन्थ श्रमरा इव 
पर्या प्रेम्षत्तणया भक्तया भजन्तीति सम्बन्ध । भ्रुविजन्यभक्तयेत्यत्र 
श्रुति श्रवणम्‌, कौर्तमादेरप्युपलक्षणमेतत्‌ । 
“श्रवणं कौरत्तन विष्ये स्मरण पादसेवमम्‌ ! 
अरैन वन्दन दास्य सख्यमात्मनिवेदनम्‌ ॥ 
(भा०७।५।२३) इति । 
त्ैकाङ्गस्यापि प्राधान्यविव्ठया श्रुतिमात्रस्य यहणम्‌ । तदुक्तम्‌-- 
“्रोविष्यो श्रवणे परीन्तिदभवद्रौयासकि कीत्तने। 
भ्ह्णाद स्मरणे तदड्ध्रिमनने लचमी प्रु पूजने ॥ 
अक्ूरसत्वभिवन्दने कपितिर्दास्ये च सस्येऽद्ुन । 
स्ैध्वात्मनिबेदने बल्लिरमूत्‌ कृष्णाप्निरेषां परम्‌ ।1११ि॥४५॥ 


ज्ञानं तदेक्यविपयं स्वयमेव तेषाम्‌ 
पादुभेवेत्तत इहैव विसुक्तवन्धाः । 

तिष्टन्ति नित्यसुखमेोक्तपदे विश 
विध्वस्तमेदधिपणा छतङ्कलयतृक्ताः ।[४८॥ 


भगवत्पदाम्भोजाुरागिणां तच्वन्तानै वत्फलञ मोचप्रापतिध्वानायासेन 
सिद्धयतीयाद्--क्ञानमिवि । तेन परभारना व्पदार्ेन स्वपदार्थस्य 
भलक्त्तस्यै्यमेव विषयो यस्य श्चानस्य ठततदैक्यनिपयं कषा स्वयतेव 
स्वप्रयमं विनैव मगवसप्रसादादेन देषा चर्या भक्तया भगवन्त भजनवां 
प्ादु्वेत्‌ । उन दैवार्मिन्नेव शरीरे विध्वस्ता वत्त्वज्तानेनाज्ञानवाघाद्‌ 
पिवा भेदधिवया जगञ्जावल्वादिमेदुभवीवियेषां चे विदुकवन्धा 


नवमं प्रकरणम्‌ । . १२१ 


प्रमादव्यादिवन्धविनिर्यु्ताः सन्ठः श्रत एव छृतङ्व्यवयः दृप्ताः सन्वः 
निदयघुग मेक्ताल्ये यत्पदं विरुद्धं निरखना्यं सर्मिसिछन्वि--वदरूपा 
भवन्तीयधः।] ४८1 


स्वाविययाऽ१्वतपियां भगवतदाव्जाद्‌ 
धैसुख्यमेव भवष्ब्युभयाम्युराशो । 

पातक्रदेतुरिति निधितमागमान्ते. 
स्तस्मात्तदद्प्रिकमते निरता महान्तः॥४६॥ 


स्वस्ररूपावरपेन भगयत्परादू मुख्यमेव स्ंमारसिन्धुपावदैतः, 
दर्मा उदाभियुल्यनेवरादरयं खम्पषदनोयमियाद--स्वावि्येचि । 
श्प्टार्थं पगम्‌ [1 ४< ए 


विष्वं समस्तमजडं जडम्पात्मनीशेऽ- 
घ्यस्तं समृलमग्ठतेऽनु गतेऽच्य्वेष्े । 

दस्यं विहाय तत श्वात्मपदं विशुद्धं 
बरह्येक्यमेव सुधिये हि विदन्ति तत्त्वम्‌॥५०॥ 


कत एव मगर्द्र्ताः सम्यम्‌ वेदान्वर्दस्यं दर्यान्यन्वामप्रपन- 
चिदे नित्यसुने अर्य स्वमना्यतेन जानन्दात्यट--विश्वमिदि । ममून- 
मविद्ासद्दिवे खमम्ठे पिव जं षटादिटस्वरूपमजहं पमादन्वददिम्प- 
मा-मनीते मायो, यम्वुने ऽग निव्यमुम्म्दमापे, भ्नुयवे स्यापः 
यैवन्दे, अच्छ्रापे गुदसानमन्प्पे$प्दख्यन्‌ ॥ सद्र चं सुधियो दरिमथ्ि- 
ओपपखान्व.फरदा दरपमपिपावत्सास्य दिद्धाय सिध्वत्वेन वापि 
१६ 


१२२ परत्यकूलत््वचिन्वामणौ 


1 विषदं ॐ 
चिनिधिय तते दृश्याद्‌ बिल्लक्तयमाव्मपदमते विष्द्धं बह्छक्य 
मसण्डैकरसे दत्त्वमनारापितम्‌, हि श्रूयादिप्रसिद्धम्‌, विदन्ति साता 
्ुरवन्तीत्यथेः 1 ५० 1 


संसाररोगपरि पाडितचित्तदेहा 
अव्रह्मलोकमवधोरितभोगवाज्छाः 1 

शान्तयादिसाधनगणैरजरामयण्यं 
जित्ञासवोऽभयपदं य॒रुमाश्नयन्ते ५५१॥ 


येन करमेण जानन्वि ठं रमे दरीयन्नधिकारिविरोपणं दरौयवि-- 
संसारेषि। ससार एव दुश्विकिर्स्यन्याधिदया रेगस्तेन परिव भ्रासः 
मन्वा्‌ पोडिचश्ित्तह्फो ददो येपान्वे यवः सर्वत्र चयाविशयादिदोप- 
ष्ट्वा श्रानदयनोकं वस्पय्यन्तमवधीरिता विरख्छवा भागवान्दा यैषवे। 
देन सम्यम्‌ विवेकयैराग्यसम्पन्ना दति फलिवम्‌ । ठवः शन्स्यादिः 
साधनगयः सयुता श्रजणमराख्य जरामरोपलचिदसर्वसंसारय् 
विनिर्मुममयपद्‌ श्वदा जि्तामवे श्षातुमिच्छगर गुरुमात्मवच्वापदेश्- 
माश्रयन्दे-सेवाप्रणिपावादिभिरनुश्रुततयन्ठीत्य्ः 1 ५१1 


तेनेापदिष्टपरमैम्यमखणएडतर्ं 
वेदान्तमीर्भिर्लुचिन्य नयेरेश्ष्य । 

युद्धा स्वयं सुखघनं श्रविशन्ति धाम 
स्वाराञ्यलाभट्तट त्यतया.ऽभिठप्ताः ॥५२॥ 


नवमं प्रकरणम्‌ } शरदे 
सेनेति 1 सेवादिना स्वस्मिन्‌ प्रसादाभिञुसोकतेन शरुणापदिषटं 
परमैक्यम्‌--परा उत्छृ्टा मा प्रमा ययोस्वच्वं पदलक्त्ययोस्तौ परमौ तयो- 
शैक्यमखण्डतच््वं वेदान्वगीरभिंस्वत्त्वमस्यादिवाक्यैः, नयैः श्रयनुकूषलवकै- 
स्ुचिन्य मनने त्वा, अदेच्य निदिष्यासने कृत्वा, स्व्यं स्वाते 
बुदधूवा--यमहमस्मोति सा्तक्छदय स्वेनैव राजव , इवि स्वराट्‌ 
ब्रह्मतच्नं तस्य भावः स्वाराज्यं तस्य लाभस्तेन स्वाराऽ्यलाभेन एतं छृत्यं 
यैस्ते तद्धावस्तत्ता तयाऽभितस्ठप्ता निरदकुशां दप्ति प्राप्ताः सन्तः 
सुखघनमानन्दैकरसं धाम सवय्योतीरुपं प्रविशन्ति तत्स्वरूपा 
भवन्तीलथैः ॥ ५२ 1 


कार्य्या मनुप्यवपुषा श्रुतिसारवेाध- 

प्राप्त्यै हरो रतिरता यत एव धीरैः । 
गविन्दपादरतिभिः परमं पदं तत्‌ 

प्राप्यं सखेन न चिरं भगवस्प्रसादेः ॥५३॥ 


श्रतिदु्तभमधिकारिशरीरं प्राप्यैतदे सम्परादनीयमिल्याह-- 
कार्ययेति । यतोऽन्यधागतिरनास्तीयवः श्रुविसारो त्क्य तद्वोध- 
अ्राप्त्यै सुष्यवपुपा ऽधिकारिशरीरेण धीरैः हये रतिरेव कार्य्ये यन्वयः । 
कृत इत्यत आह--यव इति 1 गेोविन्दपादये। रिरलुरागेा येषान्ते 
षैरत यव भगवतः प्रसादो ऽयुपरहो येषां ८ येषु ? ) रै वैर्भगव्दनुग्रदी- 
रैस्देतत्परमं पदं सुखेनानायासेन, न चिर्मप्रतिप्रविबन्धेन प्राप्यं 
अववि, नान्पैरित्यथैः 1५ 


माया यदाध्निततयाऽखिलचिश्वहेठु- 
विक्लेपशक्तिरयित्ानपि मेाहयन्ती । 


१२४ प्रत्यक्‌च्वचिन्तामणौ 
जीवान्‌ स एव निगमान्तविनिधितेोऽद्धा 
सर्वश्वरोऽखिलगुरर्भगवत्पदार्थः ॥५४॥ 


नलु ब्रह्मादयो भगवच्वेन वहवः शयन्ते, तत्र को बा युख्यो भगव 
त्पदाधेः ¶ यत्रावुरागो ऽव्यभिचारेण क्त॑न्यः स्यादिति वत्राह--मायेति1 
“मावान्तु प्रकृतिं विदान्मायिनन्ु मदेधरम्‌? ( श्वे ४। १० ) इति 
शत्या यदाश्रितरूपेणाऽपिलस्य विश्वस्य हेतुरभदति यिक्तेपास्मिका 
विचित्रकायेत्पादिका शक्छिर्यस्याः सा भ्रसिलान्‌ नद्यादीनपि जीवान 
भेदयन्ती बरव, स एव मायानियन्वा सर्वेरतवेन शुविपरसिद्ध 
भसििलाना वब्रदयादौनामपि शुरुरयिल्तकलोपदैटा भगवान्द्‌ वाुदेवः 
भद्धा सादात्‌ निगमान्वविनिश्ितो भगवत्पदा्ैः “एप वशो"? 
(५०. ५। १२ ) “एप सर्वस्वेतानः१› (० ५॥ ६ । १) “प लोका- 
पिपविरेप लोकपालः", ( की ३। ८ )1 
“दैवी हेषा गुणमयो मम माया दुरत्यया 1१, (८ गी०७। १४) 
“मयाऽभ्यक्तेय प्रचि; सूयते स चराचरम्‌ ॥१» (गी € । १०) 
श्यादिश्रसिर्विकदम्यैः प्रतिपादिता मुल्यो भगवच्छब्दवाच्यः - 
श्री्प्य प्वेत्ययः । 
“गुद्धे मदाविभूर्याल्ये परे ब्रष्ठयि वर्चवै । 
श्रष्टप्ये भगवच्छब्दः सर्दफारणकारणे ॥१ 
श्वि विष्णपुराययचनातर्‌ ॥ ५४ ॥ 


साकल्यताऽविह्युण( भगतव्दुवाच्या 
वेराग्पधरम्मयगपेश्वरोधलक्षम्यः । 

यम्मिन्‌ पसन्त्यचिक्दोषपिवर्जितास्ते- 
सापीरपरोऽस्ति जगतां भगयखदार्थः॥५१५॥ 


नवमं भ्रकरर्णम्‌ । १२५्‌ 


देस समयस्य घर्मस्य यशसः धियः । 
ज्ञानवैराग्ययोस्वैव पण्णां अग इवीद्नना 11» 
इवि सतौ समपरस्येति सर्ववान्वेवि ! वेन सस्रैरसयादिसम्पन्नस्यै- 
व॒सर्वेशवरस्य भगवक्वं मुख्यमियभिमेयाह-साकल्यव इवि । 
साकल्ये नाखिलगुणत राग्यधम्मयशरे्र्ग्यवेधलदम्यो भगशब्द वाच्यत्वेन 
शगलप्रसिद्धास्वे यस्मिन नििलदेपसम्पकंशूल्या वसन्वि, न कदापि 
बिदयुभ्यन्ते; श्रसी भगवत्पदार्थो भगवच्छब्दार्थो सख्ये जगवां ब्रह्मादीनां 
तदधिठिवलोकानां चेश्वरो नियन्वास्तोत्यविवादमित्यथैः। वथा चान्यत्र 
भगवच्छव्दप्रयेगो रीण वेति भावः 1 ५१ ॥ 


स्वातन््यमेव परमे-चरभावचिह' 
तत्त्पदार्थगतमकच्तयमाहुरेतत्‌ । 

नाविययाघ्रतधियां कचिदन्ततं स्यात्‌ 
किन्त्वीन्चरा्पितधियां तद्पनुप्रहेख ॥५६॥ 


मवु नद्यादीनां मगवव्वमौपचारिकम्‌ , सुख्यन्तु भगवते बासुदेवस्यैव, 
चत्र कि नियामकमिल्याशदक्य निगङ्क्स्वादन्द्रयमेव नियामफ- 
मित्याद--स्वावन्त्यमेवेवि । परमेरमावस्य सर्वेश्वरत्वस्य चिद्व 
मसराघास्यधरम्मः स्वावन्त्यमेव । चच स्वाठन्त्यं तत्पदार्थे भगवति वासु- 
दैवे गतं तत्रैवाधि्ठिवम्‌ , ्रच्तयमनिनाशि श्राह: श्ुवयः स्प्रवयग्चे- 
त्यः । निसवधिकानविशययस््ादन्त्यं मगत्येव पर्यवसन्नमित्यर्थः 1 
पवत्‌ सश्ावन्त्यमवियारुवषियां मायाच्छादितचेवसां कचिदेशो.फाले 
वा क्ववमन्यभिचारि न भव्रवि, किन्त्वोखरापिं वयियां मगवदर्पिंवुद्धीनां 
चस्यैव मगवतो ऽनुप्रहेण मबवि, वदपि न सर्वघा निर्म, यचा नक्चादीनां 
मगव्पारवन्ल्यमावस्यकूमित्ययः 11 ५५ ॥ ४ 


१२ प्रत्यकूतच्वचिन्तासणौ 
वैराग्यधर्मयर्चादिरणा जनानां 
नारायणार्वि्तथियामपवर्मनिष्टाः 1 
श्माराघ्य एप भगवानत आदरेण 
परेम्णा मुमुच्चभिरुदारगतीप्सुभिश्च ।॥५६॥ 


ते वैराग्यायैश्र्यसिद्धये भगवान्‌ वापुदेव एवाराधनीयो ययुः 
मिरितयाद--वैराग्येचि ! नारायणार्पितधियां बैराग्यादये गुणा श्चपनरम- 
निष्ठा मोचतपर्यैवसायिनेः भवन्ति । रवो युु्लुभिरादरेशैप भगधान्रा- 
सायण श्राराध्यः, 
भ्रादरेण यथा सीति धनवन्तं घनेच्छया । 
पथा चेद्वि्कर्तारं फो न युच्येव बन्धनात्‌ ॥" 
शि वचनात्‌ । उदारगतीप्मुभि्च चस्ते उदारः ्रपरिष््छत् 
शुगगयाखदं भगवान्‌ वासुदेवः स एव गविः यद्रा उदाराघामप- 
यगपयन्दं॑पदायमात्राभिन्ञाप्णृन्यानां ्रहादादीरनां पुरुपधैरेषायां 
गतिः भ्राप्यतया फलं सीन्द्थमाधुययसै्ठवायनन्वफल्यायगुएमणा- 
छ्ुववया सगुणमूरतिखदीप्सुभिखन्माच्राभिनापिभि; भक्ठिरसिक्सत 
भम्या प्रतुरागेयेप भगवान्नाराययः प्रह्ादादिवद्‌ भोगमेाभित्तापगल्यै 
निदपाधिषरपेमास्पदवयद भ्राराष्यो गैरन्वदेय सेव्य इयर्थः वपा 
च पदारापनमेव प्ररमपुद्यायपयरसानभूमिरिपि भाषः ॥५६॥। 


श्ाराधिते भगवतीरवर ्यात्मतस्से 
किं दुल्ल॑भं जगति मायिक श्राविरिरच्यम्‌ । 
स्वा्तनन्दवरारिधिनिमग्नितचेतसां स्या- 
दिष्यस्तमेदपरमारमपदे स्विततानाम्‌॥५७॥ 


नवमं प्रकरणम्‌ ! ` ` १२७ 


ज्ञानवैराग्याय्थं भगवदाराधनमिव्युक्तिरप्यन्यतै विरज्य भगवदा- 
भिञयुल्यसम्पादनप्य | वस्तुतस्तु भगवद्भक्तिरेव परमपुरुषाय ज्ञानैस- 
ग्यादौनामवर्जनीयवया ऽचान्वरफलत्वमिलयागयेनाह--श्राराधित इवि । 
भगवति सर्वसैन्दयैसारसर्वस्वे ईर अवश्यम्भजनीये आत्मतच्वे पर- 
्रमास्पदे श्राराथिते सति सखानन्दवारियैौ भगवदाराधनातिशयेन 
निमञ्नितम्‌-तदूव्यतिरिक्तं सर्वमप्यनादय तत्रैव निवस प्रविष्टं चेतो 
येषाम, विष््प्वः स्रत एवाद्वैत्वरूपमदिम्ना बाधिते भेदः यस्मिन्‌ 
परभात्मपदे तच्र स्वभावत एव रिथिवानां पुरूपधैरेयाणां मायिक्ते जगति 
श्नाविरिज््यं नदालोकायैश््यपयन्तं किं दुस्तंभे स्याद्‌ ¶ शपि लु सर्वस्य 
तत्रैवान्तर्भावात्‌ सर्व प्राप्ठमेनेत्ययैः ॥५५ 


श्चाराधनं बहूुषिधं विहितं सुरारे 
स्तत्राप्यनन्यशरणखसुदारभक्तिः । 
सर्वं विहाय भगवचरगणारविन्दे 
प्रेम्णा धियः स्थित्तिरखण्डसुखासिहेद्ठः॥५८॥ 


कि लक्तणं भगवदपराधनम्‌ १ यरिमन्कवे सर्वं पुमर्थजातं सुलभं 
स्यादित्याकाष्वायामाह--आ्रसधनभिवि । श्ुचिस्दविवन्त्रादिप्वधिकार- 
मेदादरचिवैविन्याच सुरारेर्भगवते वासुदेवस्य वहुविधमाराधने श्राराधन- 
प्ररूरेषु बिडितम्‌ । तत्रापि तेष्दपि ्रसारेषु मध्ये उदारभक्तिः उदारा 
सर्योत्छष्टा भक्तिः, उदारस्य भगवतो वासुदेवस्य श्नभिमता भक्तिरिति 
वा श्ननन्यशरणत्वमेव “वमेव शरणं गच्छ सर्वमावेन ,भार्व ! 1” 

^ ( मी १८। ६२) १५ 9: 


श्ट ` प्रयकू्वच्वचिन्तामणैौ 

“सर्वधर्मान्‌ परियज्य मामकं शरणं व्रज” (गी० १८६) 

“मामे ये प्रपयन्ते"(गो०७।१४) “तमेव चायं पुरुषं प्रपये" 

“श्रमयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येवद्‌ जवं मस ।* 

“सछ्देन प्रपन्नाय ववरास्मीचि च याचते 1 
इत्यादिभगवद्रास्यरद्म्यैः सम्मवमियथः । अतः सर्वं मि्यमानः 
मवियमाने वा धर्मजातं विहायेपे्य भगवते वासुदेवस्य चरणारविन्दे 
्रम्णानुरागेण धियो निश्वयात्मिकायारचेवेटृत्ेः स्विविरनश्चव्यमेवासण्ड 
ससस्यापरिच्छिन्नानन्दैकरसस्वरूपावस्थानलक्तणस्य मोच्ठम्य प्रापतिदेतुर 
ग्यभिचरिवसाघनमिलयेः, “तत्प्रसादात्‌ परां शान्ति स्थाने प्राप्यसि 
शराश्ववभ्‌" ( गी° १८! ६२ ) इत्युक्तः ॥। ५८॥ 


स्वान्ते स्यितो$वमयिता परमेन्धयाऽयं 
साक्ती घद्ृत्तमतया भजनीयकीरतिः । 
ध्याताऽचिते दिशति मे्तसख विशदं 
भक्तया निजार्पित्तपियां स्वपदाववरोधात्‌५६ 


खष्वामिमापेन बा, सख्येन षा, खात्मलैन वा भगवदाराथने सर्य 

पुमथपयवमायो भवत्वेमेलभिप्रेयाद--म्यान्व इदि । हेश रिवः 

सप्नयं परमेधरः “ये रितताने विन्‌" (४० ३ 1७। २२) दयाघ्- 
म्व्यामिम्रादपोचरीत्या यमयिता 

रः मर्वमूवानां देणऽुन ! विष्ठवि । 

च्रामयन्‌ सवमूकानि यन्व्रारदरानि मायया ॥११ (गी०१८।६१) 

द्वि भग्दटरषनान्‌ मवभूतनिवन्दतेन -प्रमिद्धो यः म्वामी स 

भ्पादो$न्तणामिस्वेद्धा$पियथ्य मन्‌ मदाऽनुरनेप निने मोदन्येऽरिवा 


नवमं प्रकरणम्‌ 1 ˆ श्य 


न्तरिशिवा धोर्यस्तेपां स्वपदाववाधात्‌ प्रत्यगसिनेत्रज्ञानदानेन माच 
सुख दिशति ददातीयन्वयः 1 

वमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भास्व । 

तत्प्रसादात्परां शान्ति स्थाने प्राप्स्यसि शा्छचम्‌ ।|"(गो० १८६२) 

दि भगवद्वचनात्‌ ख एव परमेश्वरः सुद्टत्तमवया सौदर्देन सख्ये 
मेति याद्‌ च्यातोऽरविवस्व सम्‌ सेच विशतीव सन्वन्यः ) 

“भोक्तारं यज्ञदपसां स्वलाकमदेश्चरम्‌ । 

उदं सरवभू वानां न्ञात्वा मौ शाभ्विच्छति ॥* (गी०९।२-६) 

इति भगवद्वचनात्‌ स एव सातो मर्ववुद्धदत्तिसा्विरूपेय ध्यातः 
स्वपदावत्रीधदानेन त्रिशुद्धं मोक्खे दिधवौवि सबैव्रा$दप्ज्यवे । सवत्र 
दैतुः--भजनीयकोरविरिति । वथा च दास्येन वा, सख्येन वा, स्वरात्मतेन 
वा सर्वथा भगवान्‌ बासुदेव एब मजनी इति सिद्धमिति भावः ॥५६॥ 


पत्यक्‌पराग््यसुखात्मपदाववोधे 
सम्पगूदरिणुद्धमतये(ऽषिद्धतः विरागाः 1 
स्ता शुद्धिरीयभजनात्‌ सकरनाद्रयुक्ता 
स्यान्नाऽन्यथायुगशतैः कदाटिभिर्वा॥६०॥ 
किं बटुमा वेदाडुवचनादिसराप्यसच््रगुद्िस्तत्फलं विवेकादिसा- 
धनचतुशट्यमपि भगवत्छ्मरणको च॑नादिभिरेवानायाससखाप्यम्‌, नान्यया 
प्रयन्नतदस्ेय कस्पश्ठेनापोखन्वयव्यविरेकाभ्यां भगगद्जनमेव द्रेदयवि- 
प्रयगित्यादिना । स्प्टायकं प्रयम्‌ ॥ ६० ॥ 1 
यस्माद विशुद्धमतयो निगमान्तवाचां 
तात्पर्य्यमद्ववघुखाग्डतमात्मतच्म्‌ 1 


¶७ 


१३० भ्रयकलस््वचिन्तामलौ 
ब्ध ्मास्तत उदारयुयो सुदन्दे =. 
= _ रः 
प्येयोऽ्चयं च्रादरत आन्तरणुदधयेऽधा ६१ 


पदेव पुनद्रेढयति--यस्परादिवि । स्पटार्थ' प्यम्‌ । ६१॥ 


दधः ल एव भगवात्निगमान्तभूमिः 
स्वज्योतिपाऽपहतमायिकपमुञ्ः । 
भतयक्चिददधयतयाऽलिलमेदू्यो 
मायातिगः सुखधनः पुस्पोत्तमत्वात्‌ ॥६२॥ 


य॒द्वशवलान्वर्यामिरयामसुन्दरचतुर्ुनायाकारेय स एक एव भग- 
न्‌ सुन्दो यथाधिकारं यधायचि भ्राराभ्यः परमपुमर्थसिद्धये इत्या. 


वेनाद --गुद्ध इ््वादिनवभिः । व्रादौ “वत्वमसि"(दा० ६।८।७) 
पव्यादिमहावास्यप्रमेयमसण्डैकरसं ब्रदौक्यं शुद्धं वेयतेनाद-- 
शुद्ध इवि ॥ ६२॥ 


मावाश्नयः स च विभुः स््रणोरनन्त. 
रानन्दहेतुभिररोपकलङ्शन्येः । 
युक्तोऽस्य सर्वगता जननादिदेतु- 
नासङ्गतां त्यजति पुप्करवत्‌ स्वयम्मभूः॥६३॥ 


मापापिष्ठानरन सगम्मन्मादिषेनुले $पि धनन्वफल्यादगुपगय- 
निदरपस्व “सस्वस्मः मत्यसद्रस्पः, (दछा० १६८ । ५) “पः सरतः 


नवमं प्रकरणम्‌ । १३९ 


सर्वविद्‌ यस्य ज्ञानमयं दपः” ( सु० १ । € ) इत्यादिग्रुतिसिद्धस्य 
चस्यैव भगवते निर्दोपगुणाघारषवेनापास्यत्वमाद--मायाश्रय इति ॥६२॥ 


खष्रं दमाविशति तत्र वशी स्वशक्त्या 
जीवात्मनेश्वरतयाऽतिविशुदधवेधः । 
तत्तन्नियासकतयाऽपि विभाति मयेो- 
पाघ्यायसद्गवपुपाऽखिलत्तिसान्ती ॥६५॥ 
विष्वं सखुष््वए सर्गान्दर्यािरूयेष च तत्र प्रविटस्यापि निललंपतवं 


बदंस्तस्यैव भगवतेाऽन्तर्याभिनराद्मयोच्रीलखया सर्वनिन्दरलैनपास्यत्न- 
माद्--सु्ट्मेति ॥ ६४ 1 ^ 


स्बस्मिताऽस्य निगमान्तवचःप्रसिद्धा 
चाधेऽखिलस्य यदवाधितमद्रयाच्छम्‌ 1 
स्थानच्येऽलुगतमेकरसं घटादि. 
ज्ञानेऽपि माति न तयापि विभाति साच्तात्‌ ॥६५॥ 


नलु वस्तुता निययद्धवुद्धमुक्समावस्य मापेषपदितत्वेन सर्वध्याप- 
फस्व, सर्वान्वर्यामिरूपेय सर्वत्राज्मदत्वेन च विद्यमानम् गयत बासु 
दैवस्य चतुर्भुनायासारानघन्वत्वं पिमर्यमिद्यागद्क्यावाद्ुनसनेाचरम्य 
सर्वव्यवद्ारानास्पदयेदान्यप्रमैयस्य मदवामपि दुरखमम्य स्वमक्ताना 
सजमानां बुद्धगप्दिदाय नास्विङानां मुखमङ्गाय चेग्पासनादिसीकूय्य- 
सिद्धये निखगद्युद्युकसमवस्यैव ब्रह्य. स्येच्खया चतुर्ुनायास्रर- 
प्रादुमिकरय्ं , थदुष्योचमक्रमिव्यभिपरेव्याद--सर्गात्मवेपि । नस्यं 


१दर्‌ श्रयक्तत््वचिन्ामतौ 

खल्विदं तर्य" ( छा० ३। १४ १ ) इयादिश्रुतौ सर्वात्मवा प्रसिद्धा 
मूतर प्रपश्चस्य श्रखिलस्य (नेति भेदि (छर० २।६।६) इयादि- 
शला बाधे यद्‌ वायावभित्येन श्रवाधिवम्‌ १ ब्रह्मयम्‌ , रच्छं नह्य जाग्रदा- 
दिस्थानच्रये श्न्येन्यव्यादृत्ेऽप्युगवमेकरसत्वैन साच्विरूपं भाति, 
यदादिज्ञानदशायामपि भरमात्रादिष्वनुगतं वत्साच्तिरूपं घटादिरफुरणस्पं 
सदथिष्ठानरूपच्च भादि--खयमेव प्रकाशतया स्फुरति । तथाप्यबिधा- 
वत्कार्याण्यासप्रसिबन्पेन स्नात्त्वज्ञानमन्तरेण न विभातीः ।६५॥ 


तस्मादमी निजपदं सुजनाः सुखेन 

पर्यन्त मामिति निधाय हदीश्वरोऽयम्‌ । 
ग्यामं चतुमुंजमखण्डटणोकधाम 

स्वीयं वपुः एजति णद्धसुपासनार्थप््‌॥६६॥ 


सस्मादिवि । यस्मादेवं वस्मादीशरः कर्णानिधिरयं भगवान्‌ 
सुङन्द्‌ इवि हदि निधाय ए्यामसुन्दरम्‌ , चतुर्भुजम्‌ , भिरीरवैस्ुभव- 
सयप्रददा रायस्ताधारणभूषगमूपिवम्‌ » स्वाभाविरानवधिकानविपाया- 
नन्वानन्वरुल्यापरुगरगयाज्ूवम्‌ , निरविशवसौन्दर्यमाधुय्यंसीघठव- 
मारदवश्नियामेकघाम, शुद्धं सधिरानन्दमेव, स्वीयमसाधारयं बपुरुपास- 
कानामुपासनारयं नृगवि खेच्टया मदुर्माबयवि । फिभिवि हदि निषा- 
येयत प्राद--भरमी इवि । सुखैनाऽनायासेन भ्रव्यन्तदु्नक्यमपि श्रमी 
सुमना भगवदाराघनेन क्तच्सफलजन्मानः पुग्रपधीरेया निजमसाधार- 
पमणण्डकरसं वचं म प्रयन्तु साखाच्छृवन्तु इर्येवमिदयैः ॥ ६६॥ 


स श्रीपतिः स्मितकटाक्तमहोपजतादे- 


ययो युनो भेनिधेरमितादगाधात्‌ 1 


ज्ेवमं प्रकरणम्‌ । १३द्‌ 
उद्धरमीप्भिरनन्तखखेप्स॒भिश्च 
सखात्मानसमेव शरणं सदरोऽयुखश ॥६७॥ 


सतार करुणासिन्धुं मगवन्तं कृतज्ञं दीनवन्धुं शरण्यादिगुणाधारं 
श्रीुकन्दं नैरन्तर्येण मनसि निघाय सल्ना भजन्ति । तवच सवैः 
स पव सरुणो निर्गुणश्च भगवान्‌ जुकरन्द पव सतवमेव सेष्य इयभि- 
मेयाह-स इवि । स एव श्रीपति; अनन्वविभू्यधिष्ठाच्या देव्या 
लदम्याऽश्रिवत्वाद्‌ भगवान्‌ वासुदेवः स्मितेन मन्दहसितेनेपलक्तिवे 
यः कटात्तः, महव्धालकिकं सेनः, करुणारसाद्रावलेको वीक्षणम्‌ , युत 
अक्तानुप्रदैकन्यगरो मवनिषेः संसारसिन्धोरभिवात्‌ ठन्मूलक्म दीना- 
म्रानन्दयात्त्‌ प्रारावाप्वर्जिताद्‌ श्रव एवागाधादिगुणकलवेन दुस्तरात्‌ 
स्वात्मानयुद्धमीप्सुभिरनन्वसुखं मोत्तमीप्सुभिः पुर्पै््येयः सयुयः 
अ्रनन्वकल्याणगुणसागरः स॒ एव भगवान्‌ निर्गुणः चकारात्‌ ज्ञेय 
इलः । यद्वा, खात्मानयुद्धरुमीपसुभिरयुसत्तभिः सुयो निशोषत् 
भ्येये! ज्यच । वथा ऽनन्वसुखेपसुभिर्भक्तिरसिकेः भेगमेत्ताभिलापशू- 
न्मरैरनन्तसुखे भगवन्तं रयामसुन्दरमेवेप्सुभिः सुण एव ध्येयो हेय- 
गत्यथ; ॥ ६७ ॥ 


स्वां वैष्णवीम खिलतहेतुरनन्तगक्तिं 
स्वन्ञानचाधितकलां चिति षिम्वयुक्ताप्र्‌ 1 

माधि दर्शयति मृत्तिमलोकिकीं खा- 
मानन्दसागरमुपासकभगवसिद्धै ॥६८॥ 


छमनन्वशा्त्मिायाधिछठानत्वेन भगवते वासुदेवस्य श्रपरिच्छश्रस्यापि 
सखिदानन्दपनैकमूर्चि्रदरौनेन , करूपाखिन्धुत्यशरण्यत्वादिस्वभाव 


नवमं प्रकरणम्‌ । ९द१्‌ 
छृष्णादिपञ्चमकरन्दपुमन्धल्ु्ध- 
, स्वान्तस्य नेतरयधिवे जगतीति सिद्धम्‌॥७०॥ 


तस्माद्रगवद्धक्तस्यैव सत््वज्ञानादयफनक्वेदान्वविवारे सम्यगधि- 
कारः, “यस्य देवे परा मक्त.” ( ्खे० ६ ! २३ ) “मद्रक एवद्वित्ताय 
सद्धावायेपपद्यते (गी> १३। १८) इति शुषिर्श्टविभ्याम्‌ ; नान्यस्येति 
सिद्धमिल्युपसंदरति--वस्मादिवि 1 रसखण्डसुखे व्रदौक्यं तस्य 
धो लाने वस्य समुद्भव उत्पत्तियैस्माद्‌ वेदान्तविचारान्‌ वत्रेय्थः । 
रोषं सुगमम्‌ 11 ७० ॥ 


एवं च वेदवचसां परमेश्वरेऽस्मिन्‌ 
विश्चोद्धवस्थयितिलयाश्रयकारणेऽद्या । 

सुख्यान्वयेाऽस्ति मल श्यात्मविदां बिशुद्धे 
मायातिगे भगवतीस्यपि सिद्धमिष्टम्‌ ।७१। 


चथा च श्तु समन्वयाटू” ( त्र सृ> {। १। ४) इव्यधिक- 
र्णोक्तरोदया सर्वेपां बेदान्वानामद्वितीये नद्ययि समन्वयोऽपि सिद्धः 
इत्याद--एवञ्यैवि  पूर्वापरपर्यानाचनया सान्तात्परम्परया वा 
वेदवचसाम्‌ “सर्वे वेदा यत्वदमानमन्वि", ( कठ > २। २५) इति यतेः 
ग्मन्‌ खयप्रराशवया परोच्तश्छभप्रे परमेश्वरे मायेपदिवे वस्तुता 
मायात्तिगै श्रव एव विशुद्धे भागावत्का्मम्परदेषविनिर्युंे भगवसि 
वासुदेवे चिश्वोद्धवस्पिदिनयानामाच्रपोऽपिष्ठानमुपादानमिवि यावन्‌ , 
फार निमित्त दस्मिन्‌ अभिननिमिच्चोपादाने बन्पि श्रद्धा स्वाद्‌ 
सुख्यान्ययेर्ि । श्मात्मदिदा व्यास्रादीनौ मवोऽभिमव दूीष्टमपि 
सिदमित्यर्ः । खथा घ '"सत्यफामः सत्यपत्टसप." (घ्य ६१८1५) 


१३४ प्त्यकूतत्त्मचिन्तामणौ 


एव व्यग्यते इत्यभिप्रत्याद--स्वामिति । शखज्ञानेन स्वसवरूपयोधमहि- 
स्ना वाधिवाः खत एव निरस्ताः कलाः संखरथादिशक्तयो यस्यास्ताम्‌ । 
चथा च सर्वव्यामोहकमपि मायाशक्तिः खस्भावमविद्यमानवत्‌ कता 
मगवद्वीत्तणङ्गन पराभूते तिष्ठतीति भावः । स्वां स्वाधोनां मायाशक्ति 
स्वप्रतिविम्बगभांमधिष्ठाय स्वामसाधारणीमलीकिकों चिदानन्दाकारं 
मृत्तिमानन्दससुद्भूताम्‌ उपासकानां निनभक्तानां भावः प्ेमाविश 
स्वश्मिन्‌ विषये ब्रत्यन्वानुरागस्तस्य सिद्धयै तदाविर्भावाय अखिलदेतु- 


र 


भगवान्‌ द्ीयति--निजभक्तटमोचरवां नयतीत्यै. ॥ ६८ ॥ 


स्वाभाविकामरतसुलाद्रयतववोधः 
सान्तादुदेति सुमते रसिकान्तरस्य । 
पादारविन्दमकरन्दसुधोत्सकेऽस्य 
ङप्णस्य तच्छरणमेव गतस्य पुंसः ६६॥ 


भ्रव एव श्रोमृ्तिचरणारविन्दष्यानरसिकस्य वच्वद्ानसन्येषा 
मनन्तेपा्यरसाष्यमप्यनायासेन सव व सिद्धूयतीलमिप्रेयग्द-- 
स्वामाविकेवि । भ्र्य कर्यासिन्धोः श्रोष्यश्य पदारविन्दमफ- 
न्द एव सुया पौवृपं वस्या उत्सवः, मैव वा परममङ्गलम्‌ , पत्र रसि" 
फान्वरस्य नित्य चदाम्बादने वल्परान्व.करयत्य, भरव पत्र सुमते , यत 
खच्छप्यं छप्गयरपमेव गवस्य, धुमः सफल्तपुरपजन्मनः स्वाभाविकं 
यद्मृवमविनागरि सुममद्रयदच्यं यस्य बाधः माखात्कारः मादछाद 
. प्रपिवन्पेनेटव जन्मनि उदेवि स्मयमेवागिर्भववीयर्ध. ॥ ६८ ॥ 


तस्मादग्रणटद्ग्योधसमुद्धयेऽभ्मिन्‌ 
` सप्याधिकार उदितः-शयुतिमिष्मुक; । 


सवम प्रकरणम्‌ । १३५ 
?ष्णादिपद्ममकरन्दस्ठगन्धलुन्ध- 
, स्वान्तस्य नेतरधिये जगतीति सिद्धम्‌॥ ९७०1 


सस्माद्धगवद्रक्तस्यैव तच्चज्ञानेादयफलरुवेदान्वविचारे सम्यगधि- 
कारः, “यस्य देवे परा भक्ति," ( स्वे ६ । २३ ) “मद्भक्त एतद्विज्ञाय 
मद्धावायेपपयते, (गी० १३। १८) इति श्रुविरण्तिभ्याम्‌ ; नान्यस्येवि 
सिद्धमिव्युपखदरति- तस्मादिति ¡1 शअरखण्डसुखे व्रहीक्यं घस्य 
वेधो ज्ञाने दष्य समुद्भव उत्पत्ति्यरमाद्‌ वेदान्दविचारात््‌ त्नेसधैः । 
कोपं सुगमम्‌ ॥ ७० ॥ 


प्व च वेदवचसां परमेश्वरेऽस्मिन्‌ 
चिन्योद्वस्थितिलयाश्नय कारणेऽद्धा 

सुख्यान्वयेऽस्ति मत श्चात्मविदां विशुद्ध 
मायातिगे भगवतीस्यपि सिद्धमिष्टम्‌ 1७१ 


तधाच "वत्तु समन्बयाद्‌" ( न> सृ १। १। ४) एयधिक- 
रणोक्करीया सर्वेषां बेदान्वानामद्विवीये मरदायि समन्वयेऽपि सिद्ध 
इल्याष--पएबन्वेति । पूर्वापरपर्यािचनया साच्वाररम्परया वा 
वैदवयसराम्‌ “सर्वे वेदा थत्पदमानमन्वि ( फट ० २। १५.) इति श्वे 
महिमन्‌ स्वप्रकाशतया परोचस्यभारे परमेशधरे मयोपदिते वस्तुत 
मायातिे श्रव ष्व विगद्धे मायाचत्कायसम्पकदेपविनिञु मगति 
वासुदेवे बिच्चोद्धवर्पिविल्लयानामाश्रयोऽयिष्ठानयुपादानमिवि यावत्‌ , 
फारपं निमित्त तस्मिन्‌ श्रभिननिमिततोपदाने घ्र्यि श्रद्धा साचाद्‌ 
सुख्यान्वये।ऽष्वि । प्रारमविदा व्यासारौनां मचो$भिमव शवा्टमपि 
सिद्धमिल्यथः 1 उषया च “सत्यकामः सत्पसङ्कस्पः" {घा ६।८ 1५) 


१३द प्रयकूतत्वचिन्ामणौ , 


भवः सर्वज्ञः सवैविन्‌?, ( सु० १। १ € ) “एप लोक्राधिपविरेष लेक- 
पालः ( कौ ३।८) “एप व्ली" (क० ५। १२) “एष सर्व 
शानः (० ५।६। १) “सत्यं ज्ञानमनन्वं नद्य" (वैर 
२। १1१) “स विशवछ्न्‌” (द° ४। ४ । १३) भ्व बह्लायं बिद 
चावि पूर्व यो दै वैर प्रदिषोदि दस्मै" ( खे० ६1 १८) 

पप सव्श्वरः ( ०४।४। २२ ) इत्यादिरूपेण श्रुवयो 


भगवन्तं वाघुदेवं सगुणमनन्वकस्याणगुणखनितलयं प्रविपादयन्वा निर्गुये 
पयवस्यन्वीवि मावः ॥ ७१ ॥ 


तत्त्व॑पदार्थपरिशोधनमागमान्तः 
छृत्वेशभक्तिमपि शा्रविदां मतेन 1 

वोद्धव्यमद्वयपदं भवपाणमुक्तयै 
साम्राज्यत्ताल्यपरमास्रतसिद्धयेऽद्दा ॥७२॥ 


बिष्वरेणोमयै' श्रोद्ुद्धिमीफर्याय मद्धिप्य दर्शयवि-- वरव 
भिति ¡ गणसिदां मवेनेत्यु॒या सामप्रदायिफमेव वं सर्वं फनवि 
न भ्यकपौनकत्पिवमियि दिवम्‌ | ईगरल्य ध्रोमुकृन्दन्य सम्य 
क्‌ सद्व सतरतां कुत्वा यत्परमादनतम्बमाधनवनुष्टयेन सत्वं पद्ा्ययोः 
परिरापनमाणमानतैेदान्तकाभ्य। विचारण क्त्य प्रद्यषदं योद्धञ्यमि- 
रयन्ञयः, भ्ण पागा येन्यरूत्वान्‌ सेना मुच्य सयानयनिदृस्छयः 
मियय. । मम्यम्‌ यजत्र निरनिगयानन्दम्दन्य द मग्र स्य भ 
माप्राम्पं तदेव साश्वं सदेव प्यार ैरन्यं धेनृह््दिपे बदाः मा. 


यस्य ग्बानुमगरोदपदन्नं यतिवस्यःगत्य्ः। शासपिद्‌। मवेनेति 
विच्यन्श्यीवि ॥ ५२॥] 


` ~ नवमं प्रकरणम्‌ 1 १९० 
अददैतमेव .निगमान्तगिराऽ्वुद्धं 
सुक्तिभदं दयमतित्तयज्स्सुखेन । 
तत्रेव सद्धिरतियलनपरेदच भाव्यं 
दतं प्पाश्चमभियोस्थमनर्थछयत्‌ ।।७३॥ 


नानावादिपरिकस्पितदरैवपन्तान्‌ तत््वज्ञानमेत्तप्रतिवन्धकान्‌ द्राग- 
नात्य वेदान्वर्शटवीविहासपुराणादिप्रमाखसिद्धमद्रंवमतमेवादत॑व्यमि. 
त्याफयेनाद--अद्रेवमिवि । यवो द्वैतमेव बन्धस्तद्धिषयकतं क्ञानमेव 
महाननयः, छतो निगमान्तगिरा वत््वमस्यादिवाक्येन श्द्रैवमे- 
बायबुद्धं श्ाक्ताल्कृसं सत्‌ सुखेनानायासेन द्वैवमवेरभ्यस्वतयाऽलानका- 
त्वात्‌ स्याः चयङृद्रवति । शरपिष्ठानादयोध एव श्रष्यस्तक्तयकारी, 
प्रध्यस्तत्तयऽभिष्ठानानदिरेकीत्यथैः । श्रत एव सुक्तिपरदं युक्तेः स्वरूपा- 
बस्थानलच'्ायाः स्वतः सिद्धतया द्वैवमविनिलापने्ैव वच्वतानस्य 
ततप्रदटमुपचर्थवे । श्रतस्त्ैन द्वैवावयेपे प्व सद्भिः पुरुपधौरेयैः 
शास्मोक्तपुरुपप्रयह्नपरैरेव भविवत्यम्‌ 1 यत्‌ यवा श्पाध्रमधिया 
मिय्याज्ञानेनेरजुम्भिते दैवमेवानर्भङद्धदवीवि याजना ॥ ७३ ॥ 


ये॥ दैतिभिः स्वमतिकल्पनया प्रलपिऽ- 
प्याभाक्तमांन्नजगति स्वपरावदेतुः 1 

नाना ृनतस्तमलिलं परिदत्य दरे 
श्ुखन्तपच्तमनघं परितः श्रयेत ॥ ७४ ॥ 


१८ 


१ भ्रयकवच्वचिन्तामयै 


याबदद्र॑तमामासीछरय न परियज्यते, वावदद्रैठवेधोऽपि दुःसम्पादः, 
वद्थं॑वेदान्वास्यविचाराऽपि सायक एवेत्यमिप्रिलाद~--य इति। 
्विम्द्विेऽभिनिवेशरकर्वभिरवाना प्रलापः स्क्पोलकत्पिवयुक्तिप्रमाणा- 
भासैमूलप्रमाणमन्वरेण श्रामासमा्े जगवि स्वाप्नप्रपच्वदत्‌ प्रवीदि- 
मात्रशरीरे छवः स्वपवदेतुः स्वस्य परस्य चानयंहेतुरेव सः, दमि 
शरविर्गृवियुक्तिमिम्तुच्खीछत्य दृरेऽन्वानादरेण परिहृत्य वेदान्तम 
स्वचः भ्रमागत्वाते प्रामाणिकैरव्यासग्रसिघ्ठादिभिः स्वीरृवत्वादनधं निदो * 


पमपैसपेयवया परिव भ्रासमन्वादाश्रयेचेवि योजना ॥ ७४ ॥ 


सकलमिदमखण्डं भेदविध्रान्तिशरन्यं 
श्ुतिशिखरवचोभिः सिद्धमानन्दकन्द्‌ । 

सपदि सुमतिरन्तर्वेद यस्य धरसादा- 
त्महमस्तमायं छष्णमेवावलम्ये ॥७५॥ 


ति प्र्तर्वयिन्वामरणंग नवमं प्रक्र समप्म्‌ ५ १ ॥ 


भरकरपायमुपमेदरन्‌ स्वेटरववं मग्वन्वमनुसन्पचे--सकफनः 

मिनि । शं भ्रान्त्या द्वदत्येनादयुद्धं सकक्तं जगदरसतुटुया भररण्डं 
भएपति यम्य प्रमादान्‌ सपदि शत्व व सुमविः सन न्वः 
मा्ाञ्लानानि, कमग्दस्यर््पं शच्यमेव वरयमवटम्ये शदन्वयः । चथ 
दम्य प्रा्तीविकप्याचद्धिभ्रान्विगन्यमानन्देकन्द्मानन्दैकरममदैवमेव 
गरविष बेदान्यः न्वयः प्रमाखमूवैः चिदरमिदद्ः 1 ५९1 


नवमं करणम्‌ 1 १२ 
यत्कारण्यशररण्यदीनजनवेद्धारैकरीलादिलाद्‌- 
गुण्यध्यानविचारणादिभिर्यं ब्रह्मादिवरन्यं पदम्‌ । 
प्रप्यान्यानपि देदिना नयति वद्धीरो नरोऽप्यैश्वरं 
तं श्रोकृष्णमुदास्सेव्यचसग्णं नित्यं मजेऽदं मुदा ॥ १॥ 


इवि श्रीमन्सुङखन्दपदार विन्दमरूरन्दाभित्तापिसदानन्द विद्र 
क्छृदायां प्रयक्लतत्वचिन्तामिन्याख्यायां वत्दा्ैस्या- 
भिन्ननिमित्तोपादानत्वनिरूपणमयूखाभिधं नवमं 
प्रकरणं समराप्तिमगमत्‌ ॥ < 1 


अथ दशमं प्रकरणम्‌ 


दश्यातिगं ज्ञानघन निरञ्जनं 

भरत्यञ्चमनन्दससुद्रमक्तरम्‌ । 
अदेतततत्वं परमार्थशव्दितं 

कृष्णं श्रये वेदशिरोभिवन्दितम्‌ ॥१॥ 
दवेतश्नमं संष्टतिचक्रकारणं 

निरस्तसत्तादियुणं चिदद्वये ¦ 
प्रारोपितं यत्र तमेव केशवं 

भजेत शुद्धं स्वधिया त्यजेद्र दयम्‌ ॥२॥ 

मरपैकमेव न ववः किमपि द्वितीयं 
मायेरिधरं प्रयगिदं दविसिद्धमेवत्‌ । 


विश्चायचे विगवमेोदनिशान्धकोरै- 
्द्रोयाचमण्ठं फलये युकुन्दम्‌ । १ ॥ 


भवीधानन्वरप्ररुरणे " प्रदरैवमेव निगमान्वगिराऽवयुद्धं सुक्तिप्रदं 
दयमवियटसुगेन" श्युतम्‌, षदुदरोकाराय चदुपपादकफमद्रैवप्रकर- 
पमरार्ममापश्वरप्विषाधमद्रंकवच्वं भगवन्तं श्रोमन्पुफन्दमनुमन्यत्ते-- 
यपाविगमिति हाभ्पाम्‌ । प्रपमपप्े दरयात्यन्ामायोपद्विवं निरति 
एानन्द्पनै निर्युपं प्रयगमिन्नं ममादरैवदस्य॑ सकदपेदान्वधिदान्व- 


दशमं प्रकरणम्‌ 1 १४१ 


भूतं भीृप्याल्यं वत्त्वदुसन्धानमोचरवया आविस्कृतमिति । द्वितीये 
वदावरकाविदयावत्कायैनिरासिवच्वज्ञानान्वरङ्साधनाद्रैनवच्वविचाराष. 
देशसून नमिति विवेकः । उभयत्र अत्तरा्थष्तु निगदन्याख्यातः 1 १-२। 


नन्वद्य साधकमानमस्ति किं 
यदाश्येद्‌ द्वैतमतिं विहाय ना-। 
विचारता नास्ति कथच्नाऽदये 
प्रमाणमीपत्तव तत्साधकम ॥ ३ ॥ 
(तमेव केशवशब्दाभिधमद्वयं भजेतः इत्युक्तमसदमानाः कोचित्‌ 
परत्यवतिष्ठन्ते-नन्विति । अद्रय वस्तुनि किं प्रमाणां वत्स्ाधकत्वेना- 
भिमवमस्ति ? इति वद, यत्प्रमाणं प्रमाणसिद्धं दैवमति परिलभ्य ना 


पुमानाश्नयेत््‌ । विचारतो विचरे क्रियमाणे कथशच्चन केनापि श्रकारेण 
तवाभिमवे१द्वये ईषदपि वत्वसाधकं प्रमाय नास्तीति येजना ॥ ३ ॥ 


प्रत्यच्चमानं जडवस्तुगोचरं 
ना्धेतमच्छं ज्षमतेऽपि वीक्तितुम्‌ । 
नातीन्द्रियं वीक्तितुमिद्रियाएयलं 
नद्यदयं रूपवदन्तरं भवेत्‌ ॥ ९ ॥ 
नलु कात्ाज्ुपपततिष््धैववच्वे यप्किचिस्पमाणं भविप्यतीति चेन 
तन वक्तन्यम्‌.1 श्रद्रैवलाघकं भ्मायं किं हिकं वेदोक्तं वा ष 


श्रयेऽपि किं प्रसक्तम्‌ ¶ उद श्रदुनानम्‌ ¶ न चावस्त्यच्मिल्याद्‌-- 
प्रयमानमिति । जडवस्वुपटपडटार्दिगेषचरं दि प्रवत्तं प्रमाखमच्यमद्वैव- 


१४२ प्रयकूचत्वचिन्तामयैष 


मसङ्गं कटात्तेणापि वीचि न त्तमवै । तत्र हेतुः--नादीन्द्रियमिति । 
श्रतीन्द्रयव्वे हेतुः-- नहीति । अरूपवदिव्युपलक्तणमस्पशदिरपि । तथा 
च शरुतिः--“पराच्चि खानि व्यदरत्‌ स्वयम्भूः, ( क० ४ । १ ) इति । 
“प्रशब्दमस्प्ीमरूपमग्ययम्‌” { क० १ । ३! १५ ) इयादिरूपा 
चेपि॥8॥ न 


अये जगन्तत्प्रतिभास्येसर॑पा- 
विद्ाकृतत्वाद जडयो्न तत्र "वा । 
स्यादञ्जसा मानगतिर्यतेा भवेत्‌ 
सैर सन्माच्रगतं प्रमएणकप्‌ ॥ ५ ॥ 
दैववत्पविभासयोरवियाविज्‌म्भिवत्वान्न तत्र प्रमाणव्यापारः । 


प्रमाणन्तु सर्वत्र सन्मान्रयिपयमेवेवि सिद्धान्ती द्दे--श्रथे। जगर्दिवि 
द्ाम्वाम्‌ ॥ ५॥ 


तथेन्धियाणामच्रतद्ययश्रमा- 
धिष्ठानमाघ््रहणे कृतार्थता 1 
सर्प्रमस्येव जगद्धमस्य न 
प्रमाणतः सिद्धिरपीप्यते सतः ॥ ६ ॥ 
इन्द्रिान्वयम्यतिरेकयोच् दरौवभ्रमाधिष्ठानमृवसन्माप्रप्रहये नात्य 
थाक्षिद्त्वान्‌ रग्जुगरण्डसम्प्रयोगममनन्वरसुपायमानसर्पविधरमस्यव 


दवप्रसिमासस्येन्दरियान्यवस्यचिरकानुिधायिने श्रान्वित्वोपपसतेरियाग- 
येनाद-दयेन्द्ररादर्मितवि ॥ ६॥ 


दशमं प्रकरणम्‌ । श्णडे ` 


तदेतदप्यच्र न साम्पतं यतः 
सपेभ्रमस्येत्र न विश्छभानयेएः । 
श्रान्तिल्मद्धाऽप्यवकव्पते सतोा- 
रबाधितार्थप्रतिभानलिद्धयोः ॥ ७ ॥ 
तामिमां सिद्धान्विशङ्क पूर्वपरौ परिहरति--वदेददिति । चिच्ण्य 
सद्विपयकं मानश्च रये्पिंशमानयेाः सेः सदरूषयेः। चत्र देतुः-- 
प्रवाधितेति। श्रवाधिताेविप्यकं यद्पविभाने श्रमारपं सेन सिद्धयोः । 


न तु भान्ति श्रमसात्रणरोरत्वम्‌, नदि सर्यध्मस्येव दतप्रविभासस्य 
आरान्वितरमदरूद्पवे श्वि योजना ।! ७ ॥ 


परयन्तमानादनभासते जगद्‌ 
श्रावालघीरं न्यवहारगोचरप््‌ 1 
तक्वापयेक्ते सति नास्ति विश्रमः 
सन्मात्रभाने अगतः च्व विश्रमः ॥ ८ ॥ 


श्मपि चेदं द्वैतं श्वयकेपावनपण्डिवमवमासवे। छव मवै छु 
द्ैतप्रपच्यो ऽय॑ भ्रान्यापि प्रवीतिगोचरवां नाचरेत्‌ । नदयिष्ठानवस्वा- 
परो सति काविद्धन्तिरस्ति, यतस्त्वया ससन्माघ्रमैव प्रमापमैषरं 
मवमिाशयेनाद ~-प्रत्पखेति ।1 ८ ॥ 


नन्वप्यपि्ठानसददये क्त्ये 
द्वतश्नमस्तत्र किलाऽचकल्पते । 


श्ट प्रयकूतत््वचिन्वामयै 


यथेदमित्यप्यपर वस्तुनि 
ोऽस्ति लोके रजतादिविश्रमः ॥ ६॥ 


इदमित्यपरेत्तावमासेऽपर श्रमिष्ठाते यथा रजवादिविभ्रमसर्ा 
सन्माव्राधिषठाने पर्यक्षग्ीते दैवविभ्रमो$वकल्पते, न ठु परेत 
नालन्तमनवमासमाने बाधिष्ठा इत्याशयेन सिद्धान्ती समाधाने 
श्वे नन्विति ॥ & ॥] 


मेवं सिद्धो रजतादिनिश्रमा- 
विष्ठानशक्तयादिरनेकरूपवान्‌ ॥ 

केनापि रूपेण सड्ष्टचच्ुरा- # 

र उत्प्रतीते रमतां वहत्यपि ॥१० ॥ 
धन्येन निुंटसुचकुरादिज- 

जाने भमाणव्यवहारमुदधरेत्‌ । 
नद्येवमदरेतततस्तनेकताऽ- 

नहणोृतेः सा व्यवदारकस्पना ।॥ ११ ॥ 


विवादी परिदरचि-यैवमिनि दग्म्याम्‌ । रजवादिविध्रमाधि- 


छानिगुकिकलादेर्नेकात्मकतवान्‌ केनचिदात्मना दोषटूषिववन्ुरादि- 
मयुत्यगितताननेचस्वामाचदद्‌ च्ान्विन्यबदारमागहति, प्रषरगा- 
शमना विगानिवनिपित्रदोषयद्ुरादिगनिवविययामाप्ानै प्रमाप 
स्यवदाररादरदेदित्यृपपश्नम्‌ । सदरेवयग्युनः पुनर्नेसात्मकटयानम्युष- 
पमान्नेयं स्पदम्या$यकर्पमे शपि दवे. ममुदिने$चः॥ १०-११॥ 


दशमं ऽकरणम्‌ । श्श्ध 
तस्सास्प्रमाणं न सददये परे 
प्रत्यक्षमेव विधिना परीक्तितपर्‌ । 
तन्मृत्तकं नाप्यसुमानमद्धये 
उयाप्तेरभावादपि सम्भविष्यति ॥ १२॥ 


पूर्वपच्ती श्रद्र॑वे प्रत्यत्तप्रमापामावसाथनयुपवंदरन्नलुमानमपि 
निरस्यदि-वस्मादिवि 7 १२॥ 


नन्वेष भेदव्यवहार एकचि- 
दरस्त्याश्रयस्तदुव्यवहारभावतः 1 
यथेकचन्द्ादिगतः ध्रकस्पिता 
द्टोऽस्ति भेदव्यवहार भान्ध्यजः ॥१३॥ 
सर `एष भेदव्यवहार आत्मनि 
स्वाविद्ययाघ्यस्त इबेन्दुविश्चमः । 
न कल्पितेन च्षतिरस्ति चस्तुना 
स्वभावसिद्धस्य चिदद्धयात्मनः ॥ २४९ ॥ 


न्ददमरमद्धैदे ममयं मदिष्यति › ठमादि--दिमले मेदन्यव्र- 
ष्वारः स्वविपयसर्वमेदानुगवजात्याव्म केक दस्तवालम्वनः, मेदन्यवदार- 
स्वान्‌,"यघः चन्द्रादिगदसात्पनिकूमेदम्यवदर इति सिद्धान्ती गाहते 
१८ 


१४६ प्रसकूलत्वचिन्तासयी 


नेन्विति द्वाभ्याम्‌ । तदुन्धवहारभावतः भेदव्यवहारस्वादिय्ैः । 
सुगममन्यत्‌ ॥ १३--१४॥ 


मेवं न मेदग्यवहार एकचि- 
दस्तवाश्रये भिन्नपदार्थगो चरः 

कपालमालाग्यवहार इष्यते 
किमेकककुम्भादिगतः पर्कैः ।1१५॥ 


पूर्ववादी परिहरति--सैवमिदि । श्रयमथः-भेदन्यवदारो हि 
भिन्नवस्त्वालम्बने नैकवरत्वालम्बनः । नदि कपालमान्लाव्यवहाये 
घटालम्बनः। वस्माद्विरु्धो दैवुः, भेदव्यवहारस्य भिन्नवस्त्वालम्बनवाया; 
प्रयत्तसिद्धत्वात्‌। चन्द्रमेदन्यवदारत्य मेदविभ्रमत्वादेकवर्स्वावलम्बन- 
स्वम्‌, न तु भेदन्यवद्दारत्यादिति । वस्मान्नेदमनुमानै प्रमापदवी- 
मारोदतीति ॥ १५1 


नन्येकमेवाद्यमिव्यमागमे 
सदद्धितीयं भतिपादितं स्फुटम्‌ । 
किंमन्यमानेन यतोऽयं पदं 
शुतिप्रमाणावगति द्यलोकिकम्‌ ॥१६॥ 
“पकमेवाद्विवीयमर्‌ ( छ ० ६। २। १) श्यागमाददतं प्रति- 


पधामदे पि एमायान्वरेय ¶ इवि भिद्धान्वो शहद नन्विति 1 यवः 
द्यं पद्‌ श्रूतिप्मायादवगतिरवयाधा यस्य वचया ! कथ देतु-- 


दशमं प्रकरणम्‌ । श्छ 
पलीकिकमिति । श्रदीकिकत्वादेव न प्रमाणान्वरगोचरवाद्रैवतरवस्ये- 
दथः! सुगममन्यत्‌ ॥ १६ ॥ 


मेवं कथं वाक्यमिदं सदद्रयं 
वेदान्तगनम्यं परतिपादयत्यहे 
यदेकमेवास्ति तदद्धितीयकं 
यदद्धितीयं यदि वेकमेव तत्‌ ॥ १७ ॥ 
कथं तद्धा मानमिदं चचो जगत्‌- 
सिद्ार्थवादित्वत उत्तमं श्युतेः 
श्ज्ञातवोधि श्रुतिगात्यमिष्यते 
प्रमाणराजो न लु सिद्धबादययपि ॥ १८ ॥ 


पूर्ववादी परिहरवि--मैवमिवि । यदि चावद्‌ यदेकमेव तदद्धिवीयं 
यदद्वितीयं तदेकमेव चेवि बेद्धयते, उभयघाप्यप्रमाणमिदं वाक्यमापदेत. 
क्षकसिद्धानुवादमात्रत्वादिव्यथैः । सुगममन्यत्‌ ।¡ १५-१८ ॥ 


शरयेति कल्पेत जगदुद्धितीयकं 
तदेकमेवाद्यमिदपि श्तौ । 

तथापि वन्ध्या जननी ममेतिन- 
दायं भवेद्‌ व्याहतमित्यपार्थकम्‌ 1 १६॥ 


शत प्रयकूत्वचिन्तामयै 
प्रकारान्तरमप्यनूद्य दृषयति--च्रथेति ॥ १८६ ॥ र 


किञाऽद्धितीयं दवयतो विलक्तणां 

यद्वा विशुद्धं भवता मतं तदा । 
वस्त्वन्तराद्कीकृतितोऽद्रयत्तति- 

नै वऽदढयाभाव इहेष्यते दयम्‌ ॥ २० ॥ 


श्रपि चाद्वितीयशब्देन नः कोऽथै इति विदेचनीयम्‌ । न तावदू 
वैवामावः, विराघादनभ्युपगमाच्च । अथ तदन्यतद्विरुद्वयेषरन्यतर 
इलयभिघीयेव, तदा वस्त्न्तरसद्धाबस्यापरिदायैलनान्न युष्मदभिल्तपिता- 
खण्डा्ाद्ितीयसिद्धिरि्ारायेनाद--किञ्चेवि ॥ २० ॥ 


न सिद्धजस्तुभ्रतिपादकं वचः 
कार्यान्विते वस्तुनि शक्तिनिश्चयात्‌ । 
कथं श्रुतेगींः धतिपादिका भवेत्‌ 
सिद्धात्मनेो.ऽप्यद्वयवस्तुने वद ॥ २९ ॥ 
कार्ान्ववे वस्तुनि शब्दशक्तयवधारयात्‌ सिद्धे बस्ुनि भ 
वदभावान्न दन्न श्दप्रामाण्यमिदयाद--नेति ॥ २१ ॥ 
किलञ्चाऽद्यये मानमपीप्यतेऽदयं 
चेचदि मानेतरमावुमेययेः 1 
प्सखी्तेवाद्धमतपर तनं 
---तकरच्न्यरानज्च > 1 २~ ॥ 


दशमं प्रकरणम्‌ । १४. 

अपि चाद्ैवे प्रमाणमद्वैवमैव चेत्त्धिं प्रमाणातिरि्तप्रमादरप्रमेयान- 

भ्युषगमादू वैष्धसाद्धान्वप्रसङ्गः । अन्यदत, तर्द परमायम्रमेयविभा- 
गादद्वैतन्याघातः स्यादियाह--कि्चेचि 1 २२ 1 


तस्मान्न सानं किंमपीह दश्यते 

सदद्धितीये श्ुतिमौलिवादिनाम्‌ । 
रस्तीति चेत्तहिं वदन्तु ते किला. 

द्वैते परमाणं श्रमसयापहम्‌ 1 २३ ॥ 


पू्वपचयुपसंद्रवि--वस्मादिषि ॥ २३ ॥ 


अन्नोच्यते मानशिरोामणेषचेा 
वेदान्तनाम्नः स्वत एव भास्वतः । 
प्रमाणसस्तीतरमानवर्जितेऽ- 
द्वैते सदेवेत्यपदोपकल्पनम््‌ ॥ २४7 


“सदेव सीम्येदमग्र अ{सीदेकमेबाद्धिवीयम्‌” ( ० ६।२।९) 
इत्यागमनाक्यमदरैते प्रमप्यमिपि समाधानं प्रतिजानीते--श्नत्रोच्यवे 
दति । मानानां प्रलद्धादौनां सापे त्वात वदपेचया निखेच्तममाण- 
रूपतवाद्पौरुषेयत्वाद्‌ वेदान्तो मानशिरामिरनिदुरत्वाच । श्रतः 
स्वत सव भासवः स्वव प्रमग्यस्वादन्यनिरषेचस्येत्यधेः, चस्य बचे 
बाक्यमपगवदेप्कल्पना यस्माचत्तवा “सदेव सौम्येदमम श्रासी- 
देकमेवाद्धितीयम्‌? ( चऋ० ६ 1 २॥ १ ) इवि प्रमयमद्रवे इवरप्रमाया- 
गोप्यरत्वाद्‌ वेदान्वमाप्रैकगन्ये इयथः ॥ २४ ॥ 


१५० भलकूवत्चिन्वामयैष 
जगज्जनेः पूर्वमखणडमद्धवं 
सदेकमासीन्न ततो विलक्षणम्‌ । 
इति श्रतेर्गीरबधायं कारणं 
अगो चिदद्धेतमखश्डमक्तरम्‌ ।॥ २५ ॥ 


इद भूवभैतिकलचणद्ैवजावस्य कार्यस्य कारणसत्तयैव सत्वं 
परागुखत्त, “सदेव सौम्येदमग्र श्रासीत्‌, ( छा० ६।२। १) 
इयवधाय्यै कारणभूदसख ब्रह्मणः श्रद्धैतलप्रसिपादनादिसाद--जगज्जने- 
रिवि॥ २५॥ 


भिदां सजातीयमुखामखर्डयत्‌ 
पद्रयेणं श्ुतिरदयये परा । 
दवितीयशुन्यं मतमद्वयं नजा 
न खेदनीयं भवता मनेए वरया ५ २६ ॥ 


मजावौययिजासीयसखगवनानाचन्यवच्दधेदेन “एकमेवाद्वितीयम्‌” 
(धा ६।२।१) इयगयण्डैकरमलप्रविपादनाद्‌ द्विवीयगरन्यमद्धि- 
सीयन्मिखद्वितौयशन्दे न्ार्यभ्युपणस्रम्‌ कथमस्मिन्‌ वाक्ये पद्‌ानाम- 
भव्यः का दा द्वितीयस्य जयद्धः १ दति चियैखनेन म मनः 
सैदनीयमिस्याद--मिदामिति 1 पादच्रयेलेवि । पकमित्यमेन 
_मभावीयम्य मेद्म्य व्ययच्देदः, पवेवि स्रगदम्य, द्वितीयमिति मिजावी 
यण्येत्यपेः।! २६॥ 


दमं प्रकरणम्‌ । १५१ 
न बास्तवाद्रैतसतः पमाणतः 
सिद्धौ विशेधोऽचतविश्वमानयोः । 
यथा यगो वस्तुनि माननिश्चिते 
शरपाुजङ्गवयवभासयेर्न सः ॥ २७ ॥ 


पास्मार्थिकाद्रेस्य प्रमाणप्रतिपाद्यत्वे कस्पनिकद्रैवप्रसिभाससय 
कन्रिद्‌ निरोधो नास्ति, पारमार्थिके रखनुखण्डेऽदुमानादिप्रमाणावसेये- 
$पि काल्पनिकसर्पादिग्रतिमासेः वथा न त्रिरद्धावे वद्वादयभिप्रेयाद-- 
नेति । वास्तनाद्रैतसद्रसतुवः प्रमाणतः सिद्धौ सलयामनतमनिर्बाच्यं 
यद्विश्वं तद्ानच्च तयोर्विराधोा नास्ति । चथा गुणे रच्जुखण्डे बस्तुरूपे 
प्रमाणनिरिचिते युजङ्गादिसतदबमासन्च तयोः स विरोधो नास्तीति 
योजना ॥ २७॥ 


न वाऽचर॒तक्ष्तविश्चेषणादतेाऽ- 
~ न्यद्रास्तवद्धेतमिति भरसजते । 
मदी ददेस्यादिवदस्ति कल्पना 
स्व्ररूपमेवास्य न चापरं वपुः ॥ २८ ॥ 


नलु काल्पनिकं दैवमिति विशेषणादन्यस्य पारमा कदवैवस्याभ्युष- 
गमभ्रसङ्ग इव्यारादूक्य (किना ृथिदौ' इव्यादिवत्‌ स्वरूपविगोपयत््रात्‌ “ 
कल्पयैव दि द्वैवनावस्व स्वरूपम्‌ , नपय्मस्य विशेयं स्वरूपमस्वोचि, 
परिहरति--न वेति ॥ २८॥1 


१५२ पयूसवचिन्तामदो 
न चाऽप्रमाणं श्रुतिमोलिगीरियं 
यथार्थविन्ञामकरी स्वर्यश्रमा 1 
न सिद्धबस्त्वास्पदधीर््मास्मिकाऽ- 
नव्यवेदान्तगिरोत्थिता सती ॥ २६ ॥ 


नन्विदं वार्यं परत्यच्तादिविशेधात्‌ ख्ये ऽप्रामाण्यं मेयादित्याशदुक्य 
सन्दग्वाविपयष्विकानेस्पादकत्वात्‌, मैवमिति परिददरति--न येति । 
नन्विव उरपन्नमपि सिद्धवस्तुविज्ञानै धरममाघ्रं किन स्यात्‌ ¶ इष्या- 
शद्क्य कारणदोपव्राधकम्रययाुपलम्माव्‌, मैवमिति परि्दरवि--न 
सिद्धवस्तिवि ॥ २६॥ 


सम्भावितारेपकलङ्ूविभ्नमे 
दतावभासः क्षमते न बाधितुम्‌ । 
श्यपोस्पेयानघ्रेदखम्भवं 
द्ैतविन्नानमचाधविश्रमम्‌ ॥ ३० ॥ 


सम्माविदसकश्लदोपदरैवप्रतिमासा नासम्भाविवारोददपापीरपेयाग- 


मजनितमद्रैववित्ान याधिनुमुत्मदते श््याद--मम्मायिवैति । शदवी- 
धविधरमम्‌-वाधः प्रमागान्वरेय निषत्तिः, विधमः धरान्विम्‌ , मार 
प्रपान निर्दे, न विवे वापविधमौ यस्मिंखदियर्यः 1 ३० ॥ 


पाब्दश्य श द्रवयवहारगोयरे 
सामरव्यमस्तोत्यवित्तेपकतते दयाः 1 


दशमं भ्रकरणम्‌ । १५३ 


विनिधितं सिद्धपदार्थकार्यये- 
रतश्चिददेतपदे गिरा तत्‌ ॥ ३९ ॥ 


यत्तूक्तं शब्दस्य कार्यान्विते शक्तिरपि वराह--रव्दस्येवि । 
इद्धन्यवहारे शब्दसाम्यावधारणस्य सिद्धकार्ययोरविशिष्व्वान्न ठन्न 
कार्यान्विषे एव गाव्दशाक्तिरिवि नियन्तुं शस्यते इटर्थ. ॥ ३१ ॥ 


तस्मात्प्रमाणं श्चुतिवा्यमद्ये 
सदेकमित्यादयनवयमीरितम्‌ । 

अन्नातवोधित्वमिहेवे युज्यते 
सङ्तद्धिभाताद॑चिदद्ये गिराम्‌ ॥ ३२ ॥ 


फलिवमुपसदरति--वस्मादिति । ््लातयोपित्वमन्ञावज्ञापकलत्व- 
भिरैनास्मिन्नेवादरैवे इत्यथैः ।} ३२ ॥ 


न चैकता स्यादपि मानमेयये- 
रामेात्तमेतद्ढ्यवहारं इष्यते 1 
परमाणमेयादिविजुम्मितं जग- 
दविद्ययां सदयमिवावभासत्ते \ ३२ ॥ 


ननु व्रह्माद्रैववादिनखव प्रमाणग्रमेययोरीक्यात कथमतावदापपक्त 
प्रमाणमिखम्युपगन्यते इयाशद्क्य सयम, वस्वुचसछात्वे पि व्यायहा- 
रिकभेदाङ्खोकासद्‌ मैवमिति परिदरवि-न चेवि । ३३ ॥ 

२) 


१४४ प्रयकूलत्तवचिन्तामयौए 
द्रतो न चास्मन्मतमीक्तितुं मनाक्‌ 
स वोद्धप्तः च्मते कटाच्ततः । 
तदेकमेवेति गिरा श्रुतेस्ततोऽ 
स्टदरतसिद्धिः शरुतिमेलिवादिनाम्‌ परश 


मव एव ॒दद्धराद्धान्वगन्धो$पि नार्मत्पच्चमीदितं मते 
इसयादह-- रत इति 1 ३४ ॥ 


तथा.ऽनुमाने च पुरा प्रदर्शितं 

चिदद्वये मेदतमनोविलापनप््‌ 
हेव्रिषो न च त्र वर्तते 

सपक्त एवेति न चाऽप्रयोजकः ॥ ३५ ॥ 


श्रलुमानेनाप्यद्ैवसाधने न कश्चिद्धिराधो दर्सिवः । वच्चातुमान 
पूरय॑मेवेयाद--दथादुमानमिति ! यतक्तं भेदन्यवहारस्यं भित्रालम्बनः 
स्वाद्‌ शरदरैढविरुदधददसाषनेऽयं दतुरिति वद्‌ दृपययवि--दतुरिति । 
पिरद ददि नाम पपिपद्दयेररेव वत्तमानेए दतु", श्रयं॑स्वेकर्टवात्. 
स्ने कार्पनिफचन्द्रमेदन्यवदारे सपे एव वर्तेते । न च सम्प्रतिपन्ना 
स्यवदारः कथ्यत्‌ परमां कमिन्नवस्त्वालम्बनो ऽसि, येन विपच्चगामित- 
याएमैकान्विक्ता मदेदिखयैः । चकारेण सत्स्रमावालनुगवभेदन्ययदारस्य 
भिश्नाक्नम्बनदयप्रयचविरेपात्‌ फाल्ञाययापदिषटवानिससेाऽपि समुधोयते 
परत्यचम्येकानेफव्टान्नम्बनत्वेन सन्दिष्मानतया ठस्वेदानीमेव नि~ 
च्यमामेताम्‌ ¡ न च देः सन्दिग्यप्याभकःयमपोस्वाद-न चेति ॥ 
मेदन्यकदार्पस्दै कदररगल्तम्बनस ऽप्राभकरदान्‌ ॥ = श्रान्विव्यवदार- 


दश्तमं प्रकरणम्‌ । १५५ 
खस्य च विवादाध्यासिवत्पेऽपि मेदग्यबहारव्वतिङ्गेनैव सिद्धत्वादि- 
दथैः॥ २५॥ 


शरुतयाऽनुमानेन च सिदध्यति सख्यं 
ज्योतिधिष्छैतमलणएडमन्तयम्‌ । 
श्मारोपिततं तत्र जगघ्रचाऽदयाद्‌ 
विभि्यते रजञ्जुभुजङ्गबद स्पा ॥ ३६ ॥ 


उस्मषदपगदनिरिगतदूपेन श्रञुमातैनापि निष्पदयूहमद्रैवसिद्धि- 
रिव्याह--श्रत्येवि 1 ३६ 7 


तथाऽद्रयेऽध्यचमपीप्यते यतः 
सन्माचमेतद्विपयीकरोत्यतः 1 
पतरप्रकायेऽपि पुरा प्रदर्शितः 
किमङ्ग भूयो वचसां परिभमेः ॥ ३९७ ॥ 


प्र्यक्तेणा.प्यद्रैतं सावयितुं सखेन शाक्यमिव्याट--ठधेति ¡ द्रवे 
इति च्छरैदः। ऋष्यत्तमपि प्रमागमद्रये वस्तुनि साघक्तेयेप्यसे, यव 
प्एवदध्यत्तमपि सन्मात्रमेव बिपयीकरोसि अवा देवेरिति योजना । 
नु मेदप्रतिमासस्यापौन्द्रियान्वयन्यविरेकष्टुविधायित्वमिस्युक्तमाराद्भय 
इन्द्ियान्वयन्यत्िरेकयोर्भेदविभमायिठाननरूदसन्मस्वप्दणेनान्यश्रासिख- 
स्वाददिसयादेदिवमधस्तादियाद--एतत्प्रकारऽपौवि 1 प्रयक्तेऽपि 
शुयाद्यपिष्ठाने रजवादिश्रान्विदीनादिहापि द्वै वप्रचिमासे नापप; 
स्वतोऽनेकात्मरुत्वामावे ऽप्य वियाछरवानेकात्मकलत्वादुषपदयते स्वे च्यवदार 


श्१द्‌ परत्यकूदेत्वचिन्तामरी 


इति श्रपि शब्देन धोयते। वेन प्रयक्तेणद्रैतमहणे भेदश्रतिभासाभाव- 
प्रसच्खः इति श्तपादेर्नेकास्मकात्त्‌ सान्पनिोषभविमऽस्तु, नलद 
सस्य, वदभावादिति च शद्धा निरस्ता वेदितव्येति भावः ॥ ३७॥ 


उपधियुक्तं द्यवभासयत्यपि 
प्रत्यच्चमन्ञानविलापनेऽच्तमम्‌ । 
तदागमेषद्रूतधिया विलीयते 


यथैक्यधीः स्याच्च ततोऽरचपि श्रमः ॥३८॥ 


नु बस्तुवत््ैऽपि प्रयक्तेणावमासमानेनाज्ञानमेषावतिष्ठवे । 
ऊृतस्ठनिमिततानेकारमकत्यमिखासादक्य श्रागमेमैवापरेपचठी ते वस्तुदसवे 
निव्तैते एव श्रविथा, नेन्द्रियादिजनितविज्ञाने, तस्य तदनुपमर्दकत्ात्‌ । 
श्याशयेनाद--उपापियुक्तमिति । यद्यपि वस्तुमात्रविषयमेव प्रत्य्‌} 
चधाप्यदञानेपाधिकमेव व्त्ववभासयपि, निखपाधिकरवस्तुनो निरस्वनि- 
सित्तन्यवदारविपयत्वात्‌ नान्ानसुपष्दुनाचि । प्रद उक्तं चतपरत्यद्चम~ 
क्ानविन्तापने, परममिति च्ेदः, श्रचपम्षमयेनिति । श्रागमजं तु 
ज्ञान वद्यमाणरीत्या निरम्बनियिलप्रपश्वनिरुपाधिकग्र्ष गोचरयति । 
सर्मादगमजमेवाैवकानमक्षानाषमर्दकम्‌ ! भरतव उतम्‌--वदशान- 
मागमेदूसोयिया विनीयते इवि । श्रागमे दि विष्द्पदार्थसामाना- 
पिकरण्याभिधानमुग्ेन सपरल्ोपाधिरिनियुकत वत्तुसरूपमान्रं लद्चयन्ा 
न्वरीयफलया प्रक्षानवत्कार्पं निवर्तयवीपि युक्मेदा$$गमम्या$दाननि 
सकत्पमिति मारः 1 पनरे दृशन्ठेन द्रदयति--पैम्यधीरिति । यपा 
देष्दसेशये ऽभिकाप्रष्यरेदापतखोष्टने देशकानेपापिनरिध्मानुुि- 
श्यन्मात्रसिपपपापि प्रष्यभिताप्त्यरुय मेदधभान्विनिदृसिः, कथे्ापि 
प्रमपदिदभादेऽवि प्रमाददिसेरादूष प्रस्दएादिनाऽपतोहरै पष्यद्व 


दश्‌ प्रकरणम्‌ । १५७ 


नाञाननिद्तिः, व्रागमेनापरोत्तीकृते तन्निषृत्तिरित्यथेः 1 ततस्तरमाद्‌- 
ण्वमि सनामपि मेऽत्र न शद्क्य इति शेपः ॥\ ३८ ॥ 


न धर्मधर्मिंत्वमपीप्यते सुख- 
ज्ञानादिरूपस्य सददयात्मनः । 

न निर्थणे सन्ति युणा न चिद्घने 
जडेन साम्यं घटते श्ुषात्मना ॥ ३६ ॥ 


नठुतथापि सुखक्ञानादीनां नधर्मवया कथमद्रतमेकरसं सिदु्येत्‌, 
नदि चेषां गुणानां बह्मसवरूपत्वं सम्भव्रति । किन्तु नोलेतलादिबद्‌ 
गुणगुशिभाव एव न्याय्यः । व तं ब्रह्म 
“सत्यं ज्ञानमनन्ते ब्रह्म” ( तै २। १ । १ ) ““विद्वानमानन्दं नह्य" 
( इ° ३1 & । २८ ) इत्यादिश्रुविसिदधं कथमेकरसमद्रैते स्मादित्याश- 
शूलस्य “एकधैनाऽतुद्र्टन्यम्‌” ( च्च० ४ । ४ 1 २० ) ““एकमेवाऽद्धिवीयं ” 
(दा० ६।२। १) “भेह नानास्ति किचन ( दर ४1 1 ९८) 
“मेवि नेति” ( इ० २। ६। ६) इत्यादिश्रुविवास्यकदन्नेन भद 
ण्यशपविरोपप्रपिपेधाद्‌ निगुंखमेव दीकरसमद्वैवं॑सिद्धमित्याशयेन 
परिदरनि--न धर्म्येति 1 अयमथेः-न तावन्निखिलविशोषप्रविपेषे 
ब्रह्मणि ुणगुण्यादिभावः प्रतिपत्तुं शक्यते, “सत्यं ज्ञानमनन्तं घ्रह्म 
(तै २।१)। १) इत्यादिवाक्यश्रवणात्‌ । चत्र शुयरण्यादिभाव 
इति चेत्‌, सत्र बक्तन्यम्‌; पि गुणगुण्यादिभागसव्र कण्ठा्तः १ उव 
सापथ्यैत्व्ध इति १ नाथः, वत्र गुणगुण्यादिशब्दाश्रणात्‌ । 
नापि द्वितीयः, अखण्डात्मपरशरुविविराघात्‌ । यदि दि ज्लानादिशब्दा 
विषेषु गर्ोतसगतिकाः स्युः, चव एनं स्याद्‌ 1 चे नु चैठन्यख~ 
चिवान्वःकरथपरि्यिसवितेषेषु लन्धसगमर््यां द्रन्यसेदानाचचते | 


१५८ शरलकमूतत्त्वचिन्तामयौ 
श्रत्र तुब्रह्मपदैन सामरानाधिररण्यवलात्‌ खरूपमात्रपरा; ज्ञानादयः 
श््दाः। श्रत निरणश्रूविविरोधादयण्डमागरैकदतयराञ्च न 
गुणगुण्यादिपरत्वं सलादिशब्दानाम्‌, न वा वचिद्धनख्द्रैवतच्चख 
जडानूवेन वस्तुना साम्यं घटवे इति ॥ ३६ ॥ 
यन्नेह नानेतिमुखश्रुतेर्भरां 
कदम्वतो गीतमलक्ष्यलक्तणम्‌ । 
कथं भवेत्त युणादिकल्पना 
निरज्नने देतकलङ्घवर्जिते ॥ ४० 1 
पतदेव विशदयति-यन्नेद नानेवि ॥ ४०1 
४५ 
श्रुतो मनेधर्मतया शरुताः खुख- 
1 
ज्ञानादयो नैव त आत्मनीश्चरे । 
त ्रात्मधर्मा इति ये जयुर्जडा 
श्नलं विचारे श्रुतिसम्मतेऽस्तु तेः ॥% १॥ 
१ “त्ानसुखादये नैया ऽऽत्मराुणा इवि वेदस्द्रतिविरुद्धत्वाद्‌ ना- 
स्माभिसद्रियते इत्याद--श्रुवाविवि 1 “कामः सङ्भत्पो विचिकित्सा 
श्रद्धाऽश्रद्धा घृतिरधूविरर्भाधोरित्येवर्सर्दं मन प" (० १।५।३) 
इवि श्रुत “इच्छा द्वेष, सुखे दस सचावर्चेवनां धविः 1 एतत्‌ 
चे” ( गी० १३1६ ) इति स्मृवौ च सुपादये मनेधर्मतेन श्रुताः, 
वै शुणा श्रात्मनः सन्तीति ये चार्पिका जडा श्राव्मान जडं मन्यमाना 


नगुर्वदन्वि; वर्मः श्रुविसम्मते वेदान्तेरुसमयिगम्यवसतुविचारेऽत- 
मस्तु 1 नच विचारघ्रयानशम्तरे संवादा इत्यर्यः 1} ४९१ ॥ 


दशम प्रकरणम्‌ । १५२ 


तदद्वयं कीदशमित्यखरिडतं 
स्वरूपमेव श्रुतिरद्वयात्मनः । 
, जगौ सुखे ज्ञानमनन्तमित्यसौ 
न धर्मधरमिंखमुदाजहार सा ॥ ४२ ॥ 


सत्यज्ञानए्दी नां स्वरूपल््तणया सामानाधिक्ररण्याद्‌ “त्रह्मनिदा- 
प्नोवि परम्‌? ( तै० २। १ ) इति परवहमवेदनफलं परपराप्ियुपकिप्य 
किं लत्तयं वटू, कोदरा वा चञ्छ्ञानम्‌, किमात्मकरच्च तत्फल्लम्‌ ? 
इत्येवदथेनि्घारणाय वाक्यमिदम्‌--““सत्यं क्षानम्‌०? ( चै० २।१ 
। १ ) इत्यादि । वत्र गुखशयित्वप्रतिपादने समस्व विशेवप्रत्यस्वमयप्रति- 
पादकागमविराधः स्यादित्याशयेनाह-वदद्रयमिति । सदद्रयं परश. 
व्दवाच्यं श्रह्म कोदरा किं लक्तपम्‌ ? इत्याकाद्लायां “सत्यं ज्ानममन्तं 
जक्ष" ( तै० २।१।१) इति “विज्ञानमानन्दं ब्य: ( च ३। 
। प) इवि च श्रुतिरसौ अद्वयाटमनः सरूपमेवाखण्डितमेकरसे 
जीए कथिचवतौ, न॒ सखा श्ुविर्रमयर्भितनमद्रयस्य सत्यादेरचोदाजदा- 


रादाहतनतोवि याजना ॥ ४२ ॥ 
नतु श्रप्स्य विदद्ययं मतं 
त्वयाप्युपादानमल्रणडवादिना । 
भवन्मते तःसखयणस्वमन्तरा 
कथं भपन्चोद्धव इष्यते ततः ॥ ३ ॥ 


ननु द्रव्यत्वचेवनत्वोपादानत्वादिभिरठभिर्व॑मणोऽपि सरुयत्वमलु- 
मिमीमदे--चिनवं ब्रह्य सगुणम्‌, उपादानत्वाद्‌, शदादिवदित्याश्येन 


१६० ्रव्यकूलच्चविन्तामौ 


गदते नन्विति । त्वथाऽखण्डात्मनादिनापि प्रपच्वस्वोपादानलं 
चिददयं बरह्म मतम्‌, तर्सशुणत्वमन्तरेण भवन्मते तते ब्रह्मणः प्रपच्वौ- 
द्भव; कथमिष्यते इति योजना ॥ ४२ ॥ 


मेवं न चारम्भमतं मतं न चा- 
प्यत्यन्तदुष्टः परिणाम इष्यते । 
विवर्त॑वदि मम सम्मते खुणा- 
नद्गोकृतेरेव न नि्ंणक्ततिः ॥ ४४ ॥ 
क्िमिदसुपादष्नत्वम्‌ ९ अएरम्मकत्वम्‌ , क्वि बा परिणामिलवम्‌ १ 
वटुभयमपि श्ुतिविरोधलवादनङ्गीकृदत्वाच न सम्भवति । श्रय विविधः 
निकाररूपयिवर्तमाना ऽविद्यापिष्ठान्वम्‌, वदिं शख्दादै तदभावात्‌ 
साधनविकल दान्तः । न वा द्रव्यवत्‌ सर्वे सिचूयति। 
निरौयश्रूतिविराान्न दरम्यतवम्‌ । चेतनतन्तु खरूपमेष ज्ञाने तरह्ेपि 
सामानाधिकरण्यात्‌ । तस्प्रादसद्नतमेतत्‌ । अयुमानेन ब्रह्मणः 
सगुप्वं प्रतिपद्यामहे इयभिप्रेय समाधच्ते-मैवमिषि । गुणानद्गी- 
छतेरेवेवि । शुणगुणित्मन्तरे्ैवा बियरप्रपथ्चो्पत्तिसिद्धेरियथैः ।४४॥ 
अनादयविद्याकलितं चिददये 
प्रपञ्चभाने युणिताग्रतेऽपि तत्‌ । 
ससिद््यतीरयत्र न चास्य्तम्भवेोऽ- 
सम्भावितेद्धुतिपटीपसीयुते ॥ ४५ ॥ 


पवदेव ॒स्पटयति--भ्रनादीपि 1 श्रसम्माविवसयोदूवायुव्पादने 
पटीयसा भत्यन्ठयतुरा या मायां खया युते मायोपदिवे चिदद्वयेऽना- 


दशमं प्रकरणम्‌ । १६९१ 


यविद्याध्यारापिरं यप्रपश्चभानं शुणराणित्वमन्वरैव तत्‌ सिद्धपवीयत्रा- 
सम्मवो न च शादूकय इपि याजना ।। ४५ ॥ 


सुखस्नेभावत्वमनन्तवस्तुने 

सतं श्तेः ० 1 
मयलमाधिद्य मतं श्रुतेधिया 

विचार्यं वोध्यं श्रवणादिसाधनैः ॥ ४६ ॥ 


नलु नियनिरतिशयानन्दस्वरूपञ्चैत्‌, वर्दि प्रयत्ने विनैव प्राप्येतेति 
चेत्र, सवयम्‌ ; किन्तु तदद्धानमात्रनिडत्ययैम्‌, नदि तत्परा्टयर्थ भ्रयन्न- 
म(न ऽ{)पेतत्यते । वजिदत्तौ स्रमावमूमेव युख श्रुविसिद्मियाश- 
येनाद--सुखस्वमावत्वमिवि ॥ ४६ ॥ 


ननृचितं बह्मसुख मुखुच्मिः 

युमर्थरूपेख सदाऽ्थ्यंते धिया । 
यदात्मरूपं सुलमस्ति तत्तथा 

कथं पुमर्थत्वमिहेप्यते पुनः ॥ ४७ ॥ 


ननु नियनिरतिशयानन्दसर्के्तसर्वेश्वरत्वादिगुखगणविशिष्टं नद्य 
चैननाभरोयचे, चदं वद्धावापर्तिलक्षणस्य नेकस्य कथं पुस्पार्थवा ? 
नदि कदाचिद्‌ घुं मे भूयासयिवि कश्चित्‌ कामयमाने दष्टः, 
सम्भवति च; सुखे मे भूयादितीच्छासयुद्यास इयायेन शाडते-- 
मन्विचि ॥ ४७ ॥ 

२१ 


६२ प्रयकूतच्चचिन्वामय 
मेधं यतो लोक इहेष्यते सुख. 
प्राप्तेः सदेच्छाविपयत्वमादरात्‌ । 
सुखापरोत्ञाय न शक्यमन्यथा 
सुखे पुमर्थत्वमनन्यतास्ते ।॥ ४८ ॥ 
निरलसमस्तगुणएगुण्यादिभावमनन्यालुभवानन्दैकर कष ब्रहैव सुखम्‌, 
तदज्ञानादेव सुखे प्राप्तत्वविश्रमः, तत्निकत्तौ तस्प्राप्नमिवोपवचरयते, 
जतेकेऽपि वदज्ञानादेव सुखे मे भूयादित्यादिभेदविध्रम इलाशयेन 
परिदरवि-- मैवमिति 1 लोके तु सुखप्राप्तः कामनानिषयता सुखापरो. 
त्ताय, नहि सुखापरो्ते पुरुपा सम्भवति सुखसम्बन्धस्यापि पुरुपाै- 
स्भ्ोजकत्वं कल्पयितुं शक्यम्‌ , नदि भनन्यत्वमन्वया सुखे पुमधै- 


त्वमपौप्यते इत्यथे; 1\ ४८ 1 
सुखापरोक्ते पुर्पार्थं एव तत्‌- 
सम्बन्धमात्रस्य पुमर्थता कथम्‌ । 
स्वरूपभूतं सुखमप्यविद्यया 
तिरस्छरतं प्राप्तमनाक्तवन्नरणाम्‌ ॥ ४६ ॥ 


एवदेव विदृणाति-सुखापरोत्त इति । श्रवियामात्रमप्राप्निरियाह~ 
स्वरू पभृतमिति । रविद्या तिरररुव्माच्ादितं सत्‌ प्राप्तमपि 
सख्वहपमूतं सुप नरां ददभिमानिनामनाप्रदस्तोति योजना ।1 ४<€॥ 


स्वरूपयेोघेन तदाच्रतिक्तये 
सु तदा प्राप्तमिवोच्यते स्वकम्‌ 1 


दशमं प्रकरणम्‌ ॥ १६३ 
ततोऽप्यनन्यं घुखमातनो भतं 
पुमर्थरूपं विदितं सुसुखभिः ॥ ५० ॥ 


वियया वदावरणनिदृचिल्नदणा तरमाप्निरियाद--वल्सरूपवेषे- 
नेति ॥ ५० ॥ 


ननूक्तिरेपा भवतामसङ्गता 
सुखात्मनेोर्भेद इष्यते यतः । 
अहं सुखीति प्रतिभानतस्तयोः 
स्फुटं हि सम्बन्धमतिः तीयते ॥ ५९ ॥ 


अं सुखौति सम्बन्धावगमात्‌ सुखात्मनेर्भेद इवि शदुते-- 
गेन्निि ॥ ५१॥ 


न चैकवस्तुन्यपि सम्भवेन्नयात्‌ 
सम्बन्धभानं न च दषटिमीचरम्‌ । 
न चाऽस्ति वाऽ सुखमिदयपि घथा 
न चाऽस्स्यभेदे किंलमानमेतयेोः ॥ ५२ ॥ 
सखस्य स्वरूपत्वे तधास्वमयुक्तमिलाष्--न चेति ! नटोेकस्मित्रेव 
सन्बन्यावमासः सम्मति । न चास्ति सुखमहभिवि कदाचित्‌ प्रतीतिः, 


नापि सुखारमनोरसेदे प्रमाणान्तरमस्ति । येनादं सुखीति प्रसिभाप्तस्य 
श्रान््त्विमाप्तदूस्येतेत्ययैः ॥ ५२ ॥ 


शद प्रयकतत्त्वविन्तामण्तै 
यदा सुखे खात्मवपुभवेत्तदा 
सदाऽनुमूयेत न चेपलभ्यते 1! 
यतस्ततः स्पात्‌ सुखमात्मनः एध- 
गिति प्रसिद्धं द्यनुमानतस्तथा ॥५३॥ 


नित्य सुखालुभवाभावादपि नात्मस्वरूप सुखमिलयाह--यदैवि 1 
विमत सुख नात्पस्बरूपम्‌ , आस्मन्युपलभ्यमाने सत्येव तस्याटुपलम्य 
मानत्वात्‌ । यसिमन्नुपलभ्यमने सति यन्ना पलम्यते, तत्‌ तत॒ एध्‌, 
यथोपलमभ्यमानीदरन्धादनुपलभ्यमानेा रसस्तत प्रथगिलय । तथाच 
भवयुक्तिविरद्धमालसुखयेरेक्यमिति माव 1 ५३] 


सुखञ्च साध्यं जगत्ति प्रतीयते 
पुमान्‌ खत. सिद्ध इतोऽप्यनादितः । 
तयोः कथं वाण्यवकरपते नया- 
देकलत्वमद्धा खधियेति वीक्ष्यताप्‌ ॥५४॥ 
सिद्धसाध्ययोररमसुखयोरैक्य न्यायतिरुढमिर्युक्तम्‌ । तद्‌ द्र 
यवि- सुखमिति । इताऽपि देदोसरयोारात्मसुखयोरेकत्वमद्धा क्ताद्‌ 
युद्छिव कधयवरूस्पते इति सखधिया स्थस्थचिश्तेन स्यः चीदयतामिति 
योजना ॥ ५४ ॥ 
किञ्चाऽऽच्मरूप्वमितीच्यते त्वया 
सुपस्य चेर्चां करिमधैयुयम. । 


| 


दशमं प्रफरणम्‌ । १६५ 
सुखार्थमस्यात्मसुखस्य सर्वदा 
सखतोऽस्ति सिद्धत्वमतोऽप्यनर्थकः ॥५५॥ 
किच्च, सुखस्यात्मस्वूपत्वे तद्यः पुरुषप्रयल्ना$नधैक. स्यात्‌, 
भ्रात्मस्वरूपस्य सर्वदा सिद्धत्वादिलयादह--किञ्चेति । स्पष्टम्‌ ॥ ५५ ॥ 
सुलार्थमेवाऽयमहर्निंशं जने 
चम्थ्रम्यमाणो निखिलः श्रहश्यते । 
न वेश्मसिद्धं मथु कानने जने 
रन्विष्यतेऽतो न सुखात्मतात्मनः ॥५६॥ 
“रके ववे्‌ अधु विन्देव किमथ" पर्वतं व्रजेत 1 
इष्स्माऽधैस्य सम्प्राप्तौ { को विद्वान्‌ यत्नमाचरेच्‌ ॥" 
इव्याभाणकं प्रथयन्नाह--सुखार्थमिति ! अविशयेन पुनः पुनः 
भ्रमतीति बम्भ्रम्यमाण इयथः । स्पष्टमन्यत्‌ ॥ ५६ ।। 
शरात्मत्वमेतस्य सुखस्य चेत्तदा 
शाखं बथा स्यात्‌ सखसाधने परम्‌ । 
ततोऽस्य भज्येत स्वतः भमाखता 
न साम्प्रतं तच्छरुतिमोलिवादिनाम्‌ ॥५९७॥ 


सुपवमनेरीस्यै गाखानर्थस्यं स्मादियाद --नात्मव्वमिति 1६७) 





---- 
* ष्पे । “रदः इति कचिव्‌ पाठः । { (दधदधौ" ति पाठान्तरम्‌ \ 


१६द्‌ अयक्स्नचिन्वामयौ 
तस्मात्‌ सुखस्यारमएुणत्वमिष्यते 
स चात्सरूपत्वमनेकयुक्तिभिः । 
मीमांस्कैस्तर्कविशारदेस्तथे- 
त्यत्रोच्यते श्नोतमतं सयुक्तिकप्‌ ॥५८॥ 


ूर्वपचुपसंदरणि--तस्मादिति ! समाधानं प्रिजानीते--इलय- 
्रोच्यते इति ॥ ५८ ॥ 


श्रानन्द्‌ आासमा न मिते सुख भ्बे- 
द्यो वै हि भुमा सुखमस्ति तत्पदम्‌ । 
वि्ञानमानन्दमिति शतिर्जगेः 
स्यभाव्भृतं सुलमारमनेा वपुः ।\५६॥ 
५ग्रात्मैवानन्द.'१ ““्रानन्द्‌ भ्रार्मा" ( पै०२।५। १) 
भ्यो यै मूमा वत्सुखम्‌" ( द्ा० ५७।२३। १) यादिशरुति- 
मन्पिखमात्मनः सुपसखमावतवमिखाद--प्ानन्द कि! न भिव 
सुगरमिवि, “नाल्प सुमख? (द्धा० ७। २३। १) श्वि 
श्रवेरियपैः ॥ ५९६ ॥ 
म॒ चाप्यवियाद्धतमेदमानतोऽ- 
पनेतुमेषा श्रुतिगीर्दिं शस्यते । 
स्वतः प्रमाणे श्रुतिवरा्यनिप्यते 
श्रम्पद्वेन निदाद्सवसयरम्‌ १ ६० 1 


दशाम प्रकरणम्‌ 1 १६७ 


नेयं भरविरत्रिद्याध्याखपरिनिप्पनमेदप्रतिमासमात्रेणौ $पनें शक्यते 
इव्याह--न चेति । तथा चावैरपेयागमप्रमाणसिद्धमात्सस्वरूपभूतं 
सुखं यावदज्ञानै तावदेवाविदयकाध्यासपरिनिष्पन्नमैदश्रविमास इति 
भानः 1 ६०1 


आनन्दः श्चात्मेति वचः स॒घात्ममा- 
रभेद माहत्य बदत्यदः श्रुतेः । 

न धर्म्मधर्म्मित्वपरन्न निर्णुणे 
ुषित्रनएषादयतीद््‌ कर्हिचित्‌ ५ ६९ ! 


न बा न्रानन्द श्रात्मेति सामानाधिकरण्यं नीनीसपलमिलादिवद्‌ 
गुणगुथित्वनिबन्धनम्‌. । सुखात्मनेर्युणरुणित्े प्रमाणामावादियाह-- 
आ्रानन्द तरालेत 1 शरुतेरदा वचः ““्रानन्द श्रात्मा (तै० २।५। १) 
इवि वाक््यमरमेदमादहत्य कण्ठरवेण वदतीयथैः। सुगममन्यत्‌ । ६१ ॥ 


खखात्मनेर्नास्ति भिदा मनागपि 
सम्बन्धभेदाबगतेरभावतः । 
अतस्तदेकल्वनिवन्धनं श्रुते 
समाश्रयव्वं पदयोविनिधितम्‌ ।॥ ६२ ॥ 
«नन्द्‌ यातना { चै० २५.५९) इरप््ल्फीवि- 
कर्यमेकतवनिवन्धनमेवेत्याह--सुसात्मनेरिति । श्चानन्द भ्रात्मेषि 


पद्येएः शवौ समाश्रयस्वं सामानाधिकरण्वमिलयः । भिनप्रउत्ति- 
निमित्तशब्दानामेकस्मन्न्थे इतिहि सामानाधिकरण्यम्‌, युयगुण्यादिषु 


१६८ प्रयकूरतत्वचिन्तामसी 


सम्बन्धविो्गमपर्वुकत्वात्‌ वद्धिधेयत्वनिश्वयस्य । ततश्च सुलास्मना 
सम्दन्धविसतेपानव्रगमात्‌ “अ्रानन्द शआरर्माण इति सामानधिकूर्यमे- 
क्वनिवन्धनमिति निरचितमियधेः ॥ ६२ ॥ 


हं सुखीति पतिभासतो प्रपा 
नन्ते परिच्छेदधियस्तु सम्भवः । 
भवेद्धटाकाशधिये यथा सृपाऽऽ- 
काक्ञेऽवभासो न चु वस्तुतस्तथा ॥ ६२ ॥ 


श्रं सुपीति प्रतिभासस्य चापरिच्िन्ने परित्लेदावभासल्वद्‌ 
पटाकाशादिप्रतिमासवदभ्यासरूपता प्रसिद्धेयाह- प्रहमिति 11 ६३ ॥ 


त्याप्तुमाने यदवादि तन्द्रपा 
देतोरनेकान्तिकभावतो यतः । 

श्रमावभासे नियमे न चाऽस्त्ययं 
यदेकभाने तदभिनच्नभासनम्‌ ॥ ६४ ॥ 


ननु सुग्यात्मनेिदे प्रमापरमनुमानमुपन्यम्ते सर्मिन्तुपन्ञम्पमाने- 
प्यनुपत्तम्यमानघयादिनि देवार कान्विकस्वाशदमदिल्याद-- स्येति । 
यष्वयानुमानमवाद्धि टच्‌, मन्ग्पा, दनारर्मकाल्विकत्यात्‌ । या 
भ्मवमामे$वं लियमे न याति, यदैररिमिन्‌ भागेष्वर्‌ मवि 
सदभित्रम्प मापने सदेदिनि साञना॥ ६४॥ 


दशमं प्रकरणम्‌ 1 श्ट 
मुषादिविम्बप्रतिविम्बरवस्वषु 
सुखादिरूपे सति भानगोचरे । 
न चावदातत्वमभिन्नमप्यतो- 
वभासतेऽतेा व्यभिचारितेरिता ॥ ६५ ॥ 
एवदैग दृष्टान्तेन स्पश्यवि-अुखगदौति । ्रतिबिम्वादिषु डखादि- 
गतरूपे च भासमानेऽपि वदभिन्नस्या ऽवदावताधम्मस्याऽनवभासमानत्वा- 
दता या हेवोन्यैभिचारिवा ईरिता सखा सुस्येदयथैः ॥ ६५॥ 
न रूपतो वाऽस्त्यवदमतता प्रथक्‌ 
तस्याः एरथक्त्पे न च चन्युपा यहः । 
शणान्तरत्वे सति चच्चुपा कथं 
आद्यत्वमस्याऽचुषएथक्तमप्यतः ॥ ६& ॥ 


ऋअवदाव्राधर्म्मस् सुखरूपादभिननत्वं साधयवि--न रूपव इति । 
रूपतः स्वरूपात्‌ श्रवदातवा परथद्‌ नास्ति । स्वरूपाभिन्नत्वे वस्या 
प्मवद्‌ातवायाचदापा प्रदो ग्रहणं न स्यादियधैः । नापि गुणान्वरम्‌, 
च्तुरेकेन्द्रियप्रादयत्वादियाद्- गुणान्वरत्वे इति ॥ ६६ ॥ 


न रूपसामान्यमपीयभिष्यते 

यप्र न रूपे चलते -प्टस्वप्े ४ 
रूपान्तरे युगपद युणद्ययं 

ह्यवान्तरं नेः समयेति बस्वुनि ॥ ६५७ ॥ 


र्र्‌ 


१७० भ्रत्यक्वत्त्वचिन्तामणौ 


नापि रूपत्सामान्यम्‌, मलिने रूपेऽनुपपत्तेरिाद्‌--नेति । नापि 
रुपान्तरम्‌, अरवान्वरजातीयस् गुणद्रयस्य युगपदेकसिमन्‌ द्रन्ये समवा- 
यानुपपत्तेरियाद--रूपान्वरत्व इति ॥ ६७॥ 


न रूपधर्मोऽप्यवदातता भवेद्‌ 
दव्यादिभिन्नत्र इयं खपुष्पवत्‌ । 
ततोऽप्थक्तवेन च सास्ति ख्पतोऽ- 
भिन्ना पुरा परोक्तनयेन सर्वथा ।॥ ६८ ॥ 


नापि रूपस्यैव घम्मैविशोषः, वस्य ्रन्यादिष्वनन्तरमावि समि गगन- 
छुमवत्‌ प्रविभासादुपपत्तेरियाद--न रूपेपि , वतो षटवचवे द्रव्यादि 
प्वन्त्ावि चोचन्यायेन रुपादन्यत््रासम्मवादित्यः ।! ६८ ॥ 


तस्मादभेदेऽपि हि रूपतः सतोऽ 
वदातताया सुङुराद्युपाधितः । 
रूपापलस्भे सति साऽवदातता । 
न चच्चेपा गद्यत इ्यतोऽषथक्‌ ॥ ६६ ॥ 
तथात्मरूपस्य सुखस्य मानसा- 
दुपापिक्तामर्य्यवशाचचिदात्मनः । 
सदोपलम्मे सतिनो पिद्दघ्यतेऽ- 
प्यभानमेवं न सुखात्मनाभिदा ॥ ७० ॥ 


दशमं प्रकरणम्‌ 1 १७१ 


फलितमाह-दस्मादिति द्वाभ्याम्‌ । घष्मादषदादवाधरम्मस्य 
खूपादमेदेऽपि उपाधिवरादेव रूपोपलम्मेऽप्युपलम्भवत्‌ सुखस्यारम~ 
स्वरूपत्वेऽप्यन्तःकरणायुपाधिसामर्य्यादार्मोपलम्मे $प्यनुपलम्मो न 
बिरद्धपते इवि द्वयोः सयुदिवार्थः ॥ ६<-५ ॥॥ 


सुखस्वरूपस्य चिदात्मनः स्वतोऽ- 
प्यनादिसिद्धत्व इतो दयभानतः । 
साध्यत्वभानं किल लोकिके जने 
सद्धच्छते वस्तुत श्रार्मरूपता ॥ ७१ ॥ 


श्रत एवात्मना ऽनादिसिद्धसेऽपि सुखस्वरूपस्यानवमासनात्‌ साध्य 
वावभासेोऽपि जायते उलयाद--सुखस्वरूपस्येति । वबस्ुत सुखस्मात्म- 
रूपत्वमेतेयथेः 1 ७२ ॥ 
ततः सुखार्थोऽपि नतायमस्तद- 
भिव्यज्जकत्वेन स सार्थको भवेव 1 
उपाधिसरम्बन्धचशेन विन्रमा- 
स्घुखानभिव्यक्तिरितीयते चणाम्‌ 1७२ 
सखगादियोगेन यद्यऽबव्यततो- 
पाघेरभिव्यक्तमिदं सुखं तदा 1 
नित्येऽप्यजन्ये जनिकिच्रमे णा 
सुखे श्रमेपाधिवन्चेन न स्वत्तः ।॥ ७३ ॥ 


१५७२ भ्त्यक्‌त्त्वचिन्तामणी 


पुरुपप्रयत्नस्यापि साफल्यमाह तव इति. द्वाभ्याम्‌ ! वत 
सुखार्थोऽपि पुत्पप्रयत्नस्तदभिग्यखकत्वेनथेवानेव, सस्य नियसिद्धत्ेऽ- 
प्युपाभिमलेनानभिष्यक्तत्रात्‌ ! पुरुपप्रयलेनोपाधिनेर्भल्यापादने सति 
तदभिव्यक्त तरुसत्तिनिभ्रमो लोकस्येति द्ोरथैः ॥ ७२५३ ॥ 


शाछ्रस्य सार्थक्यमपीप्यते सुखाऽ- 
भिन्यक्तिसामय्यकलापवोधनात्‌ । 
किञ्चाऽलुमानेन सुषखस्वभावतां 
विद्मो चयं त्यगनादिवस्तुनः ॥ ७४ ॥ 


यनूक्तं सुखस्य निदत्वे तत्साधनविधामिशाल्रस्यानयैक्यादभ्रामा- 
ण्यमिति वत्राह--शासरस्येति ॥ ५४ ॥ 


सुखस्वभावोऽतिशयानुपाधिक- 
भ्रमास्पदत्वाट्‌ विमतः स श्रान्तरः 1 
ादिद्ये सम्परतिपन्नसौख्यवत्‌ 
सुखं सदा भरेमपदास्पदं यतः ॥ ७५ ॥ 


भनुमाम॑दर्गयति-सुपयखमाव श्वि । विमवः स्र श्नान्वरः 
्र्गारमेवि पः, सुगदस्दमाय इदि साप्य्‌ , निगचिगायनिदपाधिप्रेमा- 
स्पदत्वादिवि देवः, शमयवादिम्प्निपन्नुग्यवदविरयुदादर्पं तुतमिया- 
दिना नियमनादिमृषिदमिदि पिमागः; | ७६५॥ 


दशमं प्रकरणम्‌ ! १७३ 
ने चात्मने कऋतिरायासुपाधिकः 
भ्रेमास्पदल्वं न च सिद्धमियपि । 
सदेव भुयासमिदहात्मगोचरा- 
शिषो जने सच्वमितीक्ष्यतेऽखितते ॥१७६॥ 
दवेरसतिद्धत्वं व्यग्दवीयवि--न चेदि । न चात्मना ऽनविशयानुषा- 


धिकमरेमारपदत्वमसिद्धम्‌, मा न भूवं डि भूयासमित्यारमविषयारिषो 
रर्यमानल्वादिति योजना ॥ जदं ॥ 


नद्यभियं चारिप आस्पदं भवेत्‌ 
नेपेक्षणीयं परिदस््यतेऽथवा 1 
आत्मा परप्रेमपदं स्रसौख्यवत्‌ 
स्वार्थ दुपादेघुसाधनत्वतः ॥ ७० ॥ 
पवदेवोपपत्त्या द्रदयसि--नदीवि । नष्प्रिययुपेचपीयं धाशास्य- 


माने दश्यते इत्यथः । अुमानमप्याह--श्रात्मेवि । भात्मा प्रप्रेमा- 
स्पदमू, स्वार्धयुपादीयमानलात्‌, सन्कचिपत्नसुखवदिवि योजना ॥ ७७॥ 


्रेयस्तदेतत्‌ सखुतविचदेहवः 
प्रेयोऽन्यतः सर्वत आान्तरत्वतः 1 

इति श्रुतिः षेमपदकगोचरं 
श्र्न्चमाहाऽऽ्दरतेऽदये परा 1 ऽ८ ॥ 


श प्रत्यकूवत्त्तचिन्तामणौ 


श्रिश्वेक्तं प्रमास्पदल्मादेयाह--ग्रेयस्तदिति । “तदेतत्‌ प्रेयः 
पुत्रात्‌ प्रेयो वित्तात्‌ प्रेयोऽन्यस्मात्‌ सर्वस्मादनन्तरतरं थदयमारमा" 
(बर १।४।८) इति शविः! 


“वित्तात्‌ पुत्रः प्रियः पुत्रात्‌ पिण्डः पिण्डात्तयेन्दरियम्‌ । 
द्वियेभ्यः प्रियाः प्राणाः श्रात्मा प्रियतमस्तवः ॥» 


(० बा० १।४।१० ३१) इति वार्तिकोक्धात्ममः प्रेमास्पदते 
प्रमाणमित्यथैः ॥ ५७८ ॥ 


सुखं पुमर्थं न सुखाय पर्ष 
स्तदर्थमेवोद्यम आदरान््रणाम्‌ । 
सुखञ्च तत्साधनमात्मनः करते 
नालन्ार्थमात्मातिशयप्रियेः चणम्‌ ।॥७६॥ 
" नतु निरुपाधिकप्रमाखदलमसिद्धमात्मनः सुखार्थत्वादियााद्‌- 
क्याद्‌ सुखमिति । सुखमेव हि पुरुषार्थम्‌, नात्मा सुखाथैः, श्रन्यथा 
सुखस्य तेत्सगधनस्य चाऽपुरूपायेत्वात्‌ दर्थं पुरुषप्रयत्नो न भवेदिलधै; 1 


पस्यति सुखवत्राधनान्येद पुरुपार्थानि नार्पा पुनरन्यैः । वदेवं 
निरुपाधि्रेमास्पदल्वादिवि नायमसिद्धो दतुरिवि भावः ॥ ७€ 1 


दःखन्ततेरस्ति पुमर्थता यत. 
स्ततो न हेतोर्व्यभिचारितारुवपि । 
सुखं न चान्यार्यमपीप्यते स्वतः 
पराथंताध्यासनिन्धना सुखे ॥ ८० ॥ 


दशमं भ्रकूरखम्‌ । १७५ 


दुःखनिवृक्तरपर पुरुपायैतवान्नानैकान्विकवेव्याह--दुःखेषि । खुख- 
स्मान्याचतवे निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वामावात्‌ साधनविकनललो दणान्व दलया- 
शाद्क्याह-परारथेतेदि । तस्यापि प्रमार्यताऽन्यार्थत्वामावादध्यास- 
निबन्धनत्वादन्या्थत्वप्रतिभासस्येयर्थैः ॥ ८० ।] 


स्वरूपभूतस्य सुखस्य यच्छतं 
प्रथक्तभानं किल तन्निभित्तकम्‌ 1 
अन्यार्थ॑तासानमपीष्यते तवो 
दृ्ान्तह्यनिन च तक्य॑तामिह ॥ ८१ ॥ 
सुखाप्मनेभद इदहाऽस्त्यविययाऽ- 
ध्यस्तो भ्रमात्‌ सल इव भरतीयते । 
तततोऽखुमानेन सुखस्वभावता 
सिद्धा परतीचः य॒तिमोलिगोचरा ॥ ८२.॥ 
एतदेव बिष्णेति--सखरूपरमूदस्येति द्वाम्याम्र्‌ । स्वर्ूपभूतस्यैन 
सुखस्य यदनिचाद्यपाधिकतै प्रथसूत्रभानै वन्निमि्तकमेवान्यार्यत्वमान- 
सोति] न चैतायता दान्ामावोऽपि शङ्कनीयः, उयाथिवयादेव 
सुखात्मनः प्रातिभासिकमेदस्य विद्यमानत्वात्‌ परवादिसम्प्रविपन्नत्वा- 
द्ेदस्य । तस्माद्लुमानेनापि अत्मनः सुखस्वमानत्वसिद्धिः । इति 
दयोः सयुदिवे।ऽथैः ॥ ८१--८२ ॥ 
सुस्षोस्यितस्यापि सुखं यया भवे- 
तथादमस्वाप्समिति अदर्शनात्‌ । 


१७६ भरयकूवच्वचिन्वामणौ 
स्रूपभूतस्य सुखस्य सर्वतोऽ- 
सुभृतिरस्ति स्म्रतिकारणं यतः ॥ ८३ ॥ 


सुखमहमश्वाप्समिति सुप्तत्ितस्य॒स्वापसुखपरामशदशंनात्‌ 


स्वापे स्वरूपभूतमेव सुखमदभूतमिति गम्यते इवयाद-- सुपरोस्थित- 
स्येति ॥ ८३॥ 


सुखावमशो न च इुःखहानगः 

स्वरापेन धर्मियहणादिसम्भवः । 
शब्दाद्यसंस्िसुखं तदात्मनः 

स्वरूपभूतं श्रुतिसिद्धमिद्यपि ॥ ८४ ॥ 


म चायं दुःपामावविपयः सुाबमरी इलयाद--सुखावमरी इसि । 
सरापसमये धर्भिप्रहणाधमादे सति श्रमावानुभवासम्भवात्‌ परिरोषाद्‌ 


विषयसुपाुमवासम्भवै सति स्वापसमये स्वरूपसुपस्यैव सयंप्रसाश- 


सयेनानुमवः समाश्रयणीयः 1 पवशन स्वापे प्र्यत्तमेवःप्मनः सुस्वर पत्वं 
सयैव श्रुतेः ““सुपुपतिकाने सकले विलीने समेोभिभूवः सुरू पमेति" 
(कै १। १३ ) यपि सिद्धमिल्ः ॥ प्छ ॥ 
स्वयं भ्रकाशात्ममुखं चरणां स्वयं 
सक्‌ चन्दनाः परतिवन्धनाशतः । 
पिये विशुद्धावभासते बिदां 


सुगं न जन्यं स्वत श्रात्मरूपि तत्‌ ॥८५॥ 


दशमं प्रकरणम 1 १५७ 

स्वरुपभूलर्यैव सुखस्य प्रविवन्यपिरोधानमेव साधनैः क्रियते, 

मोत्पादनमिद्याशयेनाह-स्वयंभ्रकास्ेति। खक््वन्दनायैः साध्यैः 

सुप्नाविर्भावम्रविबन्धस्य नाशवस्िरोधानात्‌ धियो विशुद्धौ सयां चर्ण 

स्वयंगरकाशात्मसुखं स्वयमबमासवे, न नु साधनैजन्यम्‌, यव्व्सुख- 
मात्मरूपि विदां वच््वज्ञानां स्वत्र एवावमासते ॥। ८५ ॥ 


य एक आनन्द इति श्रुता छख 
तदेव निर्णीतमजं विञ्चेपतः । 
यथा यथा शुद्ध्यति धीस्तथा तथा 
सुशं विभातीति मतं वरं सताम्‌ । ८६ ॥ 


सुतावपि “स एका माष श्नानन्दः इत्युपक्रम्य “स एको 
नद्य श्रानन्दः॥ श्रोत्रियस्य चाकामहवस्य'» ८ तै० २।८ ) इत्यन्तेन 
विदुषः सुखसाधनाभावेऽपि शुद्धिवारवम्यनिमित्तञ्युखवारवम्यभ्रवि- 
पादनात्‌ स्वरूपभूतमेब सुखे सर्व॑त्राजभूयवे इत्याशयेनाऽ$द--य 
एक इति ॥ ८६ ॥ 


तस्मात्‌ सुखं ब्रह्म चिदद्ययार्सकं 
श्रद्यन्तवेदान्तवचेऽचुमानतः 1 
सिद्धं न चात्रास्ति भिदा मनागपि 
खा निन्दिता श्रोतगिरा द्यनेकधा |! =७ ॥ 
दस्मत्‌ ्रव्यच्ताुमानागमार्घापचचिभिरात्मा सुखश्वभावेा द्रवस्य 


पवेि सिद्धमिलाशचेनाद्--वस्मादिवि 1 न वावर्त सुसख्वमावे 
न्ड 


१७८ प्र्क्तच्वचिन्कामयौ 


मनागपि गुणराण्यादिमिदा$स्ि, यदः सा भिदा “गत्योः स मर्युमाः 
प्नोति" ( द ४ । ४ 1 १६ ) इलयादिशरतै विनिन्दिता, दीति स्यि 
विद्रजननप्रसिद्धियोतकः, अनेकधा “उदरमन्तरं ऊुरुतेऽथ तस्य य॑ 
भत्ति, ( तै० २।७ ) इदयादिशरुतिगिरेत्यथैः || ८७ 1 


यदा परपेमपदं निरामयं 
शरुतिस्ष्ृतिभ्यामवगम्यते धिया । 

प्र्यक्‌परेक्यं तत एव मुच्यते 
ससारदुःखात्‌ सुखमद्य परम्‌ ॥८८॥ 


एने सुलसमाबादरैतातमतत््वाववोधाव्‌ सर्वान्निदृत्तिियाशथे" 
नाद--यदेति । यष्मिन्‌ समये परप्रेमषदं प्रत्यकूपरेक्यं सुखं परम 
द्वयं निरामयं मायातत्कायौमयवजितं श्रुतिः ““वत्वमसि?, ( ला० ६} 
८।७) आदिरूपा, स्तिः “तरह्ञ्वापि मां विद्धि (गी० १३। २) 
इत्यादिरूपा ताभ्यां शुरूपदिष्टाभ्यां धिया स्वातुमवेनावगम्यते-- 
पआरयमहमस्मोति सात्तात्न््यते। तता ऽनन्वरमेव चये संसारदुःवद्‌ 
सुच्यवे--छद्त्यो भवतीति योजना ॥ ८८॥ 


दिर्मुखं यस्य मनः श्रधावति 
स्वरूपमानन्दमसे न वेत््यम्‌ । 
अध्यास एव प्रतिबन्धकं मलं 
तस्मिन्‌ सति स्वाससुखे न भासते ॥८६॥ 


दशमं प्रकरणम्‌ 1 १७ 
श्रं ममेत्यनात्मभ्यासाद्विपयाभिुख्यमेव स्वरूपसुखगनिर्मा- 
सिबन्धकमिव्याशयेनाह- बदिरयुलमिति ॥ ८८॥ 


अध्यासहानो घरयतेत बुद्धिमान्‌ 
वेदान्तशाच्राभिमतादुपायतः । 

दगृढश्यवोधेन विचच्तणः स्वयं 
सुखस्वरूयात्मपद्ेऽवतिष्टते ।॥ ९० ॥ 


श्रतेः वैराग्यादधिषुरःसरं वेदान्तश्रवणादिभिरण्यासनिदततौ यवि- 
तभ्यमियभिप्रि्ाद--च्रध्यासह्ानानिति । रक्पदार्थोऽपिष्ठानवक््म्‌, 
दश्यमविद्यातत्करायेम्‌, तयोव धिखत्वसाच्चात्कारः । सुखस्वरूपं प्रत्यग- 
भिन्ने बरह्म नियछुक्तमेव, दर्यं नित्यनिदत्मेषेत्येवंरूपे इत्यथैः । स्प्ट- 


मन्यत्‌ 1 ० ॥ 


ञ्रशेषविश्ं सह कारगोन थत्‌ 
इश्यं जडं डुःखमिदं स्युषात्मकम्‌ । 
सुख न तत्रेषदपीक्ष्यते स्फु 
स॒क्क्यापि दुःल्ात्मतयाऽस्य सर्वतः ॥९१॥ 


दृश्यल्य॒ िच्य्तयखुपमपपदत्युं रत्र जडाछवदुःसद्मकत्वात्‌ 
सुखगन्येयऽपि नास्वीवि वैयाम्यसिद्धये वत््वरूपं॑ द्यवि--प्शेययि. 
खछभिचि ॥ द्यवे परत्यक खुरयासि श्य दरवश्य दुःसात्मकल्वान्‌ । 
सर्वतः सर्दस्येलययैः ! स्पष्टमन्यत्‌ ।} १ ॥ 


१८० प्रत्यकचत्वचिन्तामगौ 
श्वि्ययीद्धावितमेतदम्बरे 
गन्धर्ववेश्मेवे श्ुपार्मकं जगत्‌ । 
तत्राप्ित्ताधीर्जनिसरस्युकारणं 
खडा यथा सा भववन्धर्न तथा ॥६२॥ 


अव्रिद्याकायैतवात्‌ प्रपश्चस्य मिथ्यात्वं शुक्तिरजवादिवत्‌ स्प्टमेवे- 
ल्ाद--श्रचिययेति । तत्र जगति श्रस्तिताधीः सत्यत्वदुद्धिरेव जनि- 
ख्युेतुः । सः बुद्धियथा यथा दढा भवेत्‌, तथा तथा भवरूपवन्नं टं 
भवततीय्ः। तथ च श्रं ममेयध्यासः सर्वानयैहेतुवया प्रहातय्यः। 
थैव जगवि स्यलप्रलयोऽपि सर्वानयैदेतुः, वन्ण्पात्मुदूया तसहा- 
णाय मुुत्तभिः यतितव्यमिति भावः ।। ६२ ॥ 


जडे प्रपञ्चे खमल्तनृनश- 
दम्भाषराणां परिणामदेहके । 
सुखस्य लेशाऽप्यतिदुलभो चरणां 
श्पारमके दुःखमये सगादिके ॥ ६३ ॥ 


रण्यस्य सुखाविमावप्रविबन्धकवमेगुणकार्यपश्वमदहामूवजन्य- 
स्वादपि दुःपलूपत्वमेवेयाशयेनाह-- जडे इति । समाकाश, 
मरुद्रायुः, चनूनपादननिः, अम्भो जलमू, धरा एष्व, वत्परिपामस्वरूपे 
कषगादिके जडे दुःपप्रचुरे श्ृपात्मके सुखस्य केतो ऽप्यविदुर्तम इति 
योजना 1 वस्दुक्त्म्‌-- 
“सर्वत्र पश्वमूवानि पष्ठ फिश्िन्न विधते । 
पावा्ते मूतने स्वर्गे रतिमेदि छ धोरधोः ॥( इवि ॥ ३ ॥ 


दशमं प्रकरणम्‌ । १८१ 
यथा यथाऽव्यासवन्चेन मेागधी- 
सदेति सैन्दर्यधियाऽच्तगोचरे । 
तथा ततथा संष्ठतिरु्तरोत्तरं 
डढा महादुःख मयी प्रस्नते ॥६४॥ 


विपयशोभनत्वाप्वास णवे सर्वानर्धहेवुरित्याशयेनाह- यथा 
यथेति ॥ < ॥ 


तद्धाप्म्यधीरदेहगता दढा यदा 

तदा सुखं कुत्र लभेत सूढघीः । 
नद्यधचिङ्कण्डे शचितापितः पुमान्‌ 

शीतं सुखं शान्तिसुत्त्खतेऽएपि ॥९५॥ 


देहदायध्याखवतः ऊुत्रापि सुख नास्तीदयाद-तादात्म्यघोरिि । 
श्एविर््रष्परभनिस्तेन तापितो ऽग्निकुण्डे, पतित्वैति गोषः, पुमान्‌ शीतं 
सुख बे शन्ति बा$ण्बपि नद्यश्नुते इलयन्वयः }1 ५ ॥ 


देहद्वये.ऽंमतिसेदिते जडः 

परसजते क्लस्बानित(दिवस्तुनि 1 
दुःखात्मके सीख्यमतिर्न चास्ते 

सुखं चिषान्नेऽतिबुसुकतिंतो यथा ॥६.६॥ 


१८२९ परतयफ्लत्त्वचिन्वामवै 


व्रिषर्येयवुद्धिरत्यन्वानर्थपर्यैवसायिभीव्याद--देदद्रये इति। वरिषान्न 
विपसम्पकतेऽन्नेऽचिदुमुक्तितोऽपि रृप्रिसाधनघुद्धपा प्रसक्ति कुवन्‌ यथा 
ने सुखमरयुते तद्रदित्यथेः ॥ &६ ॥ 


संसर्गबुद्धिं रुते यथा थथा 
पुत्रादिके कालभुजङ्गवीत्तिते । 

तथा तथा दुःखमनन्तमश्नुते 
विमेहितोऽध्यासवशेन संतो ॥६९५॥ 


देहादैष तादातमयाध्यासादमि कालग्रसत मुत्र कलव्रादौ ममेति 
सैसर्गाम्यासो मदानर्योस्तौलाशयेनग्द--संसर्गुद्धिमिति । संसर्ग 


बिं ममेदमिपि सम्बन्धलुद्धम्‌ । अध्यासवरोन संसर्गाग्यासवशेने- 
यथः । स्पष्टमन्यत्‌ ।। &० ॥ 


श्रसङ्क श्रारमन्यपि भेक्ततामतिः 
` स्वाविययोदेति भवान्धिकारणप्‌ । 
ततोऽस्य भेगें खवासनेद्धवे- 
द्या न नापि सुखं लभेत ना ॥६८॥ 


स्वस्वरूपावरगमेव सर्वाभ्यासदेनुः, चत एवान्य स्वान्ैपराप्तः, 
स्वसुमराविमवपरसिवन्धरवेस्वभिप्त्याद--श्रसङ्घ दति । ना पुमानि- 
स्यः ॥ <€८ ॥ 


दशमं भ्रकरणम्‌ 1 १८३ 


शते विवेकी जडवर्गते धिं 

विविच्य सारं सुखमान्तरं निजम्‌ । 
असारमूतं स्यजतीतरांशकं 

दुःखात्मकं लोकिकसाधनान्वितम्‌॥ ६६॥ 


एवमविदातत्काय्यैविवेचनेन फलिवमुपसेहरति--शरत॒ इति । 
श्रते हेतोर्धिवेक्ो सारासारविवेकवान्‌ जडवरंतः श्रवियातत्कार्यान 
सारभूते निजमान्वरं भ्रत्यगरात्मानै सुखस्ररूपं वियुमपरिच्छिन्नं 
विच्य एचकूफत्य--स्वस्वरूपत्वेन बरिनिरिचत्य इतरांशकमविदातत्का- 
स्यजडदुःखमूपारमकमत एवाऽसारभूतं॑लीकिक्ताधनैः सगादिभि- 
सतं इुःख्ार्मकस्वात्‌ स्यजवीति योजना ॥ <€ ॥ 


" ५ 


सुखे स्वमात्मानमण्वण्डमदयं 
वेदान्तजन्यात्मधियाः विचक्तणः ! 
इद्धा प्रशान्तिं भजते निरन्तरां 
मुक्तिं स्वरूपस्यितिमुज्मित््नमः॥९००॥ 


टवं विविक्ताद्रेतात्मवीषैन ससारोपर्मोपलक्ति्वां स्रूपावस्या- 


गास्मिर्कां सुक्तिमैदौत्याद--सुखभिवि ॥ १०० ॥ 


चिवेकिनः शान्तथियो निराघये 
सुङकन्दपादान्जघुगन्धपद्‌ षदाः । 


श्ट भयकूदस्वचिन्तामणौ 
सकारस्यमलानमखणए्डवोधताऽ- 
पवाध्य से(त्तं धविशन्ति नेतरे ९ ०६॥ 


एवमूतात्माववोधेऽधिकारिखो दसैयवि--विवेकिन इति । ई्शा- 
नाभधिकारियामैव भैग्तफलसिद्धिरित्याद-- सायमिति ॥ १०१॥ 
श्रतो महान्तः शरुतिसारेदिनो 
धियापयुहयात्मघुखाकरोधदम्‌ 1 
सुङ्कन्दपादाव्जमनन्यसोृदा 
अनन्यभक्तयेकरसं भजन्त्यलम्‌।॥१०२॥ 
भगवद्भक्तिरेव शुद्धििवरेकादिवच्चन्नानमोकपयैवसायित्वाद्‌ युु- 
त्ुभिरादरत॑वयेत्यमिप्ेत्याद--श्रव इति । यतो भगवद्भक्ति विहायान्या 
गविर्नास्ि, श्रत पूर्वोपार्जिवपुण्यपुन्जै महान्त , 
“येष खन्तयत पापं जसदना पुण्यकर्म्मणाम्‌ 1 
वै दन्द्रभोदनिर्युं्त भनन्वे मां दृढनवाः» ( गौो० ७ । २८) 
इवि मगनद्रचनात्‌ । ये उदारा श्रव एव श्रुतीनां सारमूवो 
"भगवान्‌ बासुदेवखद्रेदनशोल्ला = सारमूत युकृन्दचरणारविन्दमेक 
रसमात्मामिन्न यदभूमास्य सुखे वदवयोधप्रद धियां निश्ययात्मकचेतो- 
एत्यानमविशयेनेषपगुद्ध-रेम्या समनिदधग्य वदग्कारत्वसन्पादनेन 
खय्ैव॒निमञ्ज्याऽच्यभिचारिण्या शनन्यमक्तया भगवन्तं॑विद्ाय 


नान्यप्मिन्‌ वरिपये सीदरदमन्वशशयेः येपां ठे मजन्वि मेच्न्ते त एव दि 
साराय पुस्पधीरेया मेवरे इत्यथै ॥ १८२॥ 


तद्वक्तिसन्जातवि्रेकवेधतः 
सुखेन जीवच्चिह्‌ सुच्यते सुधीः 1 


दशमं प्रकरणप्र्‌ । १८१ 
£ 
कत्तत्वभोक्तृत्रजग्वमाठता- 
यञ्चेपवन्धात्‌ परमात्मनि स्थित्तः॥१०३॥ 
भगवद्धक्तानामनायासेन सत््वक्ान मोक स्वत एव भवतीत्याह-- 
तद्भक्तोति । तस्य भगो वासुदेवस्य भक्तगऽनुरागेण च्परसादेन 
सावो यो बिवेक्योधेः बिवेज्ञानै वतः सुखेनानायासेन परमात्मनि 


स्थितः सतर करल्वादिसमस्तवन्धादिदाऽस्मिन्नेव शसेरे जीवन काथि- 
ताुद्त्या व्यवहरन्नपि सुच्यते विनिरसुं्ती भवतीति योजना 1 १०३ ॥ 


तस्माद्धिवादं परिद्धत्य वादिनां 
दरे चिदानन्दपटं चिविच्य यः । 
ङष्णानुरागी श्युतिगीरविंचारणाद्‌ 
बरह्मैश्यमाक्षाय विसुच्यतेऽञ्जसा ॥९०४ 


अवः सारम्रादिणा मविवच्यमित््राद--तस्मादिति ॥ १०४॥ 


निःश्वासबद्‌ वेदजनिः परेशिलु- 

रीषत्करी य्यपि सस्मता सतम्‌ ¦ 
अपीस्येयेऽस्ति तथापि वैदिके- 

ददो मतो दोपगणोञिमितः स्वतः ॥१०५॥ 


श्रुविगोविंचार्याद्‌ बदय्यं ज्ञात्वा मुच्यवे ददयुक्तम्‌, त श्रुतोनां 
प्रामाण्यादयैषरूयेयव्याच्च नित्यत्वं स्वीकर्तव्यम्‌, श्रन्यथाप्रामाण्या, 


# 1 


शद ्रत्यक्‌तचवचिन्तामरौ 


पत्तिः स्यात्‌ । तथा चा द्धवत्तचिरित्याह--नि्वासवदिति 1 “त्रस 
मदत भूतस्य निशसितमेवद्‌ यदग्बेदे यजुवदः सामवेदः ( इ> २। 
४ । १० ) इत्यादिश्रुतेः “ध्णाखयोनित्वात्‌, ( ० सू १।१।३) 
इति न्यायाच्च परमेशिलुर्मायाशबलाद्‌ ब्रह्मणो वेदजनिनिंासवदीषत्करी 
सतां सम्मता यदयपीलन्वयः। तथापि वैदिक्षेमैयासिफं मतमनुवर्त- 
मा्ैरपौरुपेयो मतेऽस्वि। अव एव पुरुपमतिप्रमवदीपगयरदिवः 
स्वभावत एव निदुंरत्वाच्‌ प्रमाणं ख्व इलर्थः । एतदुक्तं भवति--तत्र 
मृषटिप्रलयमनिच्छन्तो जैमिनीयाः वेदाप्ययनै प्रति प्रस्माटशगुररिष्य- 
परग्परामविच्छिनामिच्छन्तो वेदमनादिमाचच्छते । वैयासिक्न्तु 
मदमलुवर्तमएनाः शविस्छतोतिदासादिप्रसिद्धशृष्टिप्रलयालुसरिण श्रना- 
धवियोपधानलन्धसर्वशक्तिक्ञानस्यापि परमात्मनो नियश्य वेदान 
येनेरपि पर्पूवेनगोलुसारेकीव वादगवादशायुपूर्वी विरचना सादन्यं 
कफालिदासादिवत्‌ । पुरुयास्वावन्त्यमाव्रं चापौरपेयत्वं रोचयन्ते सभि. 
नीया श्रपि। तथास्माफमपि समानमन्यत्राभिनिवेशादिल्युपपन्नं 
मयः रा्रयोमिलवम्‌, साम्य चापौर्पेयत्म्‌  परामाण्यभू , परवादर्तेय 
पियदादिवन्नियखन्नेति ॥ १०५॥ 


. वाच्यं परब्रह्म खयं चिदद्वयं 
स्याद्वाचकं वेदवचः स्वरूपतः । 
परापरं व्रह्म तदेकमेव तट 
चोध्यं तथा घोधकमप्यगोपतः ॥१०६॥ 


धिपे पेदवे ( युर १1 १।४, न पिन १०) इत्यादि. 
शुतिमिटपररापरल्पम्य बरत ण्य वाप्यवाचकमापेन येपसखमिदाए-- 
बाप्यमिति ॥ १०६॥ 


दशमं अकरम्‌ ४ शत 
शब्दे पुमान्‌ बह्मसि तत्परोऽपरे 
विद्यात्‌ परं बह्म निरञ्जनं ततः । 
तज्ज्ञाने बह्मधिदप्यसे स्यं 
ब्रह्मैव जीवनि सुच्यते भवात्‌ ॥ १०७॥ 


“शब्दनद्यणवि निप्खावः परे वरह्मा$धिगच्दिण ( व्र वि० १७ ) 
इसि शाखमनुसूृल्याह--शाब्दे इति ॥ १०८७ ॥ 


च्मास्ति्यवु्धिः श्चुतिगीपुं भक्तिमणन्‌ 
स्वधर्मसेवोत्थितसच्वश॒द्धिमान्‌ । 
तता विवेको विरतिः श॒मादय- 
स्तते। ससुच्य॑रुभक्तिभाग्भवेत्‌ ॥१०८॥ 
तता महावा््यतिचारतत्पये 
गुरूपदेशेन परात्मभावनात्‌ 1 
अखरडमेक्यं परमात्मजीवयो- 
ज्ञत्वा विमुच्येत मवाम्बुराशितः ॥१०६।। 
विस्तरेणेक्तमर्थं॑संद्ठिप्य शरोद्युद्धितस्यंय च्मेय द्शयति-- 
श्रास्विक्यवुद्धिरिपि द्वाभ्याम्‌ ।। १०८--१०९ ॥ 
बेदान्तसिद्धान्तविवरोधसिद्धये 
ऊर्यच्छतेरध्ययनं य आदितः) 


श्प भ्रलयकूदत्त्वचिन्तामणौ 
तदर्थमालोच्य युरूक्तयुक्तिभिः 
स्वयं विवेकी पुरुपोऽधिकारवान्‌ ॥११०॥ 
उ्ताथ्यावषयं क्सन्यतवं प्रदरीयन्‌ युदून्‌ श्िच्तयवि-वेदा- 
न्तेति 1 ११०॥ 
श्ननेकजन्मोद्धवपुएयपुज्जतः 
चार्यवेदान्तमुकुन्दभक्तिमान्‌ । 
करिचत्‌ प्रजायेत स स्नः क्तिते । 
वह्मेक्ययेपेऽधिङ्ृतोऽतिदुलभः ॥ १९१ ॥ 
मतुप्या्यां सदसतेषु करिचदेव पुण्यपुखपरिपाकान्ते शाखा्पानुठाने 
श्रदयानः प्रवर्तते इयाद--श्रनेकेति ॥ १११ ॥ 
तत्रापि गोविन्दपदाम्बुजद्रयेऽ- 
लुराग प्वातिविल्षणा ऊतिः 1 
उदेति यस्ये विमुच्यते पुमान्‌ 
भवाम्बुराेः स्वयमन्यसुक्तिदः ।।१९२॥ 
छध्रापि मग्वद्धकिरिव गुख्णासोपदेणसाफल्यसम्पादकल्येन परम- 
पुगपा्यदेनुरिव्यादट--रग्राऽपोवि ॥ ११२ ॥ 
छरधिगतनिगमार्यो यत्पदाम्भोजभक्तथा 
श्नमतिमिरमरेयं तत््ववुद्धथाऽपवाघ्य 1 


दशसं प्रकरणम्‌ 1 श्प 
प्रविशति निजधाम चदरविन्मोक्तमन्त- 
स्तमहमग्तमाद्यं माधवं स्वं घ पद्ये॥११३॥ 


श्छ 
इति प्रसक्तत्वचिन्तामणौ दशमं पररूरणं सम्परणम्‌ ॥ १० ॥ 


प्रकरणमुपसद्रंस्वदर्थं भगवन्तं श्रीमन्माघव्मनुसन्धत्ते-- 
श्रधिगतेवि ।। ११३1 


यल्लोलयोद्धबवि बिश्वमनादपारादू- 
यस्मादुदेवि निगमद्ुरनेकशासः । 
यञ्तानते गलति मोहमयाम्बुराशि- 
स्तं वाघुदेवमनिरां श्ररणं बनाम ॥ १।1 


इति श्रोमन्स॒कुन्दपदारविन्दमकरन्दामिल्लापिसदानन्दविद्र- 
क्कताय प्रदयसवत्त्चिन्तामणिल्याल्यायां स्वप्रमा- 
भिषायामद्रैवत्त्वमयूख्वाभिषं दशमे 
श्रकरणं समापिम्रगम्रतच । १८॥1 


अथेकादशंप्पकरणम्‌ 


अखणएडानन्दमद्धेतं घत्यगात्मतया स्थितम्‌ 1 
श्रलक्यं वोध्यतेयेन तं वेदाख्यं हरिं भजे॥ १ ॥ 


यैऽचिन्त्यशक्रिरखिलाथैदिवाकराऽपि 
त्र्ीक्यनिशठ इतरं शनिपेभ्यनादिः । 
श्रन्यानपेमिषि देतुरपौरुषेय- 
स्तं वेदम्रमहं दरिमानवोऽस्मि ॥ १ ॥ 


भतीवानन्वरप्रररणे “नि.धासवद्रेदजनि; परेरितुरीपतकस 
यथपि सम्मता सवाम्‌ । ग्रपौरुपेयाऽस्वि वापि वेद्‌; इ्युतम्‌, वमि 
मवेमुपपादयितुं प्रकरणान्वरमारममायोऽचिन्यशक्तिवया श्रसण्डार्था- 
ववधे वेदात्मकं मगवन्वमनुसन्दघानः शराखप्रमेयमर्थाद्‌ दर्मयति-- 
श्रपण्डानन्दमिति। ठं वेद्यं दरिं भजे श्रद्धाभक्तिभ्यां समाश्रये 
ह्यधः । पे कमित्येप्यामाद--येनेति  श्रलदयं छ्यनच्त- 
मावविनिरमुक्तमपि घ्र देतुः-पद्रैवमियि । द्विधा दतं द्रौं वडवे 
धन गिवे द्वं द्विधामायो यत्र तदद्रतमित्यत्तरा्थः | वदु 
यार्षिकका-- 
शद्रिषेवं दरेवमितयादस्ठद्भाये दैवमुच्यते 1 
यदरिनिरमु्मदरैचमवादूमनसगोचरम्‌ ॥1» दति । च 
सदटेतसेन दागविपयत्गदल्रयं ""पदयनेनैय अयाय [मग्नेन 
बानुभद्न्नुाप ¶] (० दा ७) “यना वापो निवर्तन्ते, चग्राप्य यनमा 


एकादशं प्रकरणम्‌ 1 १६१ 


सद” ( तै० २।४) “न विल्ाठर्नि्यवारं विजानीयाद्‌ ( श 
३।४।२) इ्यादिशरुतिम्य इति मावः । घिं बागनिषयत्वात्‌ तत्र 
नदानां कथं प्रामाण्यमिति तसत्राह--प्रत्यभिति। प्रत्यगारमतयैव 
स्थिवमसण्डानन्दं येन वेष्यते अजचिन्यशक्छितया उमिति सम्बन्धः ! 
स्मविपयेऽप्यात्मनि,. तदाकारडृच्युत्पादनमात्रेख तदविदानिवर्त॑कलत्वमेव 
तत्र प्रामण्ण्वं बेदानामिति भावे; । “्यप्याऽमतं मतं तस्य मतं यस्य नवेद 
सः । श्रविक्ञातं विजानवाम्‌” (के° २ । ३) इल्यादिना निषयत्वं द्ी- 
यचापि स्ववाक्यजन्यासण्डा कारट्तत्या ऽववेोध्यद्--श्रयमस्मीस्यसण्डा- 
नन्दं प्रत्यगमिन्नवया साच्वात्कारानुमवगेषचरमापाद्यते तं भजे इत्यर्थ .।1९॥ 


निर्धंशेऽ्पोरूपेयत्ाड्‌ केदो मानरिरोमणिः । 
अन्ञातज्ञापकघ्वात्‌ स्यात्‌ घमाणं खत एव सः ॥२॥ 


एवमचिन्त्यशक्तिदिशिष्त्वेन वेदथुरपमदसन्पाय चस्याऽपौर- 
पेयस्वं साधयितु प्रतिजानीदे-निरदुट इवि । वेदः भवीरपेये। मववि । 
प्रोर्पेयत्वाश्च मानानां प्रयक्तादीनां च्याददारिफवस्तुगोाचरायां पेदः 
पारमा्धिकफम्रहम्रैतवस्तु विपयत्वाच्छिरोमपिः । श्रव पव निरदु्टः 
स्वमावादैय सर्वदेपविनि्यंकः 1 ननु वेदस्य वाम्यत्राविभोादाप्- 
पुरुपसम्बन्धं विना प्रमापकोरौ प्रदेशा णव दुर्घटः, कुवसखरा प्रमाग- 
शिसिमपित्वमियाश््म्याद--्नतापेति । भ्रतावक्तापकत्वमेद प्रामाण्यं 
प्रमाप्ानाभियविवादम्‌ । वनु लीकिकवास्ये बु रापतत्वनिरपयं 
पिना सास्तु, वेदस्य लु स्वव पएवापरसम्बन्धं पिव प्रामाण्यम्‌; सरयदा- 
दतिपनिर्युत्ततवादतयदः ४ २ १ 
नन्वयं वास्पेयेऽस्ति येदस्तच कथं त्वया । 
उच्यतेऽवास्पेयत्वं धरमाणान्तरमन्तरा ॥ ३ ॥ 


१६२ परत्यक्‌वत्वचिन्तामयौ 
स्यादैरद्‌, यथैस्पेयलवं चेदस्य सम्भ्ेदिवि सार्थिकाः प्रसत्ति 
एन्वे--नन्विति 1 ३॥ 
वेदो त्रिशिष्टविन्ञापतश्रणीतेा बाक्यमानतः । 
यदेयं तत्तथा यदच्छासरं व्याकरणादिकम्र ॥ ९ ४ 
वेदस्य पैरुषेयत्रमलुमानेन साधयति रद इति । वेद धर्मी 


वििटविज्ञप्वेन विश्तिश्वहु्ञएुरूपेण प्रणीतो भवितुमर्हति, वास्यमा- 
नतः वहूवैविपयवाक्यप्रम्ाशत्वात्‌, यदेवं तत्तया, यथा व्याकरणादि 


पाणिन्यादिविरवितभिय्ैः ॥ ४ ॥ 
नन्वस्त्वात्मवदेवाऽयं बेदोऽपुरुपनिर्मितः । 
नद्यस्य स्मर्यते कर्ता कश्चिदियत उच्यते ॥ ५॥ 


ननु विरुद्धो व्यभिचारी हेतुः-वेदेऽचरुपेयः, ्समस्यैमाणकर 
कल्ादात्मनदिवि सिद्धान्तो शड्ते- नन्विति । षटतद्‌ दूषयितुं भ्वि- 
जानीते-भ्रत च्यव इवि ॥ ५॥। 4 
जीणीरामे्दपानाद। मुक्तश्लोकेयु यद्यपि । 
स्मर्यते नैव तत्कन्त तथाप्येते सक्तुंकाः 1 ६ ॥ 


जीरयेकूपारामादिषु शु्लोकेषु च देतारनैकान्विफत्वादियाद~- 
भौर्ेवि ॥ ६॥ 


श्यया्लुमानतस्तत्र कसः स्याचचिश्वयस्तदा । 
इहाप्यसा न दण्डेन वारितः केनचिद्र भवेत्‌ ॥ ० 1 


एकादशं प्रकरणम्‌ ॥ ,श८्द्‌ 


सतु तत्र कायत्वादनुमानेनास्तु कर्तुनिश्चयः, न तथा वेदे; तस्य 
नि्यलरादित्याशद्क्याद--अधेति 1५७॥ 


नन्वस्ति किं रमाणं ते वोरुपेथत्वनिश्चये । 
वेदस्यातीन्दिय्वान्न धमदिरिन्दियेद्धमर्‌ ॥ ८ ॥ 

नञ बेदस्य धीरुपेयत्वे मूलप्रमाणमन्वेपणीयम्‌ । तच्च नेन्द्रियादि- 
जनितमुपपद्यते, ब्नतीन्द्रियत्वाद्‌ धम्मददिः ! श्रताप्रमाणं वेदः प्रस- 
जते इसि शदुते--नन्विति साद्धंन । धमदिवेदग्रविपा्य्याथस्याती- 
न्द्ियत्वानन तत्नेन्द्ियोद्धवं प्रयच्च प्रमायमियथः ॥ ८ ॥ 


ततो वेदोऽपरमाणन्ते मतेऽप्यस्मिन्‌ प्रसज्यते । 
इति शङ्काऽपि पारिडत्यं महत्ते ज्ञापयत्यहे ॥ & ॥ 


इमां शद्भायुपद्चासव्याजेन निराकरोवि--इवीति ।! <€ ॥ 


यताऽ्ट्ादिकं सर्वमस्मदादेरतीन्दियम्‌ । 
ई्षमाणोऽपरोचं तस्करतमीष्टे महेश्वरः ॥ ९० ॥ 
शब्दराशिं स्वयं वेदं समप्ता्थावभास्षकम्‌ | 
करोत्यञ्याहतन्ञानः वैीर्येयो मतस्ततः ॥ १९ ॥ 
निरासम्रकारमाह--यद इवि । यावरवा परमेश्वरः श्रसिज्ञमिद्म- 
दादि म्र्मदायतीन्दरियमप्रि निलनिरविरया़विदवविज्ञानेन करल. 


न्यस्तामलकवदपराच्चमीच् माये वेदं रव्दराशिं विरचयितुमीे द 
पौर्येयो$भिमते वेद इवि द्यार्थः॥ १०-११॥1 ॥ 


२५ 


५४ 
1 1 


श्श्ध द परतयकृतत्वचिन्तामी 


नन्पेवमीशिवुः सिद्धौ वेदे स्याच्तसणीतता । " 
„ < वेदे ` प्रणयनार्लिङ्भतत्सिद्धिरिति चेन्न हि ॥ १२॥ 


५ क लह तथाचिधविशिष्टपुस्पसिद्धौ वेदस्य तसप्रणोवत्वसिद्धि । वेद- 
" ¶-शरपयनादिसिद्गेन च तथाबिधपुरुपसिद्धिरिवि परस्पराश्रयत्वं स्यादि 
दाशदक्य निरप्चटे--नन्वेवमिपि 1 १२॥ 


ये बरह्माण पुरा खो विदधाति महे-रः 
यो ञे वेदान्‌ हदा तस्मै पहिणोति खयम्भुवे ॥९३॥ 


कचो यजूंपि सामानि ससर्जेदमरेषतः । 
इत्यादिवेदवास्येभ्यः पेरपेये विनिश्चितः \\ १९ ॥ 


नददीपि प्रतिज्ञातमर्थं साधयति--य इति । “यो ब्रह्माण विदधाति 
भूष यो यै वेदश्च प्रदिणोति वस्म ( रवे ६। १८ ) इति “इद ॥ 
स्वैमसुजत यर्दिद किंचर्चौ यजूषि सामानि", ( घ० १।२।५) 
इत्यादिश्रतिखमू दादेव तस्य समधिगवत्वान्न परस्पराश्रयत्वमिति द्वये 
सञुदिवाथे ॥ १३--१४ ॥ 


श्रपि चापोरूपेयतवे वेदे न स्यात्‌ प्रमाणता । 
प्रामाणएयं ल्ोकिकेऽप्याप्तप्रणीतस्वेन शा्द्फे ॥ १५॥ 


++ 


कमपि वापौस्पेयस्ये सति, वेदस्याप्रामाण्यपपरिदारा्यय श्रसञ्जेते- 


स्याद--श्रपि चेषि 1 नी किकं शब्देऽपि ्रापतप्रणीवत्वेरैव प्रामाण्यमि- 
„ च्यवे इये ॥ १५॥ 


१.९५ ~ 
ह्ल्यमादिवाक्यानां प्रामाण्यं न यथेष्यते 1 
तथास्यपोरुपेयत्वे न स्यात्ामाण्यमेव ते ॥ १६.]] 
निपक्ते बाधकमाद्‌--्रङ्गल्यमरेति । आप्तप्रणीतत्त्वाभवे ्ङ्गुल्यमर, ‹ 


"करिणां शतम्‌, इ्यादिवाक्याना यथाऽप्रामाण्यमीत्त्यते, तथा ततापि 
स्यादित्यर्थः ॥ १६ ॥ 


न 


्डयुस्यथादिवाक्यानां परणीतत्वादनाप्तकेः । 

श्धामाणएयं हि नैवाप्ताधणीतत्वादपीति चेत्‌ ॥ १७॥ 
नलु वेषामनाप्तप्रणीवत्वादम्रामाण्यम्‌, न आप्ताश्रणोवत्वादिति ग्ते- 

अहु्यमरादोपि 1 १७॥ 

मैवं तोके यतः शब्दाद्‌ वक्तुज्ञानं प्रतीयते । 

श्र्थज्ञानन्तु तस्यैव ज्ञानं व्यवदिलं भवेत्‌ ॥ ९८,॥ 


~ परिददरसि-गैवमिवि । शस्यैव वकुरवेव्ययेः 1 १८॥ 


अन्यथा निश्चये सिद्धे साक्ादर्थस्य शव्वतः । “ 
श्ा्ताना्प्रणीतानां परामार्यं सर्वेतो गिराम्‌ ॥१६॥ 


विपत्ते बापकमाह---अन्ययेवि 1 १८६ ॥ „ˆ 7 


4 


यतद दृ्टमिष्टं वा तस्मादासध्रणीर्तता.1 ५ ~ 
सर्वथा शव्दनालस्य म्रामाण्येकश्रयोजिका ॥ २८१ 


श ्रत्यकूवत्वविन्तामणौ 
इष्टापत्ति परिहरन्‌ फकिवसाह--न चैतदिति 1 २० ॥ 


्रमाणमूतवाक्यत्वाद्वेदः स्यादाप्तनिमितः । 
यंथतपरमाणमूतं तत्तस्स्यादातविनिर्भिंतम्‌ ॥ २६.॥ 
यथाऽऽप्तवास्ये लोकेऽस्ति तथा चाऽयं ततस्तथा। 
एवं प्राकेऽत्र वेदान्तिसिद्धाम्तः प्रतिपाद्यते ॥ २२ ॥ 
दथा च पौरपेयानुमानं सुस्थमियाद--्रमाणेति । वेदं प्तीकय 
आ्तविनिर्भितत्व स्यते, प्रमाणमूतवाक्यलादिति देतु , यचपि्यादि 


व्यापिप्रदीनम्‌ , यथेत्यादि न्त , चथाचायमिस्युपनय , वस्तथैति 
निगमनम्‌ 1 ए पूरवपत्े प्राते तत्र वेदान्विसिदधान्त प्रतिपाद्यते शति 


दवयोर्योजना ॥ २१--२२ 1 
न ताबदसुमानेन पौरुषेयत्वमागमे । 
कश्चित साधयितु" लोके शक्नाति तदसम्भवात्‌ ॥२३॥ 


पौर्पेयत्वाचुमानमेवासम्मवीयाह-नेति । तदसम्भवात्‌--तस्य 
पौस्येयस्ानुमानस्यासस्मबादियथे. ॥ २३! 


तत्रप्यापतप्रणीततं किमभिमरेतमस्ति ते 1 
ूवरसिद्धस्य बेदस्येचा््यमाणत्वमेव तत्‌ ॥ २९ ॥ 


विरिष्टपुरूपेणद यद्वर्थमुपलभ्य चं । 
मानान्तरेण तत्पश्चात्‌ तत्र वास्यविनिर्मिंतिः ॥ २५ ॥ 


एकादश अकरणम्‌ । १७ 
॥ 
तदसम्भवग्रकारं प्रद्रौयितुं विकल्पयति--पननेति ¡ बटुक्तं-- 
विरि्वहुक्ञपुरुपप्रणीतः वद्वथैविषयः वाक्यप्रमराणत्वादिवि, तत्र किमिदं 
पुरुपप्रोवत्वं तचाभिप्रेतम्‌ ? किमस्मदादिभिरित पूर्वसिद्धवेदस्य निशि. 
एपुरुषेषप्युचार्यमाणत्वभ्‌ , ्रादेष्वित्‌ श्रमाणान्वरेषाधसुपलभ्य तत्र 
वाक्त्यविरचनम्रू इति विकत्पाथैः ॥ २४--२५ ॥ 


श्राये तथाविधं वेदे पौरुपेयत्वमिष्यते 1 
सिद्धसाधनतादोषादलुमानं बथा तव ॥ २६ ॥ 


भ्रा, इष्टापत्या सिढसाधनवामाद- अये इवि ॥ २६ ॥ 


द्वितीये केन मानेन वेदार्थ उपलभ्यते । 
प्रयन्तेणा कथन्न श्चुवयर्थं उपलभ्यते ॥ २७ ॥ 
धम्माधिम्मपरतरह्मोपलम्भो नेन्दियेः कदा । ` 
इन्वियसव्यपेत्तसखाड्‌ मनसाऽपि न सम्भवेत्‌ ॥ २८ ॥ 
द्विवीयेऽपरि प्रमाण वक्तन्यमित्याद्--द्वितीय श्वि! केन 
भानेन, किं प्रत्य्तेण, उदाजुमानेन ९ वत्रा दूपयवि-प्रत्यत्तेग़ 
इति ॥ २७--र८॥ 
अचुमानादिना चेत्सयाततदयस्माकमपीप्यताम्‌ 1 
र्माधमीदिसाक्ताच्चामावर्च स्यनन्महेरिुः ॥ २९६ ॥ 
५ द्विवीय दूएयवि--्लुमानादिनेदि ॥ वर्हि भ्रस्माकं जोधानामपि 
वथेप्यतामित्यथैः ॥ २< ॥ 


१८ परत्यक्चच्वचिन्मगौ 
म ॐ. 

च्रप्यगाचरमूता येऽस्मदादेधैम्मकादयः! =, - 
घम्म॑ज्ञानादिसिद्धानां गोचराः स्युर्यदीद्यमी । ३० ॥ 
त्यनादितया वेदे वेषसपेयत्वमागतम्‌ | 
नरि धम्मादितसेसिद्धिर्वेदानुषटितिं विना ॥ ३९॥ 

श्रथायममिप्राय --ग्र्मदादैरगोचरभूता अपि धम्मादयेो धर्म 
जञानैरम्यायतिशयववामेव वत्तदिन्दरियगोचरतामाचरन्तीति वि 
्रा्नमेवानादितवेनापौरुपेयत्व वेदस्येति शद्भोत्तराम्यामाह--्पीवि 
द्वाभ्याम्‌ ॥ ३०--३१॥ 
पू्लिद्स्य वेदस्य साङ्गाध्ययनताऽ्ैतः । ` ` 
ज्ञानातुष्ठानतः पुंसां धम्मायतिशये भवेत्‌ ॥३२॥ 

१ 


अनादित्वमेव दशयति ूर्वसिद्ध्येति ॥ २२ ।1 ॥ 


` श्रतेाऽनादितया वेदे्यरुपेयेा विनिश्चितः | |, 
अन्ञातन्ञापकत्वेन पमाणं स्वेत एव सः ॥ ३६ ॥ 


+ न 


श्रताऽनादित्वादपौस्येये वेद सिद्ध श्याद--श्रव इति ।॥ २३ ॥८ 


ख्रामायिका मेशस्य धरम्मादयविशये यदि 1. ` 
तस्याप्यतीन्दियस्य स्यात्‌ कथं विरवनं गिरा ॥ ३४॥ 


म्यदेदद्‌, यथपि येएगिनां घर्मायविशय पूरसिदधवेदा्ययनःपेचच, 
कयापि परमे्वरस्यासैः स्वामाविक एव, 


५ 


प्टकादशां प्रकरणम्‌ । श्ट 
५ न तस्य कार्य्य करणच्व विवे 
न वत्समच्ाम्यधिकल्च टश्यते । 
पराऽस्य शक्िर्विनिधैव भूयते 
स्वाभाविकी ्ञानबलक्रिया च 1] ( रवे० ६ ।८्) 
इति भ्ुतेः। मवतु नाम स्वाभाविकमेव ज्ञानमीश्वरस्य, तथापि 
कथं वैदप्रणयनसम्भवः, विधूतनिखिल्लकाय्यैकरणपरिकरत्वात्‌ ? नद्यका- 
यकरणस्य बा्यनिरचनै सम्भवतीति शद्भोत्तराभ्यामाद--स्वाभाविक 
इवि, श्रतीन्दरियस्य का्यैकरनिनिुंकतस्य परमेश्वरस्य कथं गिरां 
विर्वन स्मादिव्यथैः ।! ३४ ॥ 


इच्छादेरपि सम्बन्धः कथं देहं विना विभोः । 
देहादेरपि सम्बन्धो न स्याकक्लानमन्तरा ॥ ३५. ॥ 


जनन्कार्यकरणत्वे स्वामानिकेऽपि परमेश्वररयेच्छादिबशात्‌ कार्य- 
कारणवन्त्वोप्पत्तेरुपपन्नमेव वेदप्रगयनमियाशद्‌ स्य॒ इच्छादिसम्बन्ये 


१ 


सति देदपरिमद्ः, देदपरिप्रहे सेतीच्छादिसम्बन्ध इव्यन्येन्याश्रयेय , 


परिदहरति--इच्छ्यदेरपोति । श्रधेश्वरस्यापि इच्छादिसम्बन्धो देहप- 
रिमरदश्च ˆ म्र्रादरूपेणानादिरिति कस्प्येत, चदा श्मक्मदादिवत्‌ 
स्वाभाविक एव देहादिसम्बन्ध इत्यनीश्वरत्वग्रसङ्गा्‌ रत्मदादिनदेव 


" वैदभ्रणयनासाम्यैमपि स्यादिया्तयेनाद-देदादेरपौति ।॥ ३५॥ 


"निना देहादिसम्बन्धमाप्तकामस्य दीरिवुः । . 


नेच्छांदिसन्भवोऽथाप्यनीन्चरत्वसमर्पकः ॥ ३६ ॥ /- 


छ्य नियसिद्धैकेरस्येच्छा न देहपरिय दपयपेत्तेवेषि मवम्‌ , वद्पि 
निष्ममायकमेव "~ न चावस्‌ स्वा्यविपयेच्छा, अ्रात्तकामत्वादियाशये- 


२०९८ म्रलयकूतत्त्वचिन्तामयै 

नाद-विनः देदादीचि ! श्रथ वस्येच्छा पराचमरहा्ा परिकट्प्येत, सा$पि 
निष्प्रयोजना कर्पना, पुण्युण्यनिर्मिसतात्‌ प्राणिनामुपभेगस् । 
करस्य तु सज्निधानमामेपादुमादकल्वम्‌ , नेच्छादिद्धारेय । च्यादिमतत 
.च ससारित्वमस्मदादिवत्‌ प्रसञ्ञ्येतेदयारयेनाद--श्रधापीति ॥ ६॥ 


कार्यकारणवेधुरया्‌ वेदधणयनं विभोः । 
न सम्भवेदता वेदोपेस्पेयो विनिश्चितः ॥ ३७ ॥ ` 


यस्मात्‌ परमेश्वरस्य नियज्ञानवच्वेऽपि काययैकारणवैधू्ययेष 
वेदप्रययनासम्भवाच्‌, अनीशवराणान्तु कार्यकारणवच्वेऽपि धर्म्मादिज्ञा 
भस्य वरेदपूर्वंकल्वात्‌ सुतरां वेदप्णयनासम्भवान्र पुरुषाधीनविस्वने 
वेद । परिगोपादस्यापैपरपेयत्वमित्यायायेनाद्‌- -फारयकारयेति ॥ ३५॥ 


मत्माकाशादिवद्रेदोऽकलके न सकतंकः । 

नहि सम्भाव्यते कर्ता वेदस्यास्य य॒क्तिमि. ॥ ३८॥ 

सच्छिन्नव्ययहारतवे न सकनक आगम. । 

अ्मरव्यमाणकरचत्ादात्माका्ादिवचथा ॥ ६६. ॥ 
येद सकर्तंको न भवति, श्रसम्भाव्यमानकन्ततवात्‌, यथा श्रासमा 


$$काश्ादि । वथा वेद्‌ सकरसृका न भवति श्रविच्िनव्यवहारलं 


सपि श्रर्मग्यैमाणकन्त कल्तान्‌, = यथाऽऽ त्माकश्शादिरि्याद-- , 


४। 
भातमेत्यादिदाभ्याम्‌ ।। ३८--२.< ॥ \ 


जीर्णारामेदपानादे. स्वयं कालेन गच्छता । 
व्यकरस्य चिच्छेद सुकूश्छोकेषु चेप्यते'।॥ ४० ॥ 


कादशं प्रकय्णम्‌ । २०९ 
जीर्यकूपासमादिभिर्युकनेपकैच्च न व्यभिचार इवाद--जीर्येवि ४०1 


न च वेदस्य विच्छि्रन्यवहारल्वमीक्ष्यते 1 
पुणयादिभासकतवेन संरटतेः कारणएत्वतः । ४९ ॥ 


न च बैदस्य विच्छिनव्यवहारत्वमिवि शदू्य वदितुम्‌, श्रापिर्ना 


पुष्यापुण्यदत्कलसम्बन्धप्रकाशकत्मेन ससारचनप्रवर्च॑नस्वादिलाशये- 
* नाह--न वेति ॥ ४१॥ 
।। 


प्रलयेऽपि स्वरूपेणाऽनादितवान्नेप न्यति 1 
नानध्ययनमात्रेण वेदस्येच्येद उप्यते ॥ ४२ ॥ 


ननु वेदस्यापि मदाप्रनये श्रस्त्येव व्यवहारनिच्छद , श्रवासिद्ध- 
मविच्दि्नम्यवदारत्वमिवि चेत, तमरेद वक्तव्यम्‌ प्रत्तयकाने वेदन्या- 
श्ययनाभाये व्यवदारविच्ेदेऽभिपरेद , कि वा स्वरूपनाश्रः १ इति 
सिकुरप्य च्म दृपयदि-प्रनय इदि । प्रयम्‌ निराररोदि-नेति !(४२॥ 


अपए्रटिग्यवहारस्य दच्छदः प्रलये यथा १ 
तथाऽस्यापि भवेतेन न नित्यत्वलतिस्तया 1 ४३ ॥ 


सपापिथस्यवदारविच्ेदन्य ्रात्मादावपि सम्भवान्ासारनिन्य- 
त्वम्हवोव्याद--भात्मादोवि । श्स्यापि वेदस्वाषोत्ययं ।¡ ४३ ॥ 
+ 


वैदस्याऽच्ययने सव सुर्वघ्यवनप्र्वकम्‌ 1 
वेदाध्ययनरूपत्वादयुनाऽध्ययनं वया ॥ टं ॥ 


१) 


२०२्‌ प्रयकूवच्वचिन्तामणौी 


विमतं सृष्टिकालीनं वेदाध्ययनं ूर्पूर्ववेदाभ्ययनायुस्शविमिबन्धत 
भवितुमर्हति, वेदाभ्वयनत्वात्‌; यथाऽधुनातरन बेदाध्ययनमित्यदुमानै दशै- 
यति--वेदस्येति । ४४ ॥ 


वेदसरगश्ुतिः पूरवसिद्दस्येवागमस्य च । 
आहाऽभिव्यक्तिमाननंसान तु नूतनसर्जनम्‌॥ ४५॥ 


नलु वेदसयासमययेमाणकर्चुकतमसिद्धम्‌, वेदेनैव तस्य कर्तसम्ब- 
न्धावगमादिलयागादक्य (दं सर्वमसृजत यदिदं किंच यजुषि 
सामानि" (० १। २। ५) इत्यादिनाक्यं ताबद्धिरण्यगर्भविषयत्वात्‌ 
सिद्धस्य बेदस्याभिन्यक्तिमात्रसाच्टे न. त्वभिनवसृटिमित्याशयेनाह- 
वैदसर्भ इति । बैदस्य स्॑प्रतिपादिका शरुतिरि्ययैः ॥ ४५ ॥ 


य ब्रह्मणमिति श्रौती भीरेतस्य चवुसुते । 
सिद्धसयेशप्रसादेन ्॒ादरभावपरा खतः ॥ ४६॥ 


यद“ बर्मा बिदधादि" ( रवे ६ । १८ ) इत्वादि, वसर- 
मेश्वरविपयमपि न वेदस्य सृष्टिमात्व्टे । किन्तु सिद्धस्य वेदस्य प्र- 
मेचवरानुप्दाद्धिरण्यगरभं आविर्भावमात्रमावेदयतीत्याह--यो बरह्माण 
मित्ति वश्य बैदस्य नित्यसिद्धसयेस्यन्वयः । तस्मात्‌ सिद्धमेवा- 
विच््छिन्नव्यदहारत्ये सति अस्मर्येमाणकर्तृकत्वमिति । श्रवो विरि 
अहुन्तुरुपप्रणीषो वेदा बहवयैविषयवाश्यग्रमापत्वादिल्येप धर््मिमरादक- 
भमाविरद्धो द्तुरिति मादः ॥ ४६॥ ॥ 


अथ वंशुमुपन्तनम्य सम्प्दायपरम्पराप्र । 
भभिधाय जगावन्त वेदनित्यत्वमागमः ॥- ४७॥ 


एकादश्तं प्रकरणम्‌ । २०३ 


श्म नशः ( ज्ञ २।६। १) इत्युपक्रम्य निदया्त्प्रदायपरम्परा- 

मभिधाय अन्ते ““पस्मेघो बरह्मणे जक स्वयम्भूर्ह्े नमः” 1- { इ० 

२।६। ३) इति वेदस्य नित्यत्वश्रुतिविरधाच्च कालात्ययापदि्टो 
, हेठरित्यारयेनाद-- रथ व॑ंशमिति ।। ४७ ॥ 


ईशानीशभ्रणीतत्वं नित्यलान्नेवमागमे 1 
सलस्भवेदित्यता वदेाऽपे(रुपेये विनिश्चितः ॥ ४८ ॥ 


शरानीष्व्षस्पप्रएयनासम्भवष्च वेदविषये दर्शितः अन्यथा. 
सिद्धश्चायं हेतुरित्याशयेनाह--ईशानी वि ॥ ४८॥ 


प्रमाणान्तरयेोग्ार्थास्पदत्वादन्यशाख्रकम्‌ । 
पोरुपेयं न वा वाश्षयप्रमाणत्वादिहेप्यते ॥ ४६ ॥ 


व्याकररणादेः प्रमाणान्तस्येगग्या्ैविषयत्वावि पुरुषभ्रणीवत्वभ्‌, न 
बाज्यप्रषाणव्वादिलयाद--प्रमाणान्दरेति ॥ ४.६ ॥ 
व्मयेष्यविपये पुंसे वाक््यप्रणयने न वा । 
सम्भवेदित्यतेा हेतेस्स्वटुक्ताजुमितिर्या ॥ ५० ॥ - 

पभयेग्यविपये पुरुषस्य वास्यप्रययनासम्भवादपि दवोक्र्वरषेत्याद-- 
भयेग्येति । यद्पुनरेक्तम्‌--प्रप्तप्रयोवा वेदः, प्रमापभूतवाक्वतवःन्‌ 
लीरिकवाक्यवदिपि, वदप्येतेसैव निरस्वभिवि द्ररभ्यम्‌ ॥ ५० ।॥ 
शवयमेवाऽस्ति रब्दोऽर्ये पमाणं नाऽञ्येगत्तः 1 
पतिवन्धनिदृत्वर्थ" 'तघ्राऽऽ्स्वविनिश्यः ॥ ५१ ॥ 


२०४ मरत्यकूवच्वचिन्तामणौ 
शरहुल्यमादिवाक्येप्वनाप्तसम्बन्धमात्रतः । 
प्रामारएयं प्रतिबन्धस्तत्‌ त्तयस्त्वाप्तत्वनिश्चयात्‌ ॥५२॥ 


यचुक्तमू--मपता्रययने वेदत्या परामाण्यप्रसङ्ग इति तदप्यसदि. 
त्याद--स्मयमिति द्वाभ्याम्‌ ॥ ५१-५२ ॥ 


शन्दजन्यं हि संसर्गविज्ञानमिह शब्दतः । 
साक्ादैवाथतिद्धनं वक्तज्ञानविलम्बतः ॥ ५३ ॥ 


वत्र यदु्मू--पचूक्ानन्यवपानेनैव गा्दो ऽधैमवगमध्वीवि, पदमि 
विवेक्तव्यम्‌ । किं वककृतानमावेदयति ‰ दिं वाऽर्धविशेपितम्‌ ¶ पूर्व 
रिमिन्‌ चक्ृतानन्यवधानेनापि शब्दादर्यावगमे। न स्वात्‌ । उत्तरस्मिन्‌ 
शानविरोपगमूतार्थप्रवीतिकारणं वक्तव्यम्‌ । न तावन्‌ प्रत्यक्ठादिप्रमायं 
काग्णमचि, सेवर शब्दाविरिकतप्मायासम्भयादनम्युपगमाथ । नापी- 
यमरयप्रवीविरभान्विः, संशये च, याधफाभावाद्‌ विकस्पालुदयाश । नापि 
स्विरूपा, पूर्यृत्तवद्विपयप्रमाफामावात्‌ । ` श्रय पर्रेवान्योन्यान्ष- 
यथोग्वा्ेर्मरयान्‌ वदन्वयमुखेखयाऽबगम्य तद्विपयं विज्ञान पुदयोऽनु" 
मिमीते--इवि कल्पे, सदुपि कथयनमाप्यम्‌, उलेचाशानसप्य प्रत्यदिगर 
मायस्परविमेरायायाटमकत्वानुपपत्ः । परिगेषाच्टव्दमन्यमेव संसर्गरि- 
शषानमिति साचादैव गब्दा्सिदध यचृशानस्यवपानकर्पना न प्रमाय 
भदाननवनीस्वाशदेनाद--शब्दभन्यमिि 1 श शास्दयेयपस्यर" 
दारे श्मः ॥ ५३॥ 


तस्मान्त्ाके सखस्तामध्यदिव गब्दोर्यसम्भवः । 
श्मना्येायः शब्दस्य सामर््यध्रतिवन्धकः || ५४ ॥ 


एकादशं प्रकरणम्‌ । २०५ 


ततः किमित्यत श्रार्द--तस्मादिति । तस्माल्लोकेऽपि स्वसाभ- 
यादेव शब्दायैप्रतिपच्तिः ! श्ननाप्तपुरुषसम्बन्धस्तु शब्दस्य' स्वतः 
सिद्धसामथ्यैप्रविवन्धकतयः $वतिठते इत्यर्थः| ५९ ॥ 


मूलज्लानासुमानन्तु यदि स्यात्तच्चिवृत्तये 1 
अस्तु तद्चौकिके शब्दे वारयाम न तड्‌ वयप ॥ ५५-॥ 
वेदे तु पुरुषस्यापि सम्बन्धामावतः कदा । 
नास्त्यप्रामाणएयशङ्काऽपि प्रतिवन्धन्तयः सखतः ॥ ५६ ॥ 
श्प्तु ति वेदे$पि प्रतिबन्धनिचृत्त्ययैमेव भूताठुमानमित्यच श्रा-- 
वेदे स्विति } ठु शब्दः शङ्कानिच्रयथैः 1 ५५५६ ॥ 
तस्मादपेरुपेयेऽस्ति वेदा निरयार्थगेाचरः । 
परत्रह्मविवर्चश्च वह्मायत्त इतीष्यते ॥ ५७ धं 
फलिवयुपसेहरन्‌ वेदस्य नरदाविवन्ततवमुपपादयति--तस्मादिवि ! 


यद्यपि निल्यो बेदः स्वयं नित्यायैसम्बन्धरच, घथापि ब्रहमचैवन्यविवर््ता 
बद्यपरतन्वरच वेदे $भ्युपेय इत्यथैः ॥ ५७ ।। 


शस्य महते भूतस्य निश्वतितमिति श्रुतिः । 
हेखन्तरेरजन्यदयं श्राह ब्रह्न विवरतंताम्‌ ॥ ५८ ॥ 
ञ्मत एव “द्रस्य महते भूतस्य ( ० २।४। १० ) इत्यादि- 


श्रुतिरपि वेदस्य अ्रवृततप्मायान्वराजन्यत्वत्रह्यविवर्चवां दर्गयवीत्याद--- 
अस्येति ॥ ५८ ॥ 


२०६ प्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणौ 
एकमेवाद्वितीयं चेतयद्वितीयत्वशीर्चनात्‌ । 
चिदिवर्तो न तद्धिननो वेद इस्यवेगभ्यते ॥ ५६ ॥ 


श्रत एवाद्विवीयलग्रतिपादन श्रुदेः सङ्गच्चते इत्याह--एक 
मिवि ॥ ५६॥ 


सर्वमाप्मनि विज्ञाते विन्ञातमिदमित्यतः । 
प्मात्मविन्ञानतः स्विन्ञानम्रतिपादनात्‌ ॥ ६० ॥ 


प्र यत्र एकविल्ञानातत्‌ स्॑विज्ञानप्रविज्ञा श्रुतैः सिद्धययवीत्याद-- 
सर्वभिवि ॥ ६० ॥ 
नहि वस्त्वन्नरे वेदे स्थिते सव्यदधितीयता । 
वञ्तानात्‌ सविन्चानं शरुखयुक्तपुपपयते ।॥ ६१ ॥ 


नीदं शरुतः प्रविपादनमन्यघा सङ्गच्छ इत्याद-नदीति ॥६१॥ 
वेदस्य चिद्विवर्तले स्र सद्गच्तेऽञ्जसा । 
नामरूपप्रपश्चस्य॒तद्धिन्नतये द्यलोकता ॥ ६२ ॥ 


~ ति ~ [3 हि 
चेदस्य नामम्रपष्वान्वःपावित्वाप्नामन्पयोर्बद्यपिपरचत्वाददरैवप्ति- 
पाद्कवास्याना सर्द साममयं नेवरवेस्यग्द-तेदम्येवि ॥ ६२ ॥ 


नठु व्रह्मत्रिवर्तसवे वेदस्यानादिता कथम 1 
कयं मिय्याऽदहिवचस्य ध्राम्राएयमवफल्पते ॥ ६३ ॥ 


एकादशं प्रकरणम्‌ । २०७ 


वेदस्य द्यविव्त॑लमसहमानः गडुते--नन्विति । वेदस्य रञ्युसरष- 
दू भिख्याभूतस्य प्रामाण्यश्च कथमवऊर्पते। भवन्मते दवि ोषः। तथा 
च घयैव वेदान्तप्रमागैकसमधिगम्यनदानादिने ऽनिरटमियाशयः ॥६३॥ 


मैवं न वर्णमात्रं मे वेदेऽस्ति व्यु्रमादिना । 
उच्चारितेषु वेषु नार्थज्ञानं प्रदृश्यते ॥ ६४ ॥ 
किन्त्रयं वर्णघह्वते लियतक्रमसेयुतः । 

चेद इस्येव वक्तव्यं तयापीयं विचारणा ॥ ६५ ॥ 


परिहरवि--मैवभिपि । न वावद्वमात्रं वेदः, भ््मन्युत्कमाथ- 
रिवेषु वर्ेप्वयेपरतिपत्तिदरोनात्‌ । फिन्तु नियवक्मविशिष्टो वर्यराशि- 
दः । चन्रापीयं बद्यमाणयिचारणाऽस्ोवि द्रयोर्योजना ॥६४-६१॥ 
तत्र देशनिमित्तो वा कालदेतुनं॑वा कमः । 
वणानां स्वेगत्नाच नित्यत्वादपि हेतुतः ॥ ६६ ॥ 
,  विचारमेव दगयवि--वधेवि । छत्र वर्गेषु न ॒खावदेरानिमित्तो 
वा फालनिमिचो वा कमः सम्मति, वर्पानां सर्वगतत््रान्नियत्वाथ्ये- 
स्थैः 1 ६६॥ 
नापि खराभातरिकः करिचद्धमेस्तनास्ति वा यतः 1 
राना जारेखयनियतपूवपरतयेश्ष्यते ॥ ६९७ ॥ 


नव॒ मापस्त्वागन्तुकष्टमः, स्वामाविक एव फिञ्न स्यादिदद प्रादु 
मापोठि ॥ ६७॥ 


नण प्रयकूतस््रविन्तामयै 
उच्चारणोपलव्ध्यन्यतरपा्तकमेण ये । 
उपरक्तास्त एह वर्णा वेद इतीरय॑तापर्‌ ॥ ६८ ॥ 


श्रतः परिशेपादु्ारणेपलन्ध्यन्यतरगवक्रमो पर्ता वर्णा वेद इवि 
बाच्यमिवयाद--उचारेति ॥ ६८ ॥ 


न चान्यत्रान्यधर्मस्य परामर्शः कमस्य वा । 
सा्तारतम्भवतीत्यस्मान्मिथ्यामूतः क्रमस्तयेः ॥६६॥ 


न चाऽन्यधरन्मैष्य कमस्यान्यत्र साच्तात्‌ परामशः सम्भवतीत्याद-- 
न चेति । तवः फिभिलयत भ्राद-मिथ्येति । तयोरिति उथारणोपल- 
स्भ्योरन्यतररिमन्‌ गवः कम इति भोः । मि््यैवेति योजना ॥ ६६॥ 


मिय्याक्रमविशिष्टानां वर्णानाञ्च स्रपात्मना । 
अर्थपोधकताऽऽस्येयाऽनिच्द्धिरपि वादिभिः ॥७०॥ 


भतो भिथ्यामूयकरमवििदटर्णाना चदुपरक्तभिय्यारूपवार्ध- 
मतिपादकल्वमिसनिच्यद्विरप्यन्यग्ादिमिरस्वेयमियाद- मि १६॥०० 


पूरवधरयलतमानेव सेयं कमपरम्परा । 

भवते सदा सर्थवर्णानासुचरोत्तरा ॥ ५१ ॥ 

हति भ्रवादर्पेण वेदस्याऽनादिताच्यते । 

जये संस्काररूपेण रूपस्येवास्य च स्थितिः ॥ ०२ ॥ 


एकादशं प्रकरणम्‌ २.०६ 


श्रते बह्मविवचैलान्नाऽनादित्वदिोधिता । 
म व| धर्मादिरूपाथपतिषादकतात्ततिः ॥ ०३ ॥ 
लु वर्हि कमपरम्पराया वैविन्यादथै्ैचिन्यापावादू वेदाधस्यैक- 
रूपत्वं न स्यात्‌ । तथा चानादित्वविरायेनाखण्डैकरसप्रविपादकल्न- 
घान्या व सरप्रामाण्यच्रिरियाणद्छयाद--ूवपर्वसमानैयादितिमिः । 
सा चेयं क्रमपरम्परा वर्णान पूर्वपूर्वसमार्मैवोत्तसोत्तय प्रवर्तते 
इति प्रवदरूपेणाऽनादितवं बेदस्येष्यते । महाप्र्ये तु रूपप्रपशष्येव 
नामप्रपश्चस्य रक्किमात्नावरोपेऽपि पू॑मिय्‌ कल्ये यादरक्रमविशिष्टाना 
वैदशब्दोपलतचिषवर्थानां यादगथा मिधानसामय्यै' तादशक्रमोषरकानां ` 
तारगर्याभिधानसामय्येपिवानामेव वर्णानामुत्त्कस्पेऽपि प्रथमं नक्ष 
यैवन्यविवर्च्॑वा्नाऽनादित्वविरेाधः, नाप्यधपरतिपादकत्वहानिः, न बा 
प्रामाण्यक्तविरिपि ध्रयाणां समूदितेऽ्ैः ॥ ७१-०३ ॥ 


प्रतिप्रयोमं वर्णानां कमो वाक्ये तु लौकिके | 

यथा व्यभिचरप्येवं न वेदे. नियत्तक्रमै ॥ ७९ ॥ 
सीफिकवार्य्रैदिकवास्ययोर्दतरचण्यमाद ~ परतिप्रयोगमिपि।!५४॥ 

श्नादिखेऽपि वेदस्य चिष्धिर्च॑तया सतः । 

बरह्माधीनलमस्तति सिद्धं वेशन्तसभ्मतम्‌ ।॥ ७५॥ 
जनिषयुपसदयति- नादिते इदि ।1 ७५ ॥ 


ते ब्रह्मादये सानं शब्दराप्निः स श्रायमः 1 
शव्दग्यतरचिन्यत्वाद्‌ वोध्यते तेन चिदरघनम्‌ ॥ ७६ ॥ 


{= 1 


२१० भरत्यक्‌तत्त्वविन्वामणौ 


वमाद्‌ बरहौक्यमवादूमनसगोचरमपि प्रमाथराजो वेदाऽप्यचि- 
न्यशक्तितया ऽवबोधयतीत्याह-- श्रत इति ॥ ७६ ॥ 


शक्तिः कार्यान्विते दयेव पदानामिति सर्वथा । 
नियन्तुं शाक्यते नेवं सर्ेपामपि केनचित्‌ ॥ ७७ ॥ 


स्यादेवद्‌, यदि वेदः सिद्धेऽर्थे प्रमाणं स्यात्‌ । न तु तथा, यवः 
गव्दशक्िः फार्यान्विते एव निश्चीयते । लोको$परि सकलपदानां 
कार्याय एव प्रथमं सम्बन्धम्रणाद्‌, गवादैरपि कार्यान्वितरूपेयौन 
कार्यत्वात्‌, श्रावापोद्धास्योरपि सदपरियागाद्‌, गरवादिरूपेु च पदानां 
स्टतिमात्रन्यापारात्‌ कार्यमेव दि सर्वपदशक्तिपरतियोगि । यथा-- 
देवदत्त! गामभ्याज ्क्ां दण्डेनेवि शब्दश्रवणान्वरं प्रतिपत्तुः प्र्ि- 
सुपलम्य शयं गततः प्रवर्तफदानपू्विका, श्हृत्तितवादू्‌, मदृत्तिवदिवि 
यालेनानुमौयते । खयभ्य फार्यतानात्‌ प्रवर्तते इति घटकायदानमेवाव- 
धास्यति, शब्दुश्रवणान्वरमावित्वाच्च फार्यलानस्य शब्द एव फार्यजञान- 
मजीजनदित्यभ्यवस्यवि । प्एवं पदकदम्बध्य फार्यज्ाने साम्य श्रवि- 
पद, प्रयोगान्वरेषु मानय, गां दधान, तुर्गमानयेत्यादिषु पदान्तर 
प्रसेपोद्धारयोखदथस्य कार्यान्विवस्यैव ग्रचवोररन्जनान्‌ पन्या 


एकादशा प्रकरणम्‌ 1 २१९ 
न्वित एव सर्वेयां पदानां शक्तिरिति सर्वधा नियन्तुं शस्यते फेनधि- 
दपोतति सम्बन्धः ॥ ७५७ ॥ 
यतेऽन्विताभिधायित्वं पदानामपि दश्यते । 

अन्वये योभ्यताहेतुः सा सिद्धाऽस्ति विभागतः ॥ ७८ ॥ 


छव इत्यव श्रषह--यत इलि { सकन्तपदानां यवे(ऽन्विवाभिधा- 
यित्वमपि यवे, श्रन्वयस्य योग्यवानिमित्तत्वात्‌ । सा योग्यवाच 
विभागतः य्ायोग्यविभागेन सिद्धाऽस्वीवि योजना ॥ ७८ ॥ 
क्रियाकारकयेर्न्ययुणयोरस्ति योम्यता । 
धात्र्थकार्थयेरेवं विभागेनैव दश्यते ॥ ७& ॥ 


एवदेव चिदृणाति--न्त्यिवि ॥ ७< ॥! 
दव्यान्विताभिधाधिचवं योम्यता युणवाचिनाप्‌ 1 
क्रियान्विताभिधापित््ं सा तथा द्रव्यवाचिनाम्‌ ॥ ८०॥ 

सत्रापि येग्यतानुसारमाद--द्रव्यान्विताभिधायिस्मिति || ८० ।† 
कार्याच्ितामिधायितं किपावाचिगिरामपि । 
शतिपन्नुमितति न्याय्यं विरोधः स्पात्तताऽन्यथा ॥ ८१ ॥ 


विरः स्थात्‌ उवेऽन्ययेति 1 अन्यथा सरूनपदानामपि 
कार्यान्विभियायिते सति भङ्कल्वादिवास्यस्वषदानानिवचोम्यान्यय- 
नि्ठतात्‌ प्रमग्यान्वरविरोधो दुप्यदि्रः प्रलर्ग्तेयरः 11 ८१ । 


२१२ भरत्यक्‌तत्त्वचिन्वामयौ 


न चार्थिकान्वयो नापि शेपरोपित्योम्यता । 
परस्पराश्नयात्तस्मान्न वियेधोऽन्विवाक्तितः ॥ द ॥ 


` नहु कार्यान्वये सर्वेषा शब्दसभधिगते ऽपि युणद्रन्यादीनां पार्कः 
परस्परान्वये भवन्न निवाय्यते । छतः तत्र प्रमणान्तरविसेष इयाश- 
ह्गह्--न चेति । नदि प्रस्ररमयेग्यान्वयः शब्दसमधिगता येप्या- 
न्वयश्च पदानामार्िंक इति शब्दप्रमाणवादिनामिदं गोशुभीवीव्यैः । 
नलु योषशोपिभावेन सर्वपदार्थानां कार्येणापि संसर्गयोग्यता दर्यते, 
फथमयेोभ्याथैसम्बन्धः शब्दसमधिगत इतयाशदूक्याह-- नाऽपि शेष- 
शेपित्वयोग्यतेति । अयमथैः-किमिदं शोपरोपित्वं साध्यसाधनभाव- 
वेत्‌, साऽपि सात्तात्‌, परम्परया बा १ न वाद्धात्व्ेनेव गुणद्रन्या- 
दिनाऽपि सा्तादेव कार्यस्य साण्यस्वसुपपद्यते, भावार्थेकनिषयत्वातः 
कायैस्य | रस्तु परम्परया साभ्यत्वमिति चेच. तरिं फलस्यैव परमसाभ्य- 
स्वात्‌ चदेव ोपि भवतु, किमनेनान्तर्मडुना फा्येण १ नु कार्यस्यैव 
` शोपित्वं समधिगत सर्वपदानां फारयप्रथानतया श्रन्विताभिधायित्वात्‌ । 
फलस्य ठु प्राधान्यं छुरपापेचचमार्थिंकमिलागद्‌क्थाह--पररपराश्या- 
दिति। सर्वपदानां कायप्रथानवयाऽन्विताभिधायित्वै सति करायैस्य 
शदेः भोपित्वम्‌ , तस्यैव शोषिते सकलपदानां तत्रधानतयाऽन्विताभि- 
धायित्वमिवि परस्पराश्रयादिव्य्ैः । चत; किमियत श्राह-पस्मादिति। 


ससमाद्‌ विभिनिठवाक्येषु पदानामेवैदपयवशेन परर्परान्विवाभिायिलन 
न कपिचिद्‌ विरोघ दइयथैः ।॥ ८२ ॥ 


यल्मवत्तकविज्ञानजनकल्वालुमानकम्‌ । 


तदप्यन्यत्र सामर्य्याभावकोरणकं नदि 1 =३ ॥ 


कादशं प्रकरणम्‌ । २१३ 


यततू्तम्‌-प्रचतिलिङ्गेन प्वर्चकविक्ञानालुमानात्‌ दस्य शब्दान्वय 
व्यपिरेकालुविधायितया प्रधमं कार्यस्यैव सकलणव्दगाकतिप्रतियोभित्रान- 
गमात्‌ प्रयोगान्वरेषु च व्यभिचारामावात््‌ वैद सकल्लपदसामथ्यमिवि, 
वत्राह--यदिवि । प्रधमगप्रयोगे प्रवत्त॑कनि्तानजनकत्वानुमानं यत्चद्रवा- 
दिषदानामन्यत्र साम्थ्यामावकरतं न मबतीत्यर्ः ।1 ८३ ॥ 


किन्त्भावादुपायस्य शृब्दजन्यत्वसद्धियः 1 
श्रोतुः भ्रटृत्तिसिद्धये तिमितं सर्वता भवेत्‌ ॥ ८४ ॥ 


किकरतं तत्तर्दिव श्राद--किन्त्विवि । किन्तु गवादिस्वरूप- 
िज्ञानस्य तदा शब्दजन्यत्वावगमेपायाभावात्‌ प्रयोगान्वरेषु गवादिप- 
दानामपि प्रत्तेपोद्धाराभ्यां प्रत्येकं येग्येवरान्विवगव्रादिष्वरूपेऽपि 
साम्य" प्रदिप्ये इत्यर्थः । यनु प्रयोगान्वरेष्यपि कार्थस्वान्यभिचार 
इति वत्राऽ$ह--्रोवुरिवि । सर्वदः सर्वत्र कार्याभिपायिपदप्रयोगे 
वत्कायै" निमित्तं भवेदित्यन्वथः । कार्याभिधायिषदप्रयोगरच श्रोतुः , 
प्र्चतिसिद्धये इयथः ॥ ८४ ॥ 


तस्मात्‌ धवर्त॑के वाक्ये सम्बन्धग्महणेऽपि च । 
योग्येतरान्वित शक्रिरन्वयन्यतिरेकतः ॥ ८५ 1 


फर्यान्वयनिसाकफरदमुपसेददरवि--वस्मादिवि । सस्मान्‌ प्रवरच 
याक्ये सफलपदसम्बन्धप्रदयेऽपि येग्येवरान्विवे #च्दरणकरेतयन्दय- 
स्यविरेकाभ्यां विनिश्चिवेखि जयः } इतरान्विवे इत्येव युम्‌, दा 
न्ययमासं येःग्यमे्रायोग्यम्य वास्यार्यप्रतोयलुपयोभिवयाऽन्वयायेगान्‌ । 
स्माद येग्येदरात्व्वि सब्दरकिपिवि सिद्धमित्ययः ॥ ८९ ॥ 


द्श् भ्रत्यक्‌तसतवचिन्तामरौ 
न वा भरवत्तकदवार एव सर्वपदात्मनामर्‌ । 
गिरां शक्तियहोऽपीर्थं नियन्तुमिति शक्यते ॥ ८६॥ 


एवं का्यान्वये शब्दशक्तिनियमं निरस्य प्रवर्तकद्धारमेव सकल 
पदसम्बन्धगरहणमिति मीमांसका मन्यन्ते तान्निराकराति- नन्विति । 
नयु कथन्न भवर्तकद्वारमेव सकलपदसम्बन्धप्रहणम्‌ ¢ यते लकं 
श्दश्रवयान्तर प्रतिपच, प्व्रतियुपलभ्य, प्रवत्तकज्ञानमनुमाय ठत्रै 
शब्दस्य सभ्बन्धवदयात्‌ प्रपरोगान्वरेषु च पदानामावापौद्धारसमयेऽपि 
सरयु प्रतिपदं सामर्थ्य्रहणरयापि परवत्तंकज्ञानपूर्वकत्वात्‌ क्वचिच्च 
परवर्तकबाक्ये शदीवसम्ब-धपदान्तरसमभिग्याहारनिमिचत्वात्‌ परवत 
द्वारमेव सकलपदसम्बन्धप्रदणमियाशङ्कयाह इत्य निवन्तुमिति । 


न खल सकलपदसामथ्येगदणं पवत्तकद्वारमेदेति निन्य शक्यते 
इति योजना ॥ ८द्‌ ॥ 


पुत्रस्ते जात इत्यादावन्ततपि प्रवर्त॑कम्‌ । 
सम्बन्धयहं इष्टं सुलेतल्लासादिचिद्धितः ॥ ८५ ॥ 


निममामावं दर्शयति--पुतर इवि । पुजन्मादिवाक्येषु श्रवत्तक- 
मन्तरेापि सम्बन्वपदणदसेनात्‌ युखोलासादिचिद्ादित्ययः। पुत्र 
जन्मनिभित्तो वा पलनीपुसप्रसवनिभित्तो वा वदेव समीददिववस्छन्तर 
स्श्विनिमित्तो वा दष -उपपयवे । वतशच धूनिलासादिलिङ्गसय 
पपेतुमाधचिज्ञानयिपयत्वात्‌ तत्य वचानन्त्याद्‌ श्रयमेवानेन शब्दन 
धोपि् इति वत्रापि प्रवत्तंकद्वार एव सम्बन्धप्द 
श्वि चेत्‌, न, सुग विक्रासादिसमनन्वरमेव पु्रजन्मलाचात्कारेग चद 
साघार्लिद्गेन वा ुत्रजन्मनिरचयात्‌, साधारणवयाऽवगवस्य दर्षहेतु- 


एकादशं प्रकरणम्‌ । २१५ 


विज्ञानस्य वव्र पर्यवखानसम्भये स्वि श्प्रतिपन्नहर्षहैतवन्तरविषय- 
त्वाशङ्कातुपपत्तेः। यत्तु पुत्रजन्मसमधिगतं सुखप्रसवादि, तप्पुत्र- 
जन्महपनःन्वरीयकत्वान्न प्रधमतरप्रतीखपुज्रजन्महपंण भिकस्म्यते । 
प्रथमतरसम्बन्यग्रहो ऽपीदंतदादिवस्तुचिज्ञानपूर्वक एव । यदि पुनरिदं - 
वदादिशब्दायैविज्ञानमपि प्रधमवरलम्बन्धव्रहणकारणं नाङ्गीक्रियते, 
वदा सविकत्पकनज्ञानपूर्वक एने सम्बन्धप्रहः । दथा जन्मान्तरेऽ- 
पति सर्वत्र भ्रथमवरशब्दा्धसभ्बन्धग्रदः सिद्धस्तुविज्ञानपूर्वक एवे- 
वि मवताप्यायुप्मवा अङ्गयकारि । वस्मादस्मतक्ते दर्पहेतूनामान- 
न्त्यसम्भवे इवि । भवस्पन्तेऽपि प्रवर्कानन्लयसम्भवात्‌ प्यं विपय- 
साचवात्कारेण वा षदसाघारणलिङ्गेन वा पदान्सम्रक्तेपोद्धासभ्यां 
पारियोप्यकस्पनायामस्मसन्तेऽपि सम्मनात् न प्रबत्तंकदवार एव सकल- 
पदसम्बन्ध्रह्‌ इति सन्तोष्टन्यभिति भावः 1 ८७ [1 


इष्टलाधनवि्ञानमेव सर्बधवर्चकम्‌ 1 
इष्टसाधनता भिन्ने कार्ये माने न दश्यते ॥ ८८ ॥ 


रव प्रवर्तकद्वारमेव सम्बन्धम्रदणमिषि पराकूट कारयज्ञानमेव प्रब- 
तफमिचि प्रामाक्रसा मन्यन्ते, वान्‌ प्करोाति--इषटलाधनमिति । 
भल लोके कार्यमिति निन्लानानन्तरमेव प्टृिदर्भनपदन्यथा चाऽदयैनात्‌ 
"का्थक्ञानस्य वावस्म्वत्तकत्वं सिद्धम्‌ । इदमिरसाधनमिति विज्ञानेन 
तस्य छृतियेरग्पवासुपलभ्य पुरूष. शरवर्चठे, निवत्तवे च॒ श्रनिष्टसायन- 
भिवि विल्ञानैन । वस्मात्‌ प्रदृत्तिकारणयिपयदया श्रन्यघासिद्धाचिष्ट- 
साथनविज्ञानैन प्रत्तेरन्वयव्यविरेकै" श्रतीतानागवर्घत्ते द्टसाधन- 
विन्ञाने सद्यपि- भ्त्वदरेनादसिद्धादपि स, साध्यस्वमावस्यैव अन्वय 
व्यविरेकाभ्यां प्रवत्तंकत्वमिति भवदा ऽनिच्छताप्यान्नयपोयम्‌ । तस्मात्त 
का्यविज्ञानमैन = प्रदर्चकूमित्याशद््‌क्याद-इ्टसाय नविज्ञानमिवि । 


२१६ प्रत्यकूव्वचिन्तामशै 
अ्रम्ैः--समीदितसाधनज्ञानमेव भ्वर्त॑कम्‌, तेन प्दत्ेरन्वयन्यतिरे- 
फोपरलम्भातर्‌ । म च तै कायैविज्ञानहैुबिपयतयान्यथासिद्धादिवि 
गद्यम्‌ , कायेभिति ज्ञानस्य प्रवर्चकत्वासिद्धेरिति । नलु कार्थविन्ञा- 
नान्वयच्यतिरेकानुनिधायित्वा्‌ प्रतेः कार्यविन्नानस्यैव प्रव्चकलभियः- 
शद्क्याह-इष्टसाधनत इवि । इष्टसाधनन्यतिरेकेण कार्यस 
प्रमाणाभावात्‌, तस्य देोभयवादिसम्परतिपनतया प्रवृच्यन्वयन्यतिरेकव- 
शाव तदेष प्रवर्तकं युक्तमाश्रयितु मिल; ॥ ८5 ॥ 


ध्रतोऽत्र कृतियेोग्येष्वसाधनज्ञानमेव हि! 

वक्तव्यं कायैविज्ञाने कारणं ते तथा सति ॥ ८€ ॥ 
इशटसाधनविज्ञानं येन रूपेण कारणम्‌ । 

कायज्ञानं प्रतीस्थं तत्‌ प्रहि प्रति कारणम ॥ ६०॥ 


नन्वती तानागतिष्टसाधन निषयज्ञानस्य्रव्तकस्वात्‌ साघननिन्ञाने 
्दततेरकारणम्‌ । श्रतः साध्यरूपेरैन तस्यापि प्रवत्त॑कट्मं॑वक्तन्यमू । 
वथ सक्ति नामान्तरेण कार्यमेव ्वत्तकुक्तं स्यात्‌ । तत्न कथमिष्ट- 
साधनन्यतिरिक्तकर्याभाव इयाशदूक्याद--्रव इति | दीति यस्मात्‌ 
भव्रसत्तेऽपी्टसाधनबुद्धिः स्वथमेव वर्का ऽपि प्रटृततिहेदुभूवकषायै- 
शानदेवुरिष्यते सा तावदतीवादिरूपेण कारयत्तासं प्रयपि न कारणभावं ` 
भविष्यते । श्रतः कृषिये्ये्टसाघनततानमेव कायैज्ञानकारणमिति 
वक्तव्यं ते चब मते। चथा सत्ति येन रूपेणे्टसाधनबिज्ञानस्य कार्य- 
शनै अवि कारमावस्वेन रूपेदीव प्र्न्िं प्रचि दुरु, वस्योमयवादि- 
सम्प्रतिपन्नतवात्‌ प्श्स्यव्यभिचाराच्चेवि दवयोरयैः । वधा च किमनेना- 
जागतस्वनायमानिन कोयैनामयेयेन । वस्मषदिटसाधनज्ञानमेव सर्वत्र 
परव्कमिपि यदुम्‌ , वत्साश््रवमिवि भत्र: ॥ ८<--० ॥ 


एकादशा प्रकरणम्‌ । २१५७ 
पदानामेव संद्धषटपदार्यप्रतिपादने 1 ॥ 
शक्तिर्मवादिशब्दानां तदर्थे सङ्गतिग्रहात्‌ ॥ ६९1 


एवं काथेज्ञानमेव प्रवर्तक नेष्टसाघनज्ञानमिति पत्तं निरादत्याभि- 
दिवानामेवार्थानामन्योन्यसेसगेवोषजनरुत्वमिति पत्तं निराकरेति-- 
पदानामिति। इह खलु वार््तिकक्ारोया मन्यन्ते--देवदत्त! शुक्लां 
दण्डेन गामानयेति शब्दश्रवणानन्तरं बाल्लः श्रविपत्तुः प्रद्रचिलिद्गेन 
प्द्कदम्बश्याऽविशेषेण वाक्यां सामर्थ्य परथमं प्रतिप पनरव गं 
वघान, तुरगमानयेद्यादिप्रयोगान्वरेषु मोपदेद्धारे सास्नादिमद्थेमाघ्रो- 
द्वाराषल्ञम्मात्‌ः दुर्यपदप्ररेमे च केसरादिमद्थेमानन्रत्तेपदीनांत्‌ 
गवादिस्रूपमात्रे पदानां साम्य रविपद्ये । कर्थं पुन. शव्दश्रवणा- 
समनन्वसमेव संमर्गडुद्धिरिति ससर्मवुद्धिकारणमपोन्तमाणः पदान 
प्दार्थस्वरूपमाविकनेषपत्तौ पयाकविकूतवात्‌ ससर्मविषयप्रमागान्दसान 
बगमाच्च पदरमिद्दिदपदार्वानामेब संखर्मवि्तानान््यन्यविरकवर्ता 
वद्धेतुत्वमित् पवात्‌ निदविनोति । च च पदाना पदा्ेखरूपाभिवा- 
- नस्यम्‌, पदाय नाव -सेखनेप्रतिपादनलामर्यम्‌ , पदार्थेषु ससम 
प्रतिपष्दनशकत्पाथानसामय्पैच्य पदानामिति युरुदसा कस्पनाऽभिदिदा- 
म्कयवादे प्रलउज्येव । श्न्विवानिवानवादे चु पदान्प्रमेकमेब सैसृशा्घा- 
भिचानस्तामध्यैमिवि लघोयसी कल्पना 1 पकरक्छिकत्पनाया वास्यायै- 
पिरानेोपपत्ताबनेरुशक्तिकत्यना प्रमायप्रयौजनयून्येवि वाच्यम्‌, अन्वि 
दामिपानपचे एर गुरुवररूर्पनाश्रययानत्‌ । दधा दि-- पदानां वावत्‌ 
पदाैस्वन्पर्रतिजननमामर्य्यं कल्यनीवभ्‌ , धुनष्ठैषामेवान्विवाभिचान- 
ममघ्यै्चेदयस्त्येदानेरूकत्यना } अस्मत्पचे ठु पदानां पदाथासिया- 
नेमामस्येमेफमेव कल्पनीयम्‌ + पदार्थानां पुनः पदममूदमन्निधापि- 
सानानाकादूखायेग्यवासन्नििपिरिष्टानामन्येन्यससरमेष्यमास्यम- 
चप 


+ 
२१६ भ्रत्यकतत्त्वचिन्तामगौ 
अन्रमथैः--तमीदिवसाथनज्ञानमेव प्रवर्तकम्‌, वन प्रदवेरन्वयन्यतिरे 
कोपलम्मात्‌ । न चरै कार्थविज्ञानदेतु बिपयतया ऽन्यथसिद्धाविषि 
शस्यम्‌ , कार्यमिति ज्ञानस्य प्रवर्चकत्रासिद्धेरिवि । नलु कावित 
नान्वयग्यतिरेकाुविधायित्वात्‌ प्रत्तः कार्यविद्धानस्यैव प्रवर्चकलभिया- 
र्क्याद--इ्टसाधनव इवि । इषटसायनव्यविरेकेण कार्यपद्धपि 
माणाभावात्‌, तप्य चैाभयवादिसम्प्रतिपन्नवया प्रटृरयन्वयन्यविरेकव. 
स्वात्‌ वदेव प्रवर्तकं युक्तमाश्रयितुमियधैः | ८८ ॥ 


च्रताऽच कृतिधेोग्येष्वसाधनन्ञानमेव हि। 
वक्तव्यं कार्यविज्ञाने कारणं ते तथा सति ॥ ८६ ॥ 


इष्टसाधनविन्ञानं येन स्पेण कारणम्‌ । 
कार्यजञानं प्रतीरं तत्‌ प्रबृतिं भति कारणम्‌ ॥ ६०॥ 


मन्वतीवानागतेष्टस्राघन विषयज्ञानस्याप्रवत्तं कत्वात्‌ साधनतरविन्नानं 
्र््ेरकारणमू । रवः साध्यह्पेयौव तस्यापि प्रवत्त॑कनं॑वक्तन्यम्‌ । 
तथा सति नामान्वरेण कार्यमेव भवत्तंकमुक्तं स्यात्‌ । तन्न कथमि 
साधनन्यपिरिक्कार्याभाव इ्याशदक्यग्ह--श्नत इवि । दीति यस्मात्‌ 
भपोऽपौ्टसाधनयुद्धिः स्वयमेव विका ऽपि प्रवृत्तिदेतुभूवकाय- 
शषानदेवुरिप्यते खा वावदतीवादिरूपेण कार््ाने श्रयपि न कारणभावं - 
परसिपयवे । श्रवः कृतियेष्येटसाधनक्ानमेवे कार्य्तानकारणमिषि 
चक्तन्यं ते वब मवे। वथा सत्ति येन रूपेयेटसाधननिन्ञानस्य कर्यय- 
षान प्रति कारणमावस्वेन रूपेदीव परृत्तिं रवि देतुरस्तु, उस्योभयनादि- 
मम्प्रतिषन्रलरात्‌ अचरच्यव्यभिचाराच्चेवि द्योरथः । वधा च किमनेना- 
जागततस्वनायमानेन कार्यनामघेयेन । वरमादि्टखाधनञानमेव सर्वत्र 
मरवरकमिवि यदुम्‌ , वस्मासपरवमरिवि माव; 11 ९० ॥ 


फएरदस्तं प्रकरणम्‌ । २१७ 
पदानामेव संद्टषटपदार्थप्रत्तिपादने । 1 
शक्तिगेवादिशब्दानां तवर्य सङ्गतिग्रहात्‌ ॥ ६१॥ 


पव कर्यज्ञानमेव प्ररर्तकं नेटसाधनन्ञानमिति पक्तं निराछत्याभि- 
दिवानमेवरर्थानामन्योन्यससर्गवोवजनरुतरमिषि पत्तं निरारूरोति-- 
पदानाभिि। इद खलु वार्चिऊसारीया मन्यन्ते--देवदत्त! शक्लां 
दण्डेन गामानयेति शब्दश्रवणानन्वरं चालः प्रतिपत्तुः ्रटृचिलिप्नन 
पदकद्म्बक्याऽनिशोचेण बाक्यार्ये सामर्थ्य प्रथमं प्रतिपद्य धुनरच गां 
वधान, वुखामानयेव्यादिप्रयोगान्वरेषु गेषषदेोद्धारे सास्नादिमदयेमात्रो- 
दारेषलम्मात््‌ लुरगपदप्रत्तपे च केसरादिमद्थमातरप्ररोपदशीनात्‌ 
गत्रादिसवरूप मानने पदानां सामर्थ्य प्रतिपद्यते । कयं पुनः शन्दश्रवण- 
समनन्तरमेव सेसर्मवुद्धिरिति संसर्गबुद्धिकारणमपीक्तमाणः पदाना 
पदार्थध्वरूपमात्रविज्ञानोापचतोणशक्किरुत्यात्‌ संसर्गविषयप्रमायान्वरान- 
वगमाच्च पदाभिदिवपदार्थानामेव संसर्गविज्ञानान्बयग्यतिरेकषवां 
तद्धतरल्वभिति पश्चात्‌ निशविनोवि । न च पदानां पदाधैखरूपाभिधा- 
. मसामर्यम्‌, पदार्थानाच्च -ससर्मम्रतिपादनकतान्यंमू , पदार्थेषु संसर्भ- 
प्रतिपाद्नशक्त्याधानसामय्यैश्च पदानामिति शरुत रा कन्पनाऽभिद्धिवा- 
न्वयवादे प्रञ्ग्येव । श्रन्विवाभिधाननादे ठु पद्ानामेकमेव संसृ्ा्या- 
भिषानसामय्यैमिति लधीयसी कल्पना एकशक्छिकस्पनाया बान्याथै- 
विजानेपपत्तावनेकरशक्तिकर्पना स वाच्यम्‌, श्न्वि- 
चाभिधानपत्ते एव शुरुतरकर्पनायणात्‌ ॥ चतथ षद --परवाना वाबत्‌ 
पदाधेसवरूपस्रतिननन सामरस्यं कल्पनीयम्‌ , धुन्तेषानेवान्विवाभिषान- 
सामथ्यैन्नेयग्येवानेककस्पना । अस्मत्यक्ते ठु पदानां पदाथेभिषा- 
मसामर््यमेकमेव कर्पनीयम्‌ , पदार्थानां पुनः व पदसमूदसन्निषाभि- 
चानामगदूनायेम्यतासजिषिनििटानामन्येन्यसंसगवेषचसमर्येम- 


४ = 


२१८ प्रत्यक्तत्त्वचिन्वामतौ 


न्यत्र दृ्टमेवा्रोयते, न खलु पदार्थेषु संलगंनोधसाम्यमिदं प्रथमः 
तया तम्र कर्प्यते। कक्तं हि-- 
“पश्यतः श्वेतिमारूपं हेषाशब्दञ्च श्ण्वतः । 
ुरनिष्पेषशब्दन्व श्वेतोऽश्वो धावतीति धौः ॥१ 
८ श्लो वा० ) इति । 

न च पदार्थानामेव संसर्मप्रतिपादनसामर्याभ्युपगमे सैसर्गज्ञान- 
स्याऽशाब्दलप्रसङ्गः, तवश्चाऽसैी च वाश्याः स्यादिति वाच्यम्‌; पदानां 
पदार्थाभिधानन्यापारनान्रीयकलात्‌ पदार्थानामन्योन्यतसर्ग- 
येधनस्य । न च पदानि सामान्यान्विताभिधायीनि, विरिष्टवाक्यायै- 
भरचीत्यमावप्रसङ्गात्‌ । न वा विशोपान्विवाभिधायोनि विरोाणामान- 
त्यात्‌, प्रविप्रयोमं प्रतिषदाथैञ्च शाब्दस्य शक्तिमेदकल्पनापततेः 1 
सम्बन्धमहे एवायुरुपच्चयात्‌ श्दादर्ये करिचद्‌ व्यदार न 
स्यात्‌ । घरमादन्यधासिद्धवाक्या्प्रतिपच्यन्यथानुपपत्तयैवाभिदितान्वय- 
निरचय इति वदैवन्मवं वारसिंफकारीयं निराकुर्व्॑नाद--पदानामैवेति । 
पदानामेव संसुष्टायेप्रतिपादने शक्तिः सामच्यमाश्रयणौयम्‌ , कषः १ 
श्ये भ्रादद--गवादोति । गवादिपदानां वद्य भ्न्यान्वितगतरादि" 
स्वरूपे सगतिप्रहादिवि योजना । भ्रयमागावः--गामानय दण्डेन 
ति शब्दवि्ञागसमनन्तरमाविप्रटृत्तिलिङ्गन शब्दममुदायस्याय्तमु 
दावं सामथ्यं ्रविषद्य पुनः प्रयामान्वरषु गयादिषद्राद्धारे घदरयष्येव 
रान्वयेन साद्धमेवाद्धारान्‌ पदान्वरभ्रठपे चाचदर्धध्यान्यान्वितस्यैव 
भयात्‌ पदानामन्यान्िवम्वाये स्दामर्थ्यंण्युतपततौ प्रतिषे 1 
न॒ पान्विरपदा्ैषिदानेन गब्दम्यान्वयव्यतिरेकित्मै सत्यप्यन- 
न्विदगयादिस्वर्पमारे शब्दगसिक्रस्पमा प्रमालप्रयाजन्वी, 
प्मनकराणिरूम्पना पुनरमिद्धिमान्ययवाद दुप्परिदय । मनृ्मा- 
काद्पायाग्यतामशिपिविरिटानागर्पानां संमर्गप्रमिपादनमामर्य- 
मन्पद्र चृटमेवाश्रीयवे, नापूद्ठया कम्य्यत श्वि, गदपि भ साम्प्रतम्‌. ॥ 


एकादशं प्रकरणम्‌ | २१८६ 


यावदा वत्रापि ससर्मयोम्यार्धलिङ्गेन संसर्गक्ञानमनुमानमेव । चादि-- 
भिगीवः ग्वेवमदा्ैः क्तिप्गामी जुरा भविलुमर्दवि, ुरचिक्तेषहं षा- 
शब्दरवतत्वात्‌, सम्प्रतिपन्नतुरेगवदिति । न पदा्येनामकं॒रकिंचितपरमा- 
गान्वरं प्रसिद्धमल्ि, सप्तमप्रमप्यानभ्युपगमात्‌ } श्वे भवत्येव 
शुख्र्क्तिकस्पना श्रभिद्धिवान्वयवादे । श्रन्विवाभिधानवादे तु 
पदानामेव संसृष्ाप्रहिपादनशक्तरेकैव कल्प्यते, श्रनन्वितपदार्य- 
भ्वरूपत्मारफल्तरन्तु प्रदानामन्दिताभिधानन्यापारनान्तरीयफमिति न 
श्यर्‌ ग्रक्तिरस्पनायै प्रभवति । पदानाभन्त्यपदोधारणपरयन्तं कमे 
श्रात्रप्यमनवरतामनन्वितष्वार्धेषु स्ष्तिमाव्रदेतुखम्‌ । चैषां पुमर- 
ने्यपदप्रवगसमनन्तरमेर युगपदेरष्टतिगोचरतामायप्वामन्वियाभि- 
धायितम्‌ । चेन गेषदरेन छत्रमेसृषार्याभिधाने सवि प्रानय' दति 
पदन सतमवृष्टव्वा्थाभिषान भवि परस्पसाश्रयदोपप्रसङ्ग. परिद्रवः ! यतत्‌- 
फमू-सामान्यान्विवाभिधायित्ये विरेपानियिवाभिपायित्वस्य पदानासु- 
पपश्नमिति, सन्न युकम्‌ , सामान्वान्वितामियाने$पि वागदाकाटादिम- 
सामेगार्यानामन्विताभियायकलनियमादू = विश्षि्टयाक्यार्प्रतिपरयुप- 
पर्षः। विगेषान्तिवाभिधानपरे$प्याकाद्रदिद्रयस्य मम्बन्धपद्यम्‌, 
प्रसपुपापित्वाभ्युषगमादरैकय शृदीवसस्बन्धस्य प्रयागान्यर पदार्पान्व- 
शान्वरयेऽपि कदुपाधिगेनैय पनः सम्बन्धप्रदपमनरेरयान्तितप्रयीतयु* 
पपसेरिपि 1) < 1} 


यतेऽन्विताभिधाविचे पदानामविरोाधतः । 
ननेाऽन्विताभिषानं स्यादिदं विदुष चनम्‌. ६ 
भिदिवान्रदप $ रयकन्दनारगदरय, वि 


पदाना रिष्यत्य्‌, जार्दार्दम्य वाक्ाष्टत्वत्मद्यु, पदा 
पःम्यामपूयदरपायहस्दनःरन्छय, आशददट द्र्य्य पदानामन्व. 


२२० ` भरतयकूचत्त्वचिन्तामयैष 


ताभिधायकत्वेऽपि विरोधाभावात्‌, श्रपगतनिखिलदोषनातमन्विता- 
मिघानमेव न्याय्वभियाशयेनाद--यच इति । यमात्‌ पूर्वो क्तरीयाऽन्वि- 
वामिघायितवे पदानामविरोधः, तस्मादन्विताभिघानं निर्दुटमैव 
विदुपां मतं भवत्रीटयथैः । ६२ ॥ 


साच्तादेव प्रमाणं स्यरवेदान्तां ब्रह्मवस्तुनि 1 
न वा क्रियाविषिद्वारा सिद्धार्थप्रतिपत्तितः ॥६२॥ 


एवमभिददितान्दयनिराकरणेनान्विवाभिघाने सखव मवमवश्याप्येदानीं 
क्वियान्यवधानमन्तरेयौव वेदान्वा ब्रद्यात्मनि प्रमाणमिति दर्शयति-- 
साक्तादिवि। केचन मन्यन्ते ल्लोक शब्दं प्रयुानः श्रोतुः साच्तत्‌ 
परम्परया वा किञ्चित्‌ प्रयोजनयुदिरयैव शब्दं प्रयुक्तं । वच प्रयोजम- 
भिषटगराह्तिरनिषटपरिदारो वा । तदुमयं परटृचतिनिमित्तसाभ्यमेवेति प्रदृतति- 
नि्चचिकयोजनमेव क्लोके भब्दप्रयोगसुत्पर्यामः । वदि द वेदान्तानाम- 
पि प्ऱचिनिवरत्तिप्रयोजनपर्यवसानमेव प्रामाण्यं युक्तम्‌ । श्रन्यथा$- 
ध्ययनपरिग्दीतानामसित्तवेदान्दशब्दानामान्थक्यमन्याय्यमापदेव । 
भ्रपिच न वेदान्ववास्यजनिदठविक्ञानमाप्रेण शृतकयवा शक्या$ष्य- 
वमातुम्‌ , श्रवयोत्तरकालमपि मनननिदिष्यसनयेश्च कर्त॑न्यवया 
विघीयमानत्वोद ! दप्माव्‌ धश्रात्मा बा अरे द्रव्य: (> ४।५। 
६ ) “वत्वमसि" ( हया० ६।८।७ ) “श्रदं व्रदमास्मि (१० १। 
ध ॥ १० ) इटयादिश्नात्मचेपासनविषिनान्तसेयकमेव गब्दम्य प्रपि 
प्रामाण्यमिति । ठदेवन्मतं निराङुर्यन्नाद-साकादेयेति । भयं 
मायः येद षदैव भवनि" (यु २। €) भमदपिदा- 
भोवि प्रम्‌, (तै०२1 १) शत्यादिशरूतिशतैन म्र्मात्मभावनचगस्व 
माम्य कवलशानमाय्निमिचसखाभिपानाय्‌ ्वग्यि जेक्रमान्म- 
बिच" ( ्ा०७।१। ३) "भि हदययन्पिः,, ( गु २१ २।८ ) 


एकाद प्रकरणम्‌ । ` २२१ 


भभूयश्चन्ते विच्वमायानिचुत्तिः?? ८ स्वे १। १) “मायामेतां तरन्ति 
चै" (गो ७। १४) इयादिश्रुविस्टविशतैः संसारस्य माया- 
मयत्वालुवादेन सम्यगृज्ञाननिवर्यवायाः सा्तादेन विधीयमानत्वात्‌, 
लोके स्व्मायामरीचिसकित्तगन्यर्वनगरादि विभ्रमस्य वस्तुवस्वसान्ता- 
करेय चानेन निवत्यमानत्वोपलम्मात्‌, बह्मण्युपासनादिक्रियाकलापर्य 
“सदेव न्ख श्वं विद्धि नेदं यदिदसुपासते, ( के° २। ४) इलयादिना 
निषिद्धरमानच्वाच न्त्यानिरपेठमेव येदान्वानां ब्रह्मणि श्रामाण्य- 
भित्ि। नलु मत्तोऽपि स्वर्गादिवत्‌ क्रियासाभ्यः किल स्यात्‌ १ न 
च बद्वदैवाऽनिलयल्रमपि शरद्क्यम्‌ , ^ न च घुनरावसे (छाना 
१५। १) इत्यपुनरृत्तिशरुविविरोघादित्याशदू्याह--न वेति । 
सिद्धाधैः नियसिद्धो मोकपदायसल्य प्रतिपत्ति परानेव क्रियाद्वारा - 
क्रियासाप्यो भत्तो नैवास्वि, अनिलयत्वापत्तेरियथः ! उपासखनाविधि- 
प्रखादपुनरो्रत्तिवाक्यस्य अन्यपरस्य शब्दस्य श्रमाणान्तर्िेषे 
सति प्ामाण्यालुपपत्तः “म मानवमावरच नावर्दन्ते" (व्वा ४ १५ । 
६) “तेपां न पुनराञ्चसिः"* (व= ६।२। १५) इत्यन्न दममिहेषि विधोप- 
ेनैदत्कल्पावभिकानाडृततिप्रविपादनात्‌ “तदू यये कर्मचितो लोकः» 
( छ्या० ८। १। ६ ) इत्यादिश्रुत्यैव कियाफलस्य सर्वस्याविरोपेणानि. 
त्यत्वप्रतिपग्दनादू नापवरगः स्वगादिवत्‌ क्रियासाभ्य इति भावः ॥ २३॥ 


मालेयं तव करण्ठेऽस्ति न सपे रज्खुरिव्यसैष । 
योधनं सिद्धवस्तूनां दश्यते विधिमन्तरा ॥ ६९|| 


यत्तक्तम्‌--प्रटृत्तिनिटृत्तिप्रयोजन्यतिरेकेग शब्दपयोयानुपयसि ह 
रिति चत्र मालेयमिवि 1 इयं मला च्व कण्ठेच, स्री मायं 
स्व्पः--इयादिगब्दाना केवलवस्तुसात्रावयोधनेन दणानिषटमरापतिषा ति रिदार- 
प्यैवलानै बिधिमन्वरैव दर्यते। न च चन्नापि मालापायनिनिचः 


२२२ परत्यकतत्वचिन्तामणौ 


प्रलापादिनिडत्तिः सर्पादिप्रतिबन्धनिदृच्या गमनादि प्रृ्तिशच प्रयोजन- 
मिति वाच्यम्‌ , यतः सर्पादिखन्दशशनस्ातत्रासस्य संत्रासनिवर्तंकसे- 
मैव वाक्यमथैवद्‌, नापरं प्रयेजनमपेत्तते ! पश्चादुपलभ्यमामापि 
ममनादिपरवृत्ति प्रयोजनान्दरनिमिसैन म॒ वाक्यसामथ्यङृता । तथा 
कण्टगतनिस्मृतसुचैमूषणवेधनवाक्येऽपि सुवर्णा पायनिमित्तदुःखनिद्र- 
त्तिस्तदवाप्निनिमिनत्तं दर्पश्च प्रयोजनम्‌ । प्रलापसन्तापादिस्तु स्वयमेव 
हेस्वभावान्निवर्तते । एवमेव वेदान्तवाक्यानामपि वस्तुतच्वावबोधनमा- 
तरेण निखिलसंसारनिदरत्तिनिरतिशयानन्दन्रहमभावानिर्भावनिमित्तत्वो- 
पपत्तेः, न क्रियाव्यवधानकल्पनावकाशः इति दात्पर्य्याथैः ।। -६४ ॥ 


आवोधं चिन्तनध्याने नेद््व' तेनापि सष्टतिः । 
सति ज्ञाने न चोपास्योपलतकादिविकल्पना॥ ६५ ॥ 


यदपोदगुक्तम्‌--श्रवणोत्तरकालं मनमनिदि्यासनयोः कर्त॑न्यवया 
विधानात्‌ न वलनुखरू पमात्रयित्ननप्यैवसाम वेदान्तानामिति, स्रा 
द--भ्रायोधमिति । ्रात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति? ( ¶० 
धे । ४६) “शप्रारमनि विते सर्वभिदं वि्तातं भवि" (घ्ा० ४। 
५१६) इ्यारमन पव सर्वस्मात्‌ पररेमास्पदव्यप्रविपादनेन विय 
स्मभिपाय "“एवावदरे ग्यसयशवत्वम्‌" ( ब्रु ४ । ५ । १५) इत्या- 
उमज्तानेन छवकृयतामुवा तच्याण्रवतप्राप्निसाधनमार्मयिक्षानम्‌ 
“भ्नातमा वामर दर्व्यः ( षट" ४।५। ६ ) श्यनृचय क्षानसापनल्येन 
“शरोवभ्यो मन्वण्ये। निदिष्वसिठन्य." (० २। ४।४) श्नि 
श्रवयमनननिदिप्यासनानामविरेपेय अगनसाधनस्दविधानाद्‌ न शनेः 
शरकदतपापिवद मनननिद्िष्यासनयेरित्य्ध. । नन्वदगदलच्छम्यापि 
गैग्ातपनतम्देन्न्निकृदे सस्व कम्यविद्‌ विपिरियागष्कयाद--~नाप 
मूनिखिनि । = दुरयमियतरापवयनुणग्ययै । यच्वपापादुु््यं न ५ 


एकादश प्रकरणाम्‌ । २२३ 


संसृचिः, नरह्लातममावनिराधतत्‌ । यस्य ठु संसृतेरुपलव्यिर्नासावग- 
ततच्व इत्यथैः । यन्नक्तमू--उपासनाक्रियाचिधिनान्तरीयकतया तद्‌ 
न्वथालुपपतत्या चा वस्तुसिद्धिरिपि तत्राद- सति लाने इति । शब्द 
परमाणाबेगते तु नरद्यात्मल्वे सकरूलमेक्तृमोक्तन्यमेोगमप्रमावृप्रमाणप्रसेय- 
कर्मेकर्तकारयमन्यशचिस्याटुपस्थोपासकादिभावायुपपतत । नाप्यु- 
पासनाविधिनाऽन्यथावुपपच्योपास्यतच्वसिद्धिः, यपिद्रन्यादिषदारा- 
पिदरूपेप्युपासनासस्भव्ादिति तात्य; ॥ ६५ ॥ 


तस्माद्धदान्तगीः भल्यगू्मैक्यधरतिपादिनी । - 
क्रियागन्धमपि स्तष्टु" नेष्टे बरह्मपरततः ॥ ६६ ॥ 


यस्माद्रेदान्तानां क्रियानिधिपरत्वे सति न वस्तुनि प्रामाण्यसिद्धि- 
स्तस्मान्न प्रमागप्रयोजनवतीचं क्रियाविपिन्यवधाने ब्रह्मग्ि वेदानां 
भामाण्यकत्पना । किन्तु सान्तादेव ब्रह्मयि शब्दः प्रमाणम्‌ , न ब्रह्म. 
प्रतिपादक बाक्यं त्रियाज्ेशमपि रष्टुमीष्टे इति सिदधमिल्युपहरति-- 
तस्मादिति ॥ -&& ॥ 


परं ब्रह्मविदाप्नोतीव्येवं ब्रह्माववोधतः ! 
समुदिश्य पराति किं तदित्यनत्र कथ्यते ॥ &\७ ॥ 


एवं क्रियाविभ्यसेष्ष्टा ष्टवे वेद्‌ान्वा व्रह्मयि साक्तासप्रमाणभि्ि 
प्रसाध्येदानीम्‌ “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रा” ( तै २। १) इत्यादिवास्य- 
मखण्डैकरसायैपर्यवसायोति प्रविपादविदुयुपक्मवे--परमिति । वत्र 
फेचिदु ब्रद्मद्शीनद्वेपिणेा मन्यन्ते--ज्ताके शब्दस्य खल्वार्थपरिमदातुप. 
पत्ती लच््यलक्तणयेरचासाधास्यसम्बन्ये सवि यक्य्यपदानामन्निचा. 
भिघानसिद्धये प्रमाणान्वरसिद्धानेव कतिपयपद्यानि वक्यायान्वय 


स्र परत्यकृरंस्वचिन्तामणौ 


यैषग्यातेव लक्दयन्वि पदाीदिं रम्‌ , न चैकमपि कारणमव्र सत्यादि- 
पदज्ञच्णायायुपलमामदे । न ताबन्युख्यपस्यिहालुपपत्ति , सत्यतानान- 
न्दादिगुएगणविगिष्ट्रद्यपरत्वेनापि सामनाधिकरण्योपपत्तैः ! नाप्य- 
सण्डैकरसा्पर्तरपर्ते लच्यल्वणसम्बन्धसम्भवः, ब्रह्मन्यतिरिकत 
वस्तवन्तरपमायात्‌ निरस्ताशेषविशेषवया ब्रह्मणः सर्वसम्बन्धायोग्यता" 
भ्युपगमाच । नापि लिलक्तयिपितालण्डैकरसे प्रमाणान्वरसम्भव 
हस्य शब्यैकसमधिगम्यत्वाभ्युपममात्‌ । फिल्च, सत्यादिवाक्येष 
निवि्टसमस्तपदानामत्र लचणा समाश्रीयते चेत्‌, वदा ल्तणाच्तपः 
काभावान्‌ लणापि नेदेति । वाक्यस्यपदानामन्विताभिधानानुपप- 
सतिं तत्रासम्मवन्युल्यार्थानासेव पदानां फेपाच्वि्त्तणामाक्ििपति । 
सकन्पदत्तचणारतौकारे तु पदानाभन्वितामिषानामवि सति क्षचणा 
फिमाच्िपेन्‌ । कततिपयपदलदणापरिमहेऽपि इतरेषां पदानामपुनरका- 
नैका्थान्विदाभिवायित्वात्राफण्डैकरसवास्या्यसिद्धि- । दरमन्छख्या- 
यपरिमिदेऽनुपपस्यभावाद्चचयारारणान्वरामावाच्च न लकयोपादानेन स 
त्यादिवास्यस्यागण्डवास्या्ेपर्यवसान युतम्‌ ॥ अपि च यु्ार्थोपादा 
नैन पिरिष्टायैपर्यवसानमेत साधु मन्याम । तथा च तच्छमस्मादिवास्य- 
म्यापीयमेव गतिरिति वदैवन्मरं दृषयितुमुपक्रमते--परमिषि । “श्रम 
विद्रप्नानि परम्‌” (३० २। १) इवि ब्रदाधिशानात्‌ परमापनिमुददिर्य 
फिन्च्वगं म्रदवि प्रदत्तसगयुमुत्प्यामिदसुच्यवे श्रर्येसयरथः ॥ ७ ॥ 


सव्यं न्ञानमनन्तं तद्‌ ब्रह्मेयत्र हि लक्ष्यते 1 
ठतरागि पदान्यत्र पर्यवस्यन्ति लक्षये ॥ € ॥ 


८ कि लदिचप्रा्--मयभमिति। “सस्यं हानपनन्मं रघम ( 8० 
1१) दन्य त्र्नि नर्यनिरदेयः। दवरायितु पदानि सछममम 
पद्र्नय पपवस्यन्नी यः 1 ८ 4 


` एकाद व ॥ २२५ 
न चकेन पदेनैव संसिद्िलक््यवस्तुनः । 
व्यावर्त्यभ्नान्तिभेदो हि यस्मात्‌ पतिपदं भेत्‌॥ € € ॥ 


सनु यदि ब्रह्मते लक्णान्येव सखयादीनि न विशोपफानीति स्वी- 
क्रियठे, वदाऽनेकविशेपणेन विशिषटस्यैकस्य वस्तुने ऽप्रदिषायत्वात्‌ 
एकेनापि लक्तणसिद्धेनानिकपदप्रयोगोपयोमं पशयाम ह्याशङ्स्य 
ब्मण्यनायनिवंचनोयाविदयाध्यारोपिताऽचतजनाञ्युःखपरिच्चेदश्ान्ती- 
ना, नियसिद्धनिरत्तिशयानन्दनद्याबगमनिराधित्वात्‌ तत्तद्‌ श्रान्वि- 
नि्चनेन सर्वपदानो जदमससर्पकत्वादथेवत्वमिलयाशयेन भपरिह- 
रवि--न चेति ॥ €€ ॥ 


मिष्यात्वजाञ्चदुःलित्वपरिच्चेदादि विश्रमः 1 
सयज्ञानुखानन्तपदे्बन्रणि नाप्यते ॥ १०० 4 


वत्तरपदेन श्यावत्यश्नान्विमेद्‌ः दशेयति--मिग्यातरेति । सत्य 
पदेन ब्रदययि मिथ्यात्यश्रान्विर्मिवत्यैते, स्ानपदेन जाढवधान्ति 
भ्रानन्दपदेन स्वव. परते! वा दु-खसम्बन्धश्नान्ति,, अनन्तपडेन देशतः 
कालता वस्तुतश्च! ऽवच्छेद्भ्रान्तिरिचि निक. ॥ १०० 


लक्तणावसरे भिन्नाकारत्वेनापि सद्धियः । 

जायमाना अतद्श्नान्तिव्याइच्येकफला मताः ॥ १०९॥ 

ब्रह्मसि स्वं स्वमाकारं धमेयतवेन चिद्धन । ९ - 

नेत्सहन्ते धियो भिन्ने ताः समर्पयितुं कदा ॥ १०२॥ 
# > 


२ प्रत्यकूतस्वचिन्तामशौ 


नलु सर्वपदानामेकाकारविज्ञानजनकसे पर्यायत्वादमेकपदभयो- 
गादुपयेागः । अनेकाकारविज्ञानजनकत्वे तु विज्ञेयेऽपि वस्तुन्यने- 
काकारप्रसङ्गादखण्डैकरसस्वहानिरितयाशद्क्य लक्तणसमये भिना" 
कारतया जायमानान्यपि विज्ञानानि अवद्ान्तिव्यादततिमातरप्योज" ` 
नल्वान्न रहि सवं खमाकारं प्रमेयतया सम्पैयितुस॒रसहन्ते याद-- 
लच्णावसरे इत्यादिद्राम्याम्‌ । तद्धियः सत्यादिषदजन्यज्ञानामीदैः । 
सुगममन्यत्‌ 1। १०१-१०२ ॥ 


बरह्मशब्दार्थमा्रस्य वुसुस्सित्ततयापि च । 
नास्ति भरतिपदं तासां खस्वाकारसमर्षणम्‌ ॥ १०३ ॥ 


नव॒ प्रविपदं ज्ञायमानविक्लानानां ब्रह्मयि खख्वारारसमर्पप्ना- 
न्वरीयकवयापि विरिधिरूपन्यावर्च॑कत्वोपपततेसभयं प्रयोजनमसु 
इत्याश क्याद--मरद्शब्देति । १०३ ॥ 
सम्भवव्यर्थवच््े घुमुल्सितार्थसमर्पणात्‌ 1 
वाक्यस्य नेव युक्ता स्यादर्थान्तरप्रकल्पना ॥ १०४ ॥ 
यवदेर ॒द्रदयवि--सम्मववीति । बुभुत्सिवारथसमर्पयेना्थवसते 
सम्भवि सति या्यस्यार्यान्वरकस्पना नैव युेति योजना ॥ १०४॥ 
न वा निर्दिश्यते स्यज्ञानादियुणसेयुतम्‌ । 
व्रह्मलव्देन तच्चेकद्रव्यमिव्यपि साम्प्रतम्‌ _॥ १०५॥ 


सत्याना्िगुपपिशिष्मेकट्रव्यं मद्य निर्दिश्यते द्रुं दूषयति-- 
मरेनि१८५॥ 


. एकादशं प्रकरणम्‌ । २२७ 
बरह्नश्दस्य च स््रर्थप्र्ेपेण निरज्जने । 
सामर्थ्यमनवच्छिन्ने निरिचतं निरुपाधिके ॥ १०९ ॥ 


सतर हैतुमाद--तरदयशब्दस्येति । निर्जने मायावीठे, निरुष- 
धिके श्रन्वःकरणादुपाधिविनियक्ते जदयशब्दस्य॒स्वाधैप्रकतेपेयानव- 
च्चि्वश्ुमानासिघानखामर््ये सत्यपूरवस्ञापरस्वकल्यनासस्भवा- 


दित्वे; ॥ १०६ ॥ 


यदा युणयुणिस्वेनावच्छेदो बह्मवस्तुनः । 
तदाऽनन्तादिशब्दानां प्रसज्ज्येताप्यनन्वयः ॥ १०७॥ 
जह्मणः सत्यादिगुयत्वाद्गीकारे देषम्प्याद--यदेति । यदि 
मेञ्मि शुणशगुखिमावेनावच्छेदमभ्युपगच्ामः तदा सर्वेवाऽगबच्िन- 
वेस्ुप्रविपादकानन्वादिशब्दानापरनन्वयः प्रसञ्भ्येदेति योजना ॥ १०७॥ 
यत्तो बाचो निवक्तन्ते इत्याव्या बरह्मणः श्रुतिः 1 
धाप्येत शब्दवाच्यत्वे बाच्याचिन्त्यत्वतत्यरा ॥९०८॥ 
चैर चाधकान्वरमाद-यव श्ि। “यत वायो निवर्चन्वे, 


( पै २।४ ) इत्याया च नये वाद्नलागेषचरत्वश्रुविव्स्व शब्द्बा- 
च्यते यान्येतेति योजना 1 १०८॥ 


एकघेबासुदषटव्यमेकमेवाऽद्वितीयकम्‌ 1 
धत्तानघन इत्याया न युज्येरन्‌ श्ुतेभिरः ॥ १०६ ॥ 


ररत परत्यक्त्वचिन्तामरौ . 


शरुखन्तरविरेएधमप्याह--एकधेति { एकरसस्वप्रतिपादिका गिर 
उपचरिवार्थाः कस्पेरन्नयथेः ।॥। १०.६॥ 


च्रल्पमप्यन्तरं वन्‌ भयं याति स परल्युभार्‌ । 
नेह नानेति वेदान्ता बाध्येरन्‌ मेदनिन्दकःाः 1 ९१०॥ 


भेदनिन्दकवाक्यविरोधमप्याह--ञ्रल्पमिति । (८उद्रभन्तर 
छृवे । श्रथ तस्य भयं भवसि, ९ तै २। ७ ) “नेद नानाति 
किञ्चतः› (० ४ । ४1 १६) ५मृयोः स मृत्युमाप्नोति” ( फ० ४। 


१०, १० ४६। ४ । १९) इत्यायाश्च ब्रह्मणि सर्वप्रकारभेदासतम्भन- 
श्रुतये वाघ्येन्नियथैः ।। ११० ॥ 


व्रह्मणस्तदृुणानाञ्च खप्रकाशत्वनिश्चये । 
ऋतिरणयुणिल्वस्य विरोषानवधारणात्‌ ॥ १११ ॥ 
बरह्मणोाऽखप्रकाशव्वे दयन्यवेयतया भवेत्‌ । 
जत्यकार्यरूपत्वविकारित्वादिदपणम्‌ । १९२ ॥ 


दृषगान्वरमप्याद-- मह्य श्यादिददाम्याम्‌ । प्रघषणएखदूरुपाना 
सत्यादीनाश्व स्रयभफाराते सति स्ममावविगेपानवधारपाद्‌ गुणुपिः 
स्वदानिः+जष्यो ऽग्वयप्रकाशमानत्ये सति भ्नन्यतरेचत्यादचेघनत्वफायत्य 
धिक्रारिखादिदेःपप्रसद्ग इदि द्वयोरन्वयः ॥ १११- १९२ ॥ 


श्विद्याश्ूतिवाधस्य वेदसापेत्नभावतः 1 
नातोभस्य प्ाचरदरे्यत्क्ततिः स्ज्योतिये'त्पि च ॥११३॥ 


एकादशं प्रकरणम्‌ । २२६ 


नु स्वयंप्रकाशे सति ब्रह्मणः श्नावेयत्वं न स्मादिलयाशद्क्य 
अनिर्वाच्याना्यनिद्ावरथविरेयानमात्रस्यागमसापेचलादियाह--पवि- 
येति ॥ १६३ ॥ 


ततोऽनन्तादिशव्दानामनन्वय प्रसङ्गतः । 
ना नाश्चुतिविरोधाच नानायुक्तिविरोधतः ॥ ११९ ॥ 
ल्त्षणोषेह बाक्यार्थसतसर्गासम्मवे सतति 
वाक्यस्याश्रयणीया हि भरमाणस्य सर्वथा ॥ ११५ १! 
नञ द्म स्वयंश्रराश्तमानमपि आ्रात्मनि संवेधगुगानवभासयती- 
वयाशद्क्य तेपां वदपर काशस्य च निलत्वे सवि अन्यवे्यत्रासिद्ध । प्रनिलय- 
स्वै च तेपां विययेन्द्रियक्तयोयसान्यत्वाद्‌ बहाणे$पि सेखारिप्रसङ्गान्‌ । 
वादस्मिन्‌ वाक्ये $नन्वादिराव्दानामनन्वयप्रङ्गाद्‌, श्रनेकश्रुतिधिरा- 
घाद, युक्तिपिरेाघाश्च बाक्यायेससर्गालम्भरे सति वास्यस्य प्रमाएत्वाय 
लक्तरौब समाश्रयणीयेखाश्रयेनाद--दव दवि द्वाभ्याम्‌ ॥११४--११५॥ 
न वा वस्तन्तराभावाद्‌ ब्रहणोऽसंग्नि विभः । 
लक्ष्यलक्तणसम्बन्धाभावें स्यान्नत्तया कथम्‌ ॥ ११६ ॥ 


यदुखम्‌- ब्व्यविरिक्वस्त्वन्दरामावाद्‌ यदपः सर्यप्रकारसम्ब- 
न्याभावग्य सदयल्तकयसन्कन्यामःके सपि सल्थप्डषपििलि, वदन 
दृषयपि--न षेवि ॥{ ११६॥ 


पातिभासिकट्यस्य परतिभासादुसारतः ॥ 
लक््यललणभावादिव्यवदासेऽपि युज्यते ॥ ९१७ ॥ 


२६१० ्रत्यकूवत्त्वचिन्तामयौ 


थि 

नवेत्ति प्रतिज्ञायां हेतुमाह-- प्राविमासिकेति । ब्रह्मण एव पारमाथि- 
कखयलेऽपि प्रातिभासिकस्यापि दश्यप्रपच्चस्य यथाप्रतिभासं व्यवहा 
सलम्बनसवाभ्युपगमाद्‌ लचयलक्षणादिसमरस्तन्यवहाशेःपपन्तेरिय्थैः? १५ 


श्रसङ्धस्यापि वाक्योद्यत्तानपर्यन्तसिष्यते । 

प्रातिभासिकसम्बन्धो ब्रह्मणस्तेन का त्तिः ॥११८॥ 
एवदेव स्प्टयति--श्रसद्वस्यापौति। ब्रह्मणः परमा्थताऽसद्वयेऽपि 

वत्त्वमश्यादिदाक्येत्य विज्ञानपरयन्तं प्रातिमासिकसम्बन्धानिराकरणाद- 


निरवेचनीयेनापि गुणसामान्यादिना मिथ्याभूतेन रजतेनेव शु्किशकलस्य 
पस्मायभूतस्य ब्रह्मणो लच्णापपत्तेरिति वात्पय्याधिः ॥ ११८ ॥ 


बरह्मणः खभ्रकाशत्वादन्यमानानपेच्तणात्‌ । 

वस्तुना भासमानत्वं लत्तणायां प्रयोजकम्‌ ॥११६॥ 
यदपौदसुम्‌-प्रमाणान्वरसिद्धस्यैव लके लक्त्यतवादू, न्रप्गि च 

श्रमाणान्वरासम्भयरद्रणातुपपत्तिरिति, तदपयवि- त्रम इति । 

मपय: म्वयप्रकाशमानस्येन प्रमायान्वरानपेदयात स्वः परता वा 


क्षचफश्दव्यपिरकफेग क्यस्य व्तुनः प्रतिमासमानलखमेव लचणायौ 
भ्रयानकम्‌) न प्रमागरगम्यत्यम्‌, फेवनव्यत्रिरेकाभावादिय्यः॥। ११८६ ॥ 


न वा पमाणगम्यत्राभावमात्रापराधतः | 
द्टाऽस्ति लक्तणाभावो भाममानस्य षस्तुनः ॥१२०॥ 


प्यतिरकामाष्येड दगयति--न वेनि ।। १२८1 


एकादशं प्रकरणम्‌ } २३१ 
किञ्च वाद्यप्रमाणत्वानुपपत्तििं लक्षणाम्‌ 1 
सुष्पार्थासम्भये शब्दस्यातिपत्यत्र नाऽपरा ॥ १२१ ॥ 


यत्ुक्तमू--वास्यस्यपदामामन्वितामिषानाठुपपरत्तिरेष फतिपयप- 
दानां पास्यार्घान्वयविरेषपे सवि छचभागाक्िपदि, सक््पदल्तणेपः- 
दाने तु किं फस्य लत्तगामाद्पिदिति तव्राह--किञ्येति। श्रयं भावः-- 
नान्विवाभिधामानुपपतत्मुलयार्ाुपपचौ शब्दस्य क्षकणामासिपति, 
अपितु बार्यप्रमाखसुपपन्तिः | सथ्य वाक्यं विधिषुखेन यत्र कच््विद- 
यैमवभोधयेत्‌, सत्रान्विताभिधानयुखेनावयोधकत्वात्रे पदानामन्विता- 
भिधानातुपपत्तिरेव लक्तणामात्तिपेत्‌ । यध स्रवदारोपनिदृत्तिमात्रयुखेन 
कच्नयिद्ेमवधेष्यैत्‌, तव॒ मिदत्तिसुखेनैव प्रामाण्यात्‌ } तस्याश्च 
सङलपदलक्तगामन्तरेणालुपपत्तः वाक्यम्रामाण्यमेवानुपपयमानं सकल- 
पदलन्तणामाद्धिपतीति म विरोषं परयाम श्वि ॥ १२१॥ 


तन सत्यादिपाव्ा ये सत्यस्वादिुखेन ते । 
लक्तयन्ति प्रपाजांद्यटुःखवस्तुविरेधि यत्‌ ॥ १२२ ॥ 


एतदेव वास्यत्रामाण्याय व्यत्रस्यया निरूपयदि--रतरेत्यादि- 
चलुर्भिः । तत्र खलज्ञानानन्दपदानि सदयत्वादिसामान्पाभिधानमुखेना. 
यतजाङ्यटुःसवियोधिरूवं व्यक्तिबिशोपं लक्तयन्वोलयैः ।। १२२ ॥ 


निध्शोपमेदवधिनानन्तमित्यादिका गिरः 1 


तद्वेवैकरसं ह्यं लक्षयन्ति समञ्जसा 1 १२२ ॥ 


प्रत्यकवत्त्वचिन्वामरी 
२३२्‌ त ५ 


नि.शेषमिति ! अनन्वमपर्वभत्यादिशब्दास्ु नि.योपविरोप- 
भरविपेधमुसेन वदेवैकरसे रह लक्तयन्तोपि न किच्चद्‌ दैस्थ्यमसती- 
त्यथः ॥ १२३ ॥ 


तथा तच्मसीखयन्र तदर्थे परोत्तता 1 

स्या्या स्याच्पदार्थे तु संसारित्वादयेऽखिल्लाः॥ १२४ 

उभयत्रादरयं प्रत्यक्‌ चिन्मात्र व्रह्म लक्ष्यते । 

अतो'नासम्भवः करिचिदखणएडार्थाववोधने ॥ ९२५॥ 
ठधेदि । तथा वच्मसि वास्येऽपि वस्वदबाच्यगवपारोचतयांश 


परिदयागेने तव॑पदब्राच्यगवसंलारिलपरिच्छित्नतवाशपरित्यागेन द्विवीयः 
मरत्ययचैवन्यमात्रमेव लच्त्यते इति न काविदनुपपत्तिरिवि द्वयो 


1 १२४- २२५ ॥ 
श्रष्वरडेकरसव्रह्मपरसत्यादियेदिकी 1 
गोः भ्रकृषटरकाशादिवद्छक्षएपरत्वतः ।॥ १२६ ॥ 


मवितुमर्दवि 
विमने सत्यादिवास्यमखण्डैकरसाधं पयेवसायि 0 


सुुत्मिवा्लचयवास्यतवात्‌, ्रङृखपकयादितीकिकवास्यवदिरयल्‌- 
मायै दरगयति--ग्रपण्डेवि ॥ १२६ ॥ । 


तथा तत्त्वमस्यादि सामानाधिकरण्यतः 1 
्वण्डार्थपरं वाक्यं साभ्यमित्फादिवास्यवत्‌ ॥१२७॥ 


* पकादशं प्रकरणम्‌ ! ज्वरे 


दथा निभतं वच्मीति सामानाथिरुरण्यनैकवस्तुनि्ठ -भनितु- 
मरहवि, श्रकायेकारणायारिविशिष्टसहपै द्रन्यवाचिषदसामानाधिकर- 
ण्यत्नात्‌, सौऽयमिलष्दिसासानाधिकरण्यवदियलमानश्च दर्यति-- 
तथेति । ठया चामयत्राखण्डैकरसवस्तुपर्यैवसानमन्तरेण बास्यप्रा- 


माण्याचुपपत्तिरु्तेत्ति भाव ॥ १२९७ ॥ 


तथाऽखरएडार्थनिष्ठं स्यात्‌ साऽयमित्यादिलोकिकम्‌ । 
श्रवाधितप्रयादेतुतया भरामाण्वरूयतः ॥ १२८ ॥ 


न सिऽय देवदत्त इलस्य श्ररुष्टपरकाशशचनद्र › इयस्य च तीकि- 
कवाक्यस्य वि िषटार्थपर्यबसायित्वाद्‌ दषटन्तौ साम्यविकल्लाविलाराड ~ 
स्याह्‌--सथेचि ¡ श्िऽय देवदत्त › दरसयादितराक्यमसण्डेकरसाधेपरथ- 
वायि मचितुमर्दपि, शनन्यथा धाय भ्रामाण्यपतुषपन्ते, श्याधितप्रती- 
पिजमक्ृलवेन भपमाण्यत््चेतयै । श्सेगऽय देवदत्त ' इत्यस्मिन्‌ वाक्ये न 
तावदु देबदत्तल्वरूपमात्र प्रतिपाद्यम्‌, तस्यैकेन पदेन लभ्यस््राच, दा- 
स्वरप्रयोगर्वर्याद, प्र्च्वादिसिद्धल्वाच्य न राद्दापे्ला । न बा 

* दैवदसैक्यम्‌ , चस्यापि प्रत्यद्सिधस्वाव्‌ न शब्दाय, नाप्यनेकपद- 
प्रयेगोपयोग । नापि देनदत्तस्य कालाद्धयसस्बन्धे , श्रवत्तमानकल्- 
सम्बन्पिन एव वत्त॑गानकाल्लसम्बन्ध इति न सिद्धयते । उमयकाल- 
सम्बन्धिन प्के प्राणपसावात्‌ १ वाक्यस्य च देबदत्तकलद्रयसम्चः 
न्यमानपयच्यत्‌ \ न था उमयकालविकिषटयेेक्यम्‌ , बर्तमासावुच 
*आआनक्रालयारिब द्विश्िश्येरषि परस्परछन्वन्धग्ुपप्च } धकस्य 
कत्लद्रयलतम्बन्धनिःयन्पविरेकेय उमयकानसम्बन्विषस्त्वे मत्यनिष्चा. 
यूकम्रमायामावात्‌ । एकस्य दयिय कप्नद्वयमम्बन्ध इचि निश्चये 
दु-सपाद , सस्मद्धिधिञ्सेन वाक्यस्य कष्मिश्धिद्ं प्रामण्यादुपपे 
श्नवाधिदप्रसीविजनकलैन मप्माण्याच्च कानद्धयनामयेयोदाधिसम्ब- 


2० 


२३४ ्रत्यकूतत्त्वचिन्तामत 


न्यनिभित्तदेवदत्तगदानेकलवभ्रान्विनिवर्चनेन देवदत्तघ्रूपसमैकतया 
प्रामाण्यं वक्तव्यम्‌ ¡ तथा च सति सोऽयमिति पदद्रयसामानाधि- 
करण्येन उमयकाल्विरिद्रयान्वयप्रतीतौ तदन्वयविरेषे च सखति 
वाक्यैकदेशविरद्धौशद्वयपरित्यागोनन उभयत्र वाक्यगतानिरद्वदेवदत्तखरू- 
पमाने पदद्रयलचणा्ृत्तिराश्रयणीयेति सुल्या्थाजुपपत्तौ लक्तणासमाः 
श्रयणुस्य न्याय्यत्वात्‌ । न चेषपाधिद्वयसम्बन्धङ्कतानेकत्वभ्नान्तिनिवत्त- 
नेन दैवदत्तस्वरूपसमर्ैणमेकेन पदेन लम्यते, लद्धणानिमित्तत्वादुषाधिद्र- 
यविनिरयंक्तखषपसमरपस्य, लक्तणप्यारच द्वयः पदाथैयेाः परस्परान्व- 
यनिरेषधञ्चत्वात्‌, अन्वयप्रतीतेश्च पदानां सामानाधिकरण्यनिमित्त" 
रवात्‌, सामानाधिकरण्यस्य चाऽनेकपदगामित्वादिति तापय्यैम्‌।॥१२८॥ 


परकृष्टपरकाशश्न्द्र इत्यप्येरसार्पकम्‌ । 
प्रए्नालुलारतस्तस्माद्‌ दछान्ताऽचुखणा मतः ॥९२६॥ 


श्रृ्टप्रकाशण्चन्द्रः, इलयादिवाक्येपु नाऽनैकान्तिरता शष्क्या, 
वस्याप्येफरसा्पयवसलानादित्याद-प्ररृष्टेति । प्ररनेत्तरभिदं वा 
श्यम्‌--श्रस्मन्‌ ज्योविर्मण्डे फरचन्दरो नामेति फरिवत्‌ केनचित 
प्ट प्रतिवदति-प्रकृष्प्रराशग्चन्द्र इति । चन्र दि चन्द्रादि" 
पदिकामिषेयमेव ष्ष्टम्‌, नापि वदुगुणाः, नापि षस्य शागसम्बन्धः। 
हव्य यावदेव दि श्रं वादेव प्रतिवयनेनापि प्रतिपादनीयम्‌, 
भरन्पान्य्मन्यदेव प्रतिपायते इषि प्रशनपरति्चनयोरसक्तिः 
म्यात्‌, घनः प्रषप्रकाग इवि प्रफरयगुणप्रकाशत्वसामान्याम्यां प्रकारा 
मामान्यय्यक्तिमूते चन्दरद्यमेव लच्त्यते, प्रकर्पयिरिष्टम्य प्रागा" 
सयामान्ययिर्िटिम्य खमययिगिष्टम्य वा चन्दरपाविरदिकाभिपेयवानु- 
पपरेः। अवाऽ्ापि पदद्वयन्त्मममान्रययेन चन्द्रप्विपदिकाः 
भिपेयमाप्रे कास्यं पर्दवम्यतीदि चिदटमसण्डार्पषिययम्‌ 1 पः 


शएकादर्णा अकरणम्‌ 1 २३५ 


प्युपरचिवदेवदत्ततरूपे वचन्दरप्ातिपदिकाभिषेये. च शुखुण्याने- 
कररसततं दृयवे, चथापि चखमाणान्तरसिद्धं न शब्दप्रमाणपरिप्रापिद- 
भिवि बा्यत्यासण्डायै यव ॒पर्यैवसानमिति सिद्धम्‌ ! वस्ादू 
दृष्टान्त श्मयत्रापलुरुो मसे च स्पध्यविक्ल इति तालर्य्यायैः 11१२-९ 


घर्थापत्यनुमाना््यां वस्वुतरोधकसदिराम्‌ ! 
धरखण्डकरसे सिद्धा पति्ठा ब्रह्मवस्वुनि ॥१३०॥ 


हस्मादर्थापतयलुमानामभ्यां य्तप्रतिपदकषयेदान्तवाद्यानामखण्डैक- 
स्सवसतुपयैवस्ानसिद्धिरिवयाह --भर्थापत्तोति ॥ १३०! 


निरस्तसर्व्तामान्यविरेपादिकभावतः । 

यथप्यस्ति परत्रह्म हावाद्मनस्गोचरम्‌ । ९३१ ॥ 
तथापि सर्यवेदान्तपतिपायत्तया परम्‌ । 

तै वेपतिषदं श्ुस्या स्याढेदान्तप्रमाणएकम्‌ ॥१३२॥ 


= वमपर्डवाक्या्यं निरूप्य सम्भ्रति सलजञाने द्विणन्दैिर्वियेष- 
रह्मप्रविषत्तये ल्छणा्त्तिराश्रपफोयेति य्तूसुपकरमघै-निरस्वेवि 1 
वत्र फेचिदाचद्दते--शव्दः खल क्विदर् प्रविपादयन्‌ सुख्यया इत्या 
जचण्पा गौण्या बा प्रतिपादयेत्‌ ! उख्या च दरेधा--रूटिर्योगश्च । 
सिनग -निदिवलनपदेष्ववि्रपिपञ्प्रेपमेन वा गवायाशृपिवाच- 
कलन बा दत्तिः! यथा श्रखादिशव्दानयम्‌ , यधा वए गवादिशब्दा 
नाम्‌ । योगो नाम--शव्दस्यान्यन्न क्लम्वावयवशच्द्ररेण कस्मिसिवि- 
दथान्दरे बिः, यथा पद्नादिषब्दस्य सरसीस्दादै दषः । चटु 
मपपिदध सम्दस्य क्षयि न॒ सस्मवति, वस्य निरस्वसमस्दवियोयस्स- 


२३६ अत्यक्‌ततत्वचिन्तामरौ 


न्यादिभावाभ्युपगमात्‌ तत्र शब्दप्रवृत्तिनिभित्तानुपपत्तेः । लच्णा 
नामशब्दस्य सुल्यार्थानुपपत वाच्याथसम्बन्पेऽर्थान्तरे इत्तिः । सा 
च च्रिविषा-जर्नच्षणा, भ्रजह्वदणा, जदहद्नहल्लणा चेति । चत्र 
जच्नत्तणा नाम बाच्यपरिलयागेनार्थान्वरे दृत्तिः। यथा-गङ्गायां 
घोषः प्रतिबसतीत्यादौ गङ्गाशब्दस्य तीरे वृत्तिः । न तावदनया सक्त . , 
णया सल्यज्ञानानन्दात्मादिशब्दा जहमगेोचरा भवेयुः, लद्यस्य वस्तुन$- 
गरतजडदुःखानामात्मल्वादिदापप्रसङ्गात्‌ ; तीरस्येव गद्गाशन्दलच्त्यत्या- 
गद्भात्वमिति। ्रजन्न्तणा नाम--स्वार्थोपादानेनार्थान्तरे क्तिः । 
यथा--मोणो धाबतीयादौ सोणशब्दस्य भोपिमगुणबिशिटे एवाश्वादि- 
द्रभये इत्तिः। भ खलु सापि सलादिषदानां ब्रह्मणि भविहुमहंति 
श्रश्वस्येव शोणशन्दलच्त्यस्य ब्रह्मणोऽपि सत्यादिगुणविशिष्टतया निर्वि 
ोपत्वप्रिक्ञाभ्गसद्धात्‌ । जददजहलक्तणा नाम--वाच्यैकदेश परि 
यज्य शब्दस्य तदैकदेशोपादानेनार्थान्तरे दृतिः । यथा--सोऽयमिति 
पदयोः पराच्ापरोचकालविशि्टवाचिनोः सामानाधिकरण्ये सति 
विरिषटदवयैक्यप्रतिपादनानुपपत्तौ विरोधिकालद्वयांशपरित्यागेन उभयत्र 
देवदत्तसवरूपोपादानेनोभयकालेपलक्ितस्वरूपमाम्रे नतिः । सापीह 
वेदान्वानां बरह्मणि न सम्भवि, देवदत्त इव वस्वन्वरविगि्टे बरह्मणि 
शब्दशक्तियदाभ्युपगमे तद्वदेव वस्य स्वरूपेणापि प्रमाणान्वरगो चरतव, 
प्रसङ्गात्‌ 1 नदि प्रमाणेन विशेष्यप्रहणमन्वरेण विशिटवस्तुप्रमाय- 
गोचरवामाचरेत््‌, नदि सम्बन्धवस्तुनः प्रमाणद्स्तमन्वरेण दत्र शब्द 
शक्तियदणमव कर्पते । गौणो नामशब्दस्य सुल्याथैगुएयेगादन्यत्र 
प्रततिः । यथा- सिंहे देवदत्त इषि । सिंदगव्दस् युष्या, 
फसरादिमान्‌ व्यक्तिविशेषस्तस्य क्रर्य्यादिशुणयेगाद्‌ देवदत्ते सनिः । 
सा चेद न सम्भवति, प्रदो निर्गुणत्वाभ्युपगमात्‌ । तस्मान्न 
निविभें बरह्म वेदान्वास्यपदससन्वयः प्रविपःदयितुं शक्नोति । घ्र 
समापानमाद--निरस्ठेति । यद्यपि प्रक्षयो निरश्वसमसस्तामान्य 


एकादशं प्रकरणम्‌ 1 २३७ 
विशेषादिभावेन ्ब्दमहत्तिनिमित्तामप्वात्‌ “यते बाच निवर्च॑न्चे, 
(वै २।४ ) %न चन्तुपा गृदयते नापि वाचा (यु= ३।१।८ 3) 
इत्यादिशास्राच न॒ शब्दवाच्यं ब्रम साच्ादभ्युपगम्ते, तथपि 
“वेदान्वविज्ञानसुनिचितार्थोः (क०३।२।६) ““तन्तरैपनिषदं 

. शरपं शच्छामि? ( छ० ३।६। २६ ) इद्यादिशालाह बेदान्तप्रमाणक 


ब्त निश्चिदुम इति द्वयोसासप्याथः ॥ १३९-१३२ ॥ 


तनन्ञाननिडत्तिः स्यान्मान्ृत्यं न चाऽपरप्‌ । 
सर्यभकाशचेतन्यतया सर्वावभासके ।॥ १३३ ॥ 
वत्र॒वेदान्तप्रमाणरुयमाह- त्रेदि । तत्राद्वितीयै व्रह्ययि 


भपागरकखमज्ञाननिशत्तिरेव नानधिगवार्थाधिगतिः स्वयंश्रकाशयैवन्य- 
तया सर्वा्सिद्धेवुलवाद्‌ बयं इयथः ॥ १३३ ।। 


तत्र वेदान्तवाक्यानि स्वाच्यांशं विहाय वे । 
लक्तयन्ति परं ब्रह्म तत्ाक्तित्वेन कानिचित्‌ ॥१३४॥ 


पस्मादुभयविधवरचनपर्यालिचनया नद्यणि शब्दः प्रवर्तते इति 
गस्यते । उन ये प्रपच्वात्मनैव दम समर्धथन्वि--यथ सर्व॑जगतुकारण, 
स्वादिगष्दाः, यथा चा वैश्ानरादिशव्दास्वे स्ववाच्यभूं प्पच्च" 
परित्यग्य वत्साच्छिरात्रमूतं॑शद्धं॑म्रद्य॒ लच्यन्ीव्याद---परेवि । 
नै्प्रतिपादकानेकवेदान्ठवाक्येषु कानिचिद्‌ वेदान्तवाक्यानीय- 
चयः ॥ १३४ ॥ 


सत्यज्ञानादिशव्दा ये स््रार्थधक्तेपणोन ते । 
नहमात्मनि भवर्तन्तेऽजहल्लक्लणयाऽद्यये ॥ १६५ ॥ 


२३८ प्रत्यकूस्वचिन्तामणौ 


तथाप्यनकभावत्वं बरह्मणे न प्रसंञ्ज्यते । 
एकत्यक्तिपरसेन सलत्यादीनां न वा कतिः ॥ १३६ ॥ 


सत्यज्ञानादिशन्दानां ृचतिरजहल्चणयेवयाह--सत्यैति । यै 
धुमः स्यज्ञाननन्द्‌ारमादिशब्दाः, ते साथैप्र्तेवेयव ब्रह्मणि अजहछ- 
चणय प्रवसन्ते। तथापि न ब्रह्मणः सवयज्ञानायनेकवमाश्रसङ्गः 
तेषामन्योन्यनियम्यनियामकमवरनैकन्यक्तिपयेवसानात्‌ ! यया सन्‌ षठो 
द्रव्यमिति हवयोरथैः { नलु यदि परापरसामान्यमप्रेन सत्यादीना- 
मेकव्यक्तिपर्यवसानम्‌ 1 तर्द सुख्यैवासतु शब्दग्रवृत्तिः; कतस्तत्र लक्तग्या~ 
वाचेयुक्िरियाशदक्याह--न वा त्तिरिति। लक्तथायाः चतिनार- 
व्यैः । यद्रा, लत्तणाद्गीकारे सत्यानां पदाना बरह्मणो ऽनेकरस- 
त्पिरिलयथेः ? सवं च सस्थादिशन्दाः स्वं स्वं प्दृत्तिमिमित्तसामा- 
न्यमनाङ्प्य व्यक्छिमात्रे वर्तन्ते इपि शक्तणापरिमापा ! सनु घटे द्रव्य 
“मित्यादिशब्दासतु सामान्यापरित्यायेनैकव्यक्तिात्रे वर्तन्ते इत्यपर्य- 
वैलानेवृत्तय, | न च सत्यादिगाब्दानां सामान्यपरित्यागेऽपि गङ्गा 
दिशब्दचत्‌ स्वायेषरित्यागेन वृत्तिः, व्यक्तेरपरित्यागात्‌ । नापौयं 
जददजदघ्रत्तणा, व्यक्तरेकांशपरिस्यागेन श्रशान्तरोपादानारमकत्वात्‌ 
चस्याः । वकात्‌ सव्यादिशब्दानामजहद्चत्तणयैव प्रडृत्तिरिति न 
मद्णः सत्यानन्दादिस्वमाबविरेधः, नाप्यखण्डैकरसस्वदहानिरिवि 
मावे: ॥ १३६५१३६ ॥ ॥ 


तत्वमस्ययमारमहं बह्यास्मीदयादिका गिरः 1 
भत्यग्‌ द्यि वरन्ते भागलक्तणयाऽदयये ॥ १३७ ॥ 


ये च ¢वस्रमसि? ( द्या ६1८ ७१ द्रुं नदमापिमि" (श 
११४॥१० ) इत्यादयो बह्र्मैकल्रविषयास्वे तु जददजदस्लचया 


९२ एकादशं प्रकरणम्‌ 1 > 


वर्तन्ते इयाह--वत्त्रमसीति । ्यमथैः--व्वमस्यादिवाक्येऽपि 
वर्व॑पदयेदः सामानाधिकरण्यात्‌ वस्पदमन्तेषविकाराचुगतमायोपाधिक- 
वणि सायण्च्छेदवल्छरवपारेष्दर्याशपरित्यगेन परमायै्वरूपमान्नसु- 
पादाय अद्रितयप्रयदूैवन्ये वर्तवे । स्वपदमपि वत्पदसन्निपानादन्वः- 
करणाबनच्देदतक्कृवसंसारित्सद्वितोयां शपरियागेनापरात्तथैवन्यस्वषूप- 
मा्रसुपादाय प्रलगद्विवीये त्रद्ययि परयैवस्यसि । न च देवदत्तस्य 
लक्यत्वात्‌ प्रमाणान्वरगम्यत्वम्‌ , अपि तु जडत्वात्‌ । नदणस्तु ख्थप्रका. 
भात्वत्तदनपेक्तेति वैपम्यभिति ॥ १३७ ॥ 


सर्यज्ञादिगिये विश्व स्ववाच्यांशं दिहाय च । 
, प्रकाशमाघ्रे वर्तन्ते न विच्छिन्ने चिदद्ये ॥ १३८ ॥ 


सर्वादिशन्दाखानत्‌ यकयैवाऽनदररन्यमू, (० ४ । ४ । २०). ` 
“प्रज्ञानघन एव," (० ४ । ५। १३ ) इयादिशन्दसन्निानात्‌ 
स्ववाच्यप्रपश्वारसुरसृज्य अ्रनवच्दधलयैदन्यप्रफामाये वरन्त दाद्‌ 
सर्वज्ञादोषि 1 १३८॥} 


द्मनन्तापारमित्याद्याः सर्वैभेदनिचेधतः | . 
जहल्लच्तणया विन्वामावद्वारिपलब्धिदाः ॥ ९३६ 


यै पुमरनन्दमपारमियादिण््दा ब्रह्मणोऽरोपविेषग्रविपेषेन 
वरतन्दे, ते प्रपथ्वामाराभिघानसगेन जदघ्क्यका प्द्विवौयनिरविण- 
यनन्दसदयदन्यप्रकाशप्रस्यनेरूप्रे ब्रह्य पर्यवस्यन्योयाद-- 
अनन्तेति १ १३८॥। 


२४० अ्त्यकूतस्वचिन्वामयौष ८ 


तस्मादेदान्तवाक्यानां निरस्ताशोपविश्मे । 
भरतिपादकता सिद्धा ब्रह्मएयदरेतवस्लुनि ॥१९०॥। 


तस्माद्रेदान्वानाः निरस्वसमस्तविेपनडाप्रतिपाद्‌कत्वे न किल्च 
ददुपन्नमिति फकितसुपसहरति-रस्मादिति ॥ १४० ॥ 


श्रते वेदान्तवाक्येत्थापरोक्लक्ञानमेव हि । 
"सकायीक्ञानमध्यस्तं वाधते न परोक्तधी; ॥ १४१ ॥ 


एव शब्दपति निरूप्येदानीं शब्द एव ब्रक्चसाक्तास्कार कारण नान्य- 
दित्युपपादयितुयुपक्रमतते--ग्रत इति । यस्माद्वेदान्ता निरस्तसमस्त 
" विशोपन्रदध्रतिपादका अतो हेतो्वेदान्तवाक्योत्य यद्रकषात्मविपय ज्ञान 
तदपसेन्तमेव, दीति विद्धनप्रसिद्धम्‌, सकायैज्ञानमपरोक्ततया$भ्यसव 
वाधते, न प्ररोचज्ञानमियग. ॥ १४१ ॥ 


1 


, रपरो चश्नमस्यास्य वाधिकाऽस्त्यपरोत्तधीः । 
कारणं तत्र वेदान्तवाकयसेव न चाऽपरम्‌ ॥१४२॥ . 


५ ५४ ५.१ 
; भ्रपरोत्तश्रमस्य बाधकमप्यपरोत्तमैव ज्ञान तदेव वेदान्तप्रमाेन 
= सन्यत श्वयाह--श्रपरोत्तेति ॥ १४२ ॥ 


* `नन्यन्न श्रवणादीनासभ्यासेष्डूतग्णाव्दधीः । 
तदुरप्रभावनायुक्तं करणं मन इष्यते ॥ १४३ ॥ 


+ वदान्व प्व बद्मसा्ात्कारे करणमित्युक्तमखदमान सूय 
„ श्रे--गन्बिवि। भरचणादी नामध्यासेने द्भ ताया श्रान्दधी तदुत्या ठत 


कादशं म्रकरणम्‌ } #4; 


भारभूता या आवन दय युक्तं दस्सविवं मनोऽन्द.करणमेव करणु 
. भिण्यवे इत्यथैः ।। १४३॥ ५ 


- न चेवं भावनाधीनसात्तात्कारस्य कामिनः । 
„. अप्रामाण्यं गताञुखीसाक्तात्कारयदित्यपि ॥ ९४४ ॥ 


< 
ननु भावनाधीनसात्तात्कारस्य कामिना विरददिणा सवदा. 
` च्ारस्येवप्रामाण्यमित्याशद्स्य निणचष्टे-न चैवमिति 1 १४४ ॥ ' 


.शुब्दषमाणम्‌ल्तत्वाद विन्धालात्तत्मरमाणता । 
 मनेतीतत्ववादिन्याः श्रुतेर्नापि विरोधतः ॥ १४५ 
न चेचि प्रवितता हेतुमाद--ग्दपरमायेदि ! न च "यः सैः“ 


„ निनरचन्ते श्चप्राप्य मनसा सर्द, (तै २।) इवि श्रुविभिरोधः 
".शद्क्य इसयाह--मनेवीवतवेति ॥ १४५॥ 


असंस्छृतमनस्तदच्छन्दा ये लोकिकाः स्ताः {' 
तदथाद्यतया वेदे तन्निपेध उदीरितः ॥ १४६ । 
उमोपपत्तिमाद--भ्रसंस्देवि । व्दमराद्मवया श्रसंस्छयमने. 


तकरिफशव्दाय्राक्षवया ययेनिपेषः “यदे वाचो" ( वै° २। ४) इवि“ 
श्रवावभिदहिस श्ययः ॥ १४६ ॥ ६ # 


न संस्छरतमनेऽ नापि वेदवाक्यं निपिदरव्यते'! .. “ 
श्न्यथा न तवापि स्य्जञवेएरचिरिद्ागमात्‌ ५९९७१). 
५ । ~ 4 


पट्‌ प्रखकूकतत्वचिन्वामयौ 


्रुतव्यैवरथयै प्रवृत्तिरिति वदन्‌ विपत्ते बाधकमाह-न रष 
, तेति ॥ १४७॥ 


न वा केवलशब्दात्‌ स्वादपरोच्तमभावनात्‌ । 
्रह्मन्ञानमिति प्राप्ते सम्यगत्राऽसिधीयते ॥ १८ ॥ 


पटशयते स्वग्रया युद्धा सुत्या सूचगदर्िभिः" (क० ३। १ ) 
“अनसैवेदमाप्तम्यम्‌" ( क० ३1 १० ) इयादिश्रुतिसिद्धं मन.करणकं 
ब्रह्मसाच्तात्कारं वदन्‌ न मनेनिरपेत्तशब्दादपरोत्ज्ञानमित्याह--न 
वेति। फेवलशन्दाद्‌ मनेनपेन्तादभावनाद्‌ निदिष्यालनशन्याद्‌ त्रहमज्ञा- 
नमपयों चैव स्यादिति योजना । इति प्राप्ते एवं पूर्वप्ते प्राप्त 
सम्यगुत्तरमन्रामिधीयते ! १४८ ॥ 


्रुतिमेोलिगिरामेव तन्त्वौपनिषदशयुतेः । 
करणत्वं न चान्यस्याऽस्त्यपरोत्तपियं घरति ॥ १४६ ॥ 


्रह्मसाच्चात्कारे श्रुतेः करणत्वे श्रौतलिद्गयुदादरति-श्रुतीवि 1 
^न्त्ीपनिपदं पुरषं पृच्छामि” ( छर० ३। € । २६ ) इति श्रुते ` 
श्रुविमैलिगिरं वेदान्ववास्यानामेव करणत्वमपरात्तधियं ब्रह्मसा- 
श्वाद्कारं प्रति अस्तीत्यन्वयः ¦ वरारज्यादत्त्यैमाद--न चान्यस्येति । 
त्वदुक्तान्तःकरणस्य साक्तात्कारकरत्वं नासि “मनसैवेदम्‌), ( क० ४ 
३1 १० ) इत्यादिभूतै वस्य सदकारिताभात्रमेवोकतमिति सन्तोष्य 
मिति मवः॥ १४८६ ॥ 


इतरागेचरल्ने सत्यात्मनः केवलश्चतेः । 
विपयचे क्स्ा्वं चयः ने; चेद्धिरेवसम्‌ \\ ९५० \॥ 


एकाद प्रकरणम । मथर 


“तन्त्यौीपनिषदं” ( द> ३! ७1२६ ) इत्यवात्मन श्रैपनिषदर्व- 
विरेयणश्नवणात्‌ सनत्येवसानिषयत्वे सदि चन्माजविपयस्वे समश्लसमू, 
अन्यथा प्रमाणान्तराव्यावत्तंकत्वे विशेपणवैयरथ्यादित्याह--इत- 
रेति ॥ १५० ॥ 


सम्भव्व्यभिचाराभ्ां स्यादविरोपणमर्थवत्‌ 
इस्यैपनिषदत्वस्य सार्थक्यं कथमन्यथा ॥ १५१ ॥ 
विरेषणस्य खायैक्यपरकारमगद -सम्मदेवि ॥ १५१ ॥ 
लोकिकस्यापि वाक्षयस्थापरोक्तन्ञानहेतुता । 
दशमस्त्वमसीत्यादेरदटात्तद्च्छरतेगिराम्‌ ॥ १५२ ॥ 


नलु शब्दा ऽपि न क्वचित्सात्तात्करणत्वेन क्लप्ः, कथं तेत्र 
करणाम्‌ १ इि तत्राद-सीकिकस्येचि ।। ९५२ 


स्वप्रमेयानुसारितवस्वमावो हि श्रमाणगः । 
नित्यापरोन्तरूपतवं तस्धरमेयस्य चात्मनः ॥ ९५३ ॥ 
नन्वेने शब्दस्वभावविरावः स्यादिति तत्राह--खप्रमेयेति । ` प्रमा 


खगः प्रमणतनिष्टः । वसमेयस्य वेदान्तश्दरूपप्रमाणगोचरस्व जदया- 
त्मन श्यः ॥ १५३ 11 


साक्ारदयापरोन्तं यद्‌ यश्च सर्जान्तयो विसु; । 
इ्यात्मनोऽपरो्ततव शरुतं वेदान्तगीर्यं तत्‌ ॥ १५४ ॥ 


थ प्रयकूतत्वचिन्तामणौ 
न चक्ञानगते धर्मौ ऽपरोचस्वम्‌, “यत्साच्तादपरोक्ताद्‌ बह्म य आसा 
सर्वाम्वरः» (घ्र ३।४। १) इत्यात्मनोऽप्वपरोच्तखश्रवणादियाह-- 
स्वादिति 1 १५४ 11 
मतं भ्रमात्रभिन्नल्वमपरोत्तत्वमच्तगे 1 
तच्च पर्यवसन्नं स्यात्‌ प्र्यगात्मनि चिद्धने ॥ १५५॥ 
किः तदपसोक्तत्वमिति तत्राह--मतमिति ! वस्तुतः प्रमात्रन्य- 
वहितत्वमपरोत्तस्वम्‌ । श्रक्तगे इन्द्रियगोचरे । तचापरोक्ततवं चिद्धने 
स्वप्रकारो प्रयगात्मनि पर्यवसन्नमिति योजना ॥ १५५ ॥ 
यावद्‌ यावस्प्रमातुः स्याद्विप्रक्पेऽपि वस्तुनः । 
तावत्तावत्परोच्तत्वोतकर्पेो दृटः पदार्थगः ॥ १५६ ॥ 
भ्रमातर्येनाज्यवरितस्वस्य प्यैवखाने हेतुमाह-- यावदिति ! वस्तुने 
वहगदेः। तथा च जढडवगे परोक्ततवमेव मुख्यं गौणं त्वपरोत्तत- 
मात्मसन्निधानङतमिति भावः । १५६ ॥ 
तथा चात्रापरोक्तेकस्वभावे प्रत्यगात्मनि । 
परोच्तं जनयन्‌ येक जनयेद्धान्तिमेव सः ॥ १५७ ॥ 
उवः किञ्ियत धभाह--तथा वेति । प्रमाणं भवन्‌ येद विप- 
रीर्वं फथमनुभावयेत्‌ ? पतुमावयनम्‌ वा कथं प्रमां स्यादित्यथः॥१५५॥ 
अपरोक्तस्वभावस्य परोच्लतवेन बोधनात्‌ । 
कथं वेदः श्रमणे स्याद्‌ यथार्थज्ञानसाधनम्‌ ॥ १५८ ॥ 


एकादशं प्रकरणम्‌ | १४५ 
इममेवार्थं व्यतिरेक षाऽऽह-- प्रपरेक्तेति । १५८ ॥ 


मे्तसाधनभूतस्य सन्तार्कारस्य चात्मनः । 

मनेाज्यतया न स्यात्‌ पामाएयमपि सम्मतप्‌ ५९५६॥ 
एवं सप्तं साधयित्वा मन.करःणवादिना निराकरणे हेस्वन्तर- 

माह--मेपचेति ॥ १५८६ ॥ 

परमाव्ात्तं प्रमाणं हि सङ्िरन्ते च तार्विकाः ! 

मनश्च न प्र मान्याप्तं ज्ञानमात्रेककारणम्‌ ॥१६०॥ 


तु विशदयत्ति--प्रमेति ॥ १६० ॥ 


व्यभिचारि मनस्तस्मात्‌ करणत्वं कथं भजेत्‌ । 
साक्तात्कारे परेवयस्य सात्तात्कायेऽन्यथा ्चमः॥१६९॥ 
ज्ञानमात्रेककारामित्युकतम्‌ , सवः किमनिष्टे स्यात्‌ इति तत्राह-- 


स्यभिचारौति ) च्यभिचरित्वाद्‌ मनसा नात्मसात्तात्कारे करणत्वम्‌ । 
सस्य करगे तनन्ययात्तास्कारा श्रमः स्यादियधैः ॥ १६९ ॥ 


सकार्याज्ञानविध्वस्तिरात्मसान्तारछृतेरभवेत्‌ । 
तथासवं न मनेएजन्ये रमेऽज्ञानं न वाधते ॥१६२॥ 
म चैतदू युज्यते, नदसाच्चात्कारस्य सवरिलासाक्ञाननिवर्तंकत्वात्‌; 


सदधि श्चमऽक्चानै निवर्वयचि, अविभ्रसङ्गादिलयाशयेनपद--सकार्येसि । 
सयातं ्कार्याद्पदतिवत्तेकत्वमिययैः ! १६२ १ 


र प्रयकूवच्वचिन्तामणौ 
अपरोक्ततयाऽ९त्मानं यदि वेदा न वेधयेत्‌ 1 
तथासेन कथं तर्हिं मनेऽप्येनं भवोधयेत्‌ ५९६३१ 


नु मनोमात्रं बेदात्मसाच्वात्कारं जनयेत्‌, वदा स्यादेव तत्र भ्रम 
स्वशङ्का । न चैवं वच्वमस्यादिवाक्यजन्यन्ञान सन्ततिसदाय दि मन- 
स्तत्सादात्कारे करणम्‌ 1 तथा च मूलप्रमाणशब्दसंबादादप्रामाण्य- 
शद्कानिरासः। दुक्तं कस्पतस-“वेदान्तवाक्यजज्ञानमाबनाजा- 
पराचधीः मूलप्रमाणदादुर्येन न ्रमव्वं प्रपद्यते" इयाशद्क्य संवादाय 
यथा ज्ञानं मनसा जन्यते, तथैव चेच्छब्देन जन्यते देमयेर्यतराप्रा- 
माण्यम्‌ ; ्रनधिगवाथेतवामावात्‌ । श्रयेतदुदोषपरिदाराव शब्दः पर- 
चतयाऽवयोधयत्ति । तथा सति तद्विसंवादादप्रामाण्यमियभिप्रेयाह-- 
भ्रपरो्ततयेति ॥ १६३॥ 


वेदमृलं मने ब्रह्मापरोचक्ञानकारणम्‌ । 
वाच्यं खया तदा वेदविरुद्धं बोधयेत्‌ कथम्‌ ॥१६५॥ 
एतदेव स्पटयवि-तेदमूलमिति ॥ १६४ ॥ 


श्परो्तं यदा वेदे वोधययद्वयं परम्‌ । 

तहिं तन्मूलमनसाऽप्यदयं वोध्यते तथा ॥१६१॥ 
तथा चेत्त्िं बेदान्तवाक्येनैवापरोन्तधीः । 

जायते करणं तच न मनाजापरोन्तधीः ॥ १६६ ॥ 


वेदे ययपरोच्त्या वेधयति वन्मूलमनसापि तथा बोभ्यते, तदा 
येदस्यैव साचात्कारे करणत्म्‌, न मनस इत्याद--भ्रपराचमिया- 
दिद्वाम्याम्‌ 1 १६५--१६६॥ 


एकादशं प्रकरणम्‌ । ४७ 
किच बाह्भनसातीतत्वागमान्ता चिरुद्धचते 1 
न सुख्ये वोधकासावात्‌ तदन्यविषये वचः ।1 १६७ ॥ 


प्रात्मखप्तार्कारख मरनःकरणकल्ै शरु तिविसोघच दुर्वार इत्याह-- 
किञ्चेति । नन्वैतदुवात्यमसैस्छृवमनोचिषयमित्युक्तमिवि नेयाह्-- 
न सख्ये शति । लच्णाप्रसक्तेः। सखा च खुस्ये सतति बाधके युक्ता, 
नान्यधेदधैः ॥ १६७ ॥ 


न वेदविपयत्वेऽपि समाने देँ इष्ते । 
यते लल्षणएया वेदवाव्यैरात्माऽववोध्यते ॥ १६८ ॥ 


सन्बागमकरणल्वेऽपि वध्य खमन देष इति ततऋऋह-नैति । 
प्रयम्ैः--{"बरदान्वविज्ञानसुनिश्वितार्था>, ( क०  । २।६) 
द्यादिश्रुविप्रमाणादू बैदान्तकरणत्ै बहमसान्तात्कारस्य प्रतीयते । “यतते 
वाचो निवर्तन्ते” ( सै० २। ४ ) इति वाक्याच तन्निषेधः; प्रतीये । 
न चान्यतराभ्रामाण्यम्‌ , उभयोरपि वेद्वाक्यत्वाविष्तेपात्‌ । विरद 
स्वान चयाः सुय: । दस्मददू व्यदस्यया परिदर्तव्येः वितेधः । 
निषैधवाक्यममिघडच्या शब्दप्रटुचति वत्र निपेधति । येदान्वगम्यत्वा- 
चुबादवाक्यानि क्तत्तेणया तत्र शव्द प्रटृत्तिमनुजानन्वोति न कोपि 
` विरीघः इति ॥ १६८ ॥ 


विरुद्धयोरसेदस्य संसारिपरमात्मनेः । 
अत्वच्तदिभ्रमिन वापवितत्वात्‌ सथेप्वत्ते # ६६३ 1 


नलु चष्वमस्यादिवार्ये लका न युक्ता, भाग्यागलच्यया एकफ- 
दैरपरिरदे ददाधेषरित्यागश्रसद्गादिति वत्राद--विरुद्धयोरिि । 


२४८ प्रत्यकवतत्वचिन्तामौ 


सामानाधिकरण्ययलात्‌ प्राप्तोऽपि पदा्थयेरमेदेा विरुदधस्वादये्य 
इवि तवुपपस्या “भ्रद्धं यजवि पण्डितः” इति न्यायेन विरुद्ध॑शला- 
गेनाविरद्धम॑शं स््प्रामाण्याय ल्त्तयति तत््वमस्यादिवाक्यम्‌ | 
तस्मान्लत्णेष्यते स्वीक्रियते, न वत्र फोऽपि दाप इति दाप्यः ॥१६-६॥ 


मानान्तरस्य वेदान्तेर्वाधने निष्प्रयोजनम्‌ । 

नेष्यतेऽताऽन्यमानेनाविरोधायाऽच लन्तणा ॥९७०॥ 
नलु "पूर्वापर विरे पूर्वदैर्वस्य प्रकृतिवत्‌” इति न्यायेन ्रह्मरमने- 

रैस्यसिद्धये च सर्वभेदप्राहिमानबाधस्यावग्यवक्तन्यत्वा् संलार्यससा. 

रिभेदय्ादि मान वाधिल्वैव ठयेोरैक्यं वेदे बोषयलु, ठतः कथं सुख्वार्था- 

जुपपच्या क्षचणेति तत्नाह--मानान्तरस्येति । मानान्तरबिरोधाय 

सारयालुपपत्तिमालोच्य वैदे लक्तणया प्रत्यगृत्रह्मणोरेवयमववेोध- 

यतीति सिद्धा तत्र लत्तणेदथै. | १५० ॥ 

सुख्यार्थालुपपत्तिश्च लक्षणाबीजमिष्यते । 

तथास्त्यन्न तताऽपीयं लक्षणा तखविन्मता ॥ १७१ ॥ 


लक्तयायर बीजसच्वादपि नाठुपपत्तिरियाह-सख्यारयेति ॥१५१॥ 
मानान्तरांविरेधेन विपये यत्र सिद्धयति । 
छृरथन्तरेण तजान्यवाधनं नेष्यते बुधैः ॥ १७२ ॥ 


परिमूणैवहमारसैकरसालण्डा्थसिद्धये यत्‌ सर्वमानान्तरस्य वाधनं 
तदनन्यगचिक्वया । यत्र लु कथमपि प्रमाणान्तराबाघेन स्वा्ैसिद्धि- 
वसि, चच तद्वा नोषिव इत्याशयेनाह--मानान्वरेति | १५२ 11 


प्कादशं प्रकरणम्‌ । २४८ 
न चासदवन्य सम्बन्धासम्मवो लक््यवस्तुनः । 
वाच्यार्थेनेति वक्तव्यं लच्षणानुपपत्तिद्धत्‌ ॥ १७३ ॥ 


नदु शुद्धस्य सर्वासङ्गिना ब्रह्मत्यैस्यस्य ल्त्यत्वप्रयोगरूपामावान 
रप्र लक्वेयागाद्क्य निराचष्ठे-नं चेवि ॥ १७३१ 


स्वताऽसङ्गस्य चिद्धाति रद्धधविदयाब्युपाधिभिः । 
संस्रम॑स्याप्यविदयाघ्यासे पितस्यास्ति सम्भवः ॥ १७४ ॥ 


वाक्ये लक्तणामधिकारी कल्पयति । वत्कल्पनञ्च न॒ वाबत्सा- 
चात्कारेाचरम्‌, वैयच्याद्‌ अन्योन्याश्रयापक्तेश्च; साच्चात्कारोत्तरं क~ 
स्पला कल्पनेत्तरर्व सास्तात्सार इति लक्तणाया योग्यवासम्पाद्‌कस्वेन . 
बाक्यायैप्रतीतै कारयत्वात्‌ । तस्मात्र दत्त्वसाचात्कारात्‌ भराम्‌ 
लक्वणाकत्पनै धक्तन्यम्‌। वधा च बाच्यर्ससर्गः सुसम्पाद इति । 
म चेति प्रविक्लायां देवुमाद--सखत इवि ! अयमधेः--म्रवियोपा- 
धिकं यैषन्यं वत्थदवाच्यम्‌, अन्वःकरणेपाधिकश्व त्व॑पद्वाच्यम्‌, 
धाभ्यां लदयस्य भ्रयगृत्रद्ैक्यस्य वतत्साच्ार्कारत््‌ त्रागव्रस्यायामस- 
रियाया विरोभ्वभावेन सच्वात्‌ वत्कस्पिवः सम्बन्धोऽपि वर्चत इति 
ठदुपाधिके कथं न लच्तणेवि ॥ १७४ ॥ 


ययेग्कैः समघ्यस्ततसमससगं सम्भवः । 
भाने तथाऽस्त्यसङ्धेऽपि संसगः कल्पिते जडेः॥१७१५॥ 


कलस्पिवेनाप्यक्तानग्दिना ससगसस्मवे न जलचणानुपपत्तिरिवि दा 


स्वमाद--ययेति ¶॥ १७५ १ 
देर्‌ 


२५० भ्रयकूकत्वचिन्तामणौ 
न वा लक्ष्यपदा्ं स्यान्मूकता यत आगमे । 
विज्ञानं बरह्म चेत्यादो तदर्थप्रतिपहदनात्‌ ॥ १७६ ॥ 
` +.“ नलु पदा्चदयस्यानुपस्थितै मूका स्यात, लच्येऽपस्यितौ 
तत्रापि ्लखणा। ` तथा चानवस्था स्यादिति वत्राह-न वेति। वतर 
देवुमाद--विक्ञानमिषि । तत्राऽऽनन्दादीनां त्रद्यपि ग्दरत्तप्रकारः 
भूवंमेव प्रदिव इवि भावः ॥ १७६ ॥ 
तत्रापि लक्तणाभावाद्‌ नानवस्थादिदूषणम्‌ । 
सत्यादिकपदादेव लक्ष्योपस्थितिरिप्यते ॥ १७७ ॥ 


सत्यादिपदादेव क्तच्त्येपस्थिदिरिति तत्रे लच्णाभावात्‌ नान- 
वस्येत्याह---तव्रापीति ।। १७७ ॥ 


न वा सत्यतलत्तानतवतः सत्यायुपस्थितो । 

कथं निधर्मलक्षयार्थसिद्धिरिस्यपि तकर्यताम्‌ ॥ १७८ ॥ 
नन्वेवं सत्यत्ञानत्वादिमति वस्तुनि सल्यादिशब्दप्रृत्ति[्या १] 

न लच्त्यं शुद्धं बरह्मास्यैक्यं प्रतीयेठेवि नेत्याह--न वेपि ¡ सद्यत्- 

ज्ञानत्वादिमतेः वस्तुनः सव्याद्युपर्यितै सत्यादिशब्देम्ब; उपशय 


सत्यां कथं निरधम्मैकस्य लच्तयपदाथत्य सिद्धिरित्यपि न तक्यैतामिति 
योजना ॥ १७८ ॥ 


अनेकेापाधिस्म्बन्धव्यक्तिमिन्नं न चेप्यते 1 
सामान्यमपि व्यक्त्येव सिटृध्यत्यनुगता मतिः १७६॥ 


एकादशं प्रकरणम्‌ । २५१ 


म वैति प्रतिज्ञायां हेतुमाद--च्रमैकति । श्रनेकेपूपाधिपु ज्ञान. 
त्वन्यक्तित्वेन स्वीङृतेषु सम्बन्धातुगता या व्यक्िर्व्यज्यसैऽनयैति 
व्यक्तिश्यैतन्यं तद्धिन्नं सामान्यमपि स चेष्यते, निष्प्रयोजनववादित्य्ः 1 
जातेजिष्प्योजनत्सुपपादयवि-व्यक्त्यैवेवि ! सामान्यं दि नाना-+ 
व्यक्तिष्वनुगतं तास्लुगतच्यवहारदेतुः स्वीक्रियते । कच्च ज्ञानत्वसामा- 
न्यं नर्मणो न भिन्नम्‌ , श्रनेकेोपाधिषु सम्बद्धयः च्यक््यैवापाधिषु प्रलुगत- 
ज्यवहारसिद्धौ स्यां सामान्यं निच्फलमित्यथैः 1 १७८ ॥ 


विम्बवत्‌ भतिविम्बेपु सदक्ञानादि शब्दतः 1 
व्यक्तयैव उ्यवहारोऽस्ति सर्वत्राचुगतास्पदम्र्‌ ॥१८०॥ 


्मनेकोपाधिप्वनुगतन्यवहारदेतुस्त्सयद्धा व्यक्तिरेवेति सदृष्टान्त- 
सुपपादयति--विम्बवदिति । यथा नेकेषु जलपावेषु भनेको चन्द्रपर- 
तिचिभ्बाः प्रतीयन्ते । वथाप्ययं "चन्द्रो ऽयं चन्द्रः, इत्यलुगतव्यवहारः, स 
च न चन्द्रत्वजातिकृतः; वन्न व्यखकामावेन चनद्रत्वजात्यनभ्युपगमात्‌, 
उपाधीनाच्वाननुगतल्वात्त । स्वेपाधिपु अनुगता या चन्द्रन्यक्तिस्सयै- 
वालुगत्तव्यदहारः क्रिये, वद्रदन्व.कररणादृत्तिषु शभिन्यक्ता या 
चैवन्यात्मकनरद्यवयक्तिरतयैव तच्राुगतव्यवहारः सम्पायते इवि व्यर्थो " 
ज्ञानत्वजलाविस्वीकारः । एतेन सत्यत्वादिजाविरप्यपास्ता । तथा 
चेपाष्युपरक्त सर्वणाब्दप्ररततिः, न ठु शुद्धं इति भावः ॥। १८० ॥ 


-मह्यपाधेः पवे्ञाऽस्ति वाच्यकाटो कथञ्चन । 
तस्मात्‌ सत्ादिकाः शच्दाः लक्ष्यायंस्य समर्यकाः१ दश 


नलु कथं ददि शद्धाचन्माघ्रलतत्य्वरूपेपर्थिचिरिवि दवाह-- 
अदहीदि 1 उपाधेसदटस्यवया श्रभिधैयकोटावप्रवेरेन शदविर्पुखात्मै- 


1 


२५२ भ्र्यकूवतत्वचिन्वामणौ 


छरसस्य तस्नमसीति पदद्रयलच््यस्य सत्यादिषदेभ्य उपर्थितिखम्भवात्‌ । 
यथा धैनुपदं मेत्वापहितव्यक्तिगाक्तमपि भेोर्वं तटरथतया वाच्यकोरा- 
प्रविष्टमिति धेनुशब्दाद्‌ मोल्यक्तिविश्ेष एवेापतिषठदे न गेखमिति ¦ 
तद्रदत्रापीवि तासप्याैः ॥ १८१ ॥ 


नास्ति विप्रतिपत्ति तवंपदार्येऽपि साक्षिणि । 
सर्बपमाणसिद्धिः स्यात्‌ सालिणः खप्रकाशतः॥१८२॥ 
नलु सत्यादिषदैस्दर्थोपरस्थिव्रपि स्व॑प्दलक्त्योपस्थिविः कुतः १ 


इसि । न च सत्यादिपदादेव तदुपरिथविः, दापदसामानाधिकरण्यात्‌ 
तस्येति तत्राह- नास्तीति 1! १८२ ॥ 


न सा्तिव्यतिरेकेण द्यविज्ञातस्य वस्तुनः । 
अभ्माविषयस्यास्ति सिद्धिरेव कथञ्चन ॥ १८३ ॥ 


सर्वप्रमाणसिद्धिरिदयुक्तं॑बिव्रृणोति--नेति। श्रनधिगताथैगन्् 
हि प्रमाणम्‌ । तत्रायैस्य प्रमाणविषयत्वेन सम्मतस्यानधिगवस्वं कुतः 
सिद्धम्‌ ? किं प्रमाणात्‌ १ उत श्रमात्‌ १ उताहो स्वतः परतावा १ 
तत्राऽयं निरस्यवि--भ्रविज्ञावस्येति । श्रप्रमानिषयस्येति हतुगर्म 
विशेषणम्‌ । प्रमानिपयत्वायेग्यस्येयथैः ।॥ १८३ ॥ 


न स्यात्‌ प्रमाणसिद्धसे तदन्ाननिवर्तनम्‌ । 
तथाते वा धरमाणस्य वैयर्थ्य स्पष्टमेव हि ॥ १८४ ॥ 


एवदेव स्प्टयति--न स्यादिति 1 प्रमाणस्य विषयःनिवर्तंकत्वा- 
वित्थः ॥ शयास्तवितिः आदिन अति वाथकमाह--क्थात्मे वेति ^ 


एकादशं प्रकरणम्‌ । २५३ 


प्रमराणङृवाचिणया शज्ञाननिद्रत्तिः, सा चेत्‌ न प्रमाणात्‌, किं वेन १ श्ति 
स्पष्टं वैयर्थ्यं वस्येतय्थैः ।। १८६ ॥ 


नाप्यस्ति रससिद्धस्य मानमेचरताऽङजला । 

नापि स्वतता जडत्वात्‌ स्यात्‌ तत्सिद्धिः साच्तिणस्ततः १८५ 
श्रमादद्चातत्वसिद्धिपक्तं प्रयचष्टे-ध्रमसिद्धष्येति । श्रक्नातत्व- 

सिद्ध्धमत्वं विषयाज्ञावत्ववाधादेव वाच्यम्‌ ! सथा च तादृशि प्रमाणं 

कथं श्रवर्चवां विषयासच्ादितयैः ! नापि खवः, जडत्वात्‌; जडत्वभ्वा- 

नात्मव्वादियथैः ! भपरतरयेत्‌, से एव वदिं साक्तीवि सिद्धः सा्तो- 

त्याह--वदिति ॥ १८५ ॥ 

तथा च मानटृन्तेः प्रागज्ञाततेन साच्तिणा । 

चिषयीकरते मानं मेयं साधितमेव तत्‌ ॥ १८६ ॥ 
फलिठमा्ट--तघा चे ! प्रमाणप्रवरचैः प्राकू प्रमेयं साद्िणा 

इादत्तन सापितमेब तन्मानं निषयीक्ररुते इवि योजना ॥ शद ॥ 

श्रते चिभ्रतिपत्तिन साच्िणयऽस्ति मनागपि । 

सर्वस्य साधनस्वेन तथोक्तं श्नीसुरे्रेः ॥ १८७ ॥ 
रवः प्माखान्यधातुपपत्या सिद्धः सानौ न विप्रविप्तिमर्हवीच्यु- 

पसरति--श्रव इति } एवस्य साम्प्रदायिकल्माह--दपेि ॥ १८० ॥ 

भमाणमपरमाणं वा अ माभाक्तस्तथेव च । 

छवैन्त्येव भमा यत्र तदसम्भावना ऊतः ॥ १८८ ॥ 


। 


२५४ ्रत्यकूलच्वविन्तासणौ 


तद्वचनमेवाह--प्रमायमिति 1 शत्र प्रमाणस्य साक्िसाघकंल्- 
सुक्तम्‌, वथा श्यप्रमागं मिथ्यान्ञानम्‌, प्रमामासः संशयज्ञानच्च न प्रमा- 
पात्‌ सिद्धति िरोषात्र तदात्मकटृत्तेजंडत्वात्‌ न स्वप्रकाशता न भ्रमात्‌ 
दस्यैव मानत्य चिचा्यैमाणलात्‌ । तस्मात्‌ सािरौव तयोः सिदधे- 
रिः! तदक्म्भावना सास्तिणोऽसम्मावना कव इत्यथः ॥ १८८ ॥ 


एकार्थवाचकसेऽपि पदयोस्तत्समे्दयाः । 
वाक्यपमाणजं क्षानमन्ञानभ्रमवाघकम्‌ ॥ १८६ ॥ 


नलु तत्त्वमिति पदयेरेकाथेवाचकत्वं भिन्नाथैवाचकत्वं वा ? अन्त्ये 
प्रदरैतहानेरैक्यायेोगात्‌, भ्राये एकपदवेयथ्यैमिलाशद्‌क्याह--एकायै- 
वाचक्ेऽपीति । यद्यपि पदयोरेकाथैव्यमेव, तथापि पदद्ववं स्लौक- 
तव्यम्‌ । प्रमाणज्ञा दि भेदध्रमं निवर्च॑यति, न विषयतो मिथ्याज्ञा- 
नम्‌ । वञ्च ज्ञात नैकस्मात्‌ पदात्‌ पदमात्रस्य प्रमाहेतुत्वाभावात्‌ । 
तते मेदभ्रमनिरासिज्ञानजननाय वाक्यत्वसम्पत्तये पदन्तरमपेत्तपीय- 
मेवेयथः 1 १८६ ॥ 


न चैकपदवेयर्ण्यं तद्विना कव विरोधधीः । 
क्व घा लच्षणयाऽखणएडवाक्याथषतिपादनप्‌ ॥ १६० ॥ 


इममेवार्थ स्प्टयवि--न चेपि। वेन पदान्तरेण विना बिरोधा- 
भवेन लक्तपया श्रखण्डवाक्याथेस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वादि- 
व्यधेः 1} १८० ॥ 
पदमाच्नं प्रमाणं ने किन्तु वाक्ये भरमाणता । 
ततसिद्धये दये सार्थस्यं तच्चविन्मतम्‌ १ १६१ ॥ 


~ 


एकादशं प्रकरणम्‌ । २५५ 


पदमत्रस्याप्रमाणत्वादपि पदद्वयसार्थक्यमित्याद--पदमाव्र- 
मिषि ॥ १६१ ॥ 


पमाणक्ञानमेवात्र भेदश्नमनिवक्तंकप्र्‌ । 
ने वा निषयतेो भिय्यान्नानं मेदश्नमापहम्‌ ॥ १६२ ॥ 


प्रमाणक्ञानस्यैव अन्ञानञ्नान्विनिवर्तकत्वमित्याह--ग्रमागज्ञान- 
भिषि॥ १६२॥ 


तच्च ज्ञानं न चैकस्मात्‌ पदादुत्पयतेऽञ्जसा । 
पदमात्रस्य हेतुत्वं न पमां प्रति सम्भवेत्‌ ॥ १६३॥ 


प्रमागज्ञानश्च नैकस्मात्‌ पदादित्याह--तच्चेचि | १८३ ॥ 


, तता भेदश्नमध्वंितत्त्वधीषरतिपत्तये । 
वाक्यत्वसिद्धयेऽवश्यं पदान्तरमपेक्ष्यते # १९४ 1 
बत्सिद्धये पदान्वरमावस्यकमित्याद्व--तवे इपि ॥ १<४॥ 


न चेकार्थतयाऽप्यत्र तयोः पर्यायशच्दयत्‌ ! 
वाक््यत्वाचुपपत्तिः स्यादिति शङ्क्यं कथद्चन 1 १६५ ॥ 


फएका्य्वं पर्यायशब्दवच्र वाक्यत्व्ठपपर्तिरिवि पकं निपेवयि- 
मवचेवि॥ १८५॥ 


२५६ भरद्यकूतत््वचिन्वामयैा 
यस्मात्तयोः प्रद्तेहि निमित्तं भिद्यते दयोः 1 , . .> . 
त्वमे; पदयोः प्रत्यम्बरहयैक्यपरयोः श्यतेः ॥ १६६ ॥ 


तत्र हेतुमाह - यस्मादिति ॥ १८६६ ॥ 


सव॑षदे मोक्तृतादीनां स्यात्‌ धडत्तिनिमित्तता । 
तरपद सर्ववित्वादेर्नातः पर्यायता तयोः ॥ १६७ ॥ 


प्रदृत्तिनिमित्तमेदमाद-- त्वमिति ॥ १६७ ॥ 


न चानुभावकत्वं वा पदमात्रस्य सम्भवेत्‌ । 
पदमप्यधिकाभावात्‌ स्मारकान्न विशिष्यते ॥ १६८॥ 


ननु पदद्वयप्रयोगो न बाच्योपप्यिवये, ठस्य निप्प्रयोजनत्वात, 
िन्तु ज्षचत्योपर्थिवये। सा वेदेकषपदात्‌ सिद्धा, कि पदान्रेण। पदस्य 
श्रनुभावफत्वात्‌ विपयावाघापच प्रामाण्योपपत्तेरित्यभिसन्धिं निरस्यति- 
न चेषि । सश्र देतु --पदमिवि । था चानुमायकत्वामावान्‌ 
श्मारकवस्तुव्‌ पदस्य प्रामाण्यमियधे. ।। १६८ ॥ 


न वा लक्षणाया तञ्रालण्डार्थघ्रतिपादनम्‌ । 
पदमात्रे यता नास्ति मुल्यार्थानुपपत्चिता 1 १६६ ॥ 
6 


क्षचयया सररण्डार्दसिद्धये पदान्वरमायरयकमिपि च्यविरेकं- 
पाश्--म ठेदि ॥ १<€॥ 


यकाद प्रकर्णम्‌.! २५७ 
" नहि चेोपनिवालस्थ वाचकं पद्रमन्तरा ! 
गङ्गापदं खसम्बन्धि तीरं लक्तयति स्वतः ॥ २०० ॥ 
खस्ार्थालुपपतत्भावमाह--न हीति ॥ २००॥ 


तथा च तत्पदस्य स्वंपदस्येव वा पुनः 

भयोगे दि विपिष्टार्थं उपतिष्ठेत सर्वथा ॥ २०१॥ 
नाखण्डैकरसं वस्तु सिद्धूयेदिष्टं विपश्चिताम्‌ । 
व्यथा वेदै तदुक्तिः स्याद्विश्रमष्वंसकारिणी ॥ २०२१ 


तधा च रेषटसिद्धिरिसष्द्--स्या चेदि दष्भ्यायर्‌ \ उदुक्तिस्दण्ड!- 
येतिर्धिश्नमध्वसकारणस्वेन प्रसिद्धा ॒त्वदुक्तिरीत्या व्यर्था स्मदि. 
त्यथः ॥ २०१--२०२॥ 
श्रता लन्तययाऽखणडवास्यार्थश्रतिपत्तये 1 
पदान्तरश्रयोगोऽ्रपै्तणीयेो श्चमापदहः 1 २०३ ॥ 
वस्माद्वचफयाऽखण्डायैलामाय पदान्तरप्रयेपग इवि न वैयथ्यैमिवि 
हेतुमाद्--श्रत इति ।। २०३ ॥ 
तस्मादसखणडवाक्यार्थसिद्धिरस्र निराकुला । 
निर्रष्टवेदश्रामोएवयादेवेस्ये सर्वङ्गलम्‌. ॥ २०४ ॥ 
वश्माद्वदणयां व्रमप्यादिमदादाक्ये मलय्नह्ययोरैत्यमसण्डै 
करसे -ओपयदौवि, यास्ये न्‌ विरोष इयगचेनोपरसदहदि-- 
३६ 


२ प्रत्यक्तत््वचिन्तामयौ 


तस्मादिषि । तथा चाखण्डे नह्मत्मैक्ये वेदान्तानां समन्वयः सिद्ध 
इयथेः।। २०४ ॥ 


श्रखणडप्रस्यगात्मैक्यवेेन भववारिपेः । 
उद्धा नान्यथातेऽयं बोधः सम्पा उत्तमैः ॥२०५॥ 


अरसण्डत्रद्मातैक्यसात्तात्कारो ऽबरयं सम्पादनीयः सर्वानधेनिवृस्यु. 
पल्चिवनिरविशयानन्दाविर्भावसिद्धये पुरुषधैरेयैरित्यभिपरत्याह-- 
श्रखण्डेदि 1! २०५ ॥ 


स सुङन्दपदाम्मेजमकरन्दैकपट्‌ पदैः । 
खसम्पादोऽत आद्य सेव्यः श्रोपत्तिरेव हि ॥ २०६ ॥ 


धयस्य देवे परा भक्तिः (२वे० ६ । २३) “ददामि बुद्धियोगं वम्‌” 
८ गी० १०। १० ) इयादिश्रविस्टविसिद्धभगवद्धकानामेवाखण्डनष्षा- 
दमसा्ठातकासः, श्रवे एव भगवान्‌ वासुदेव; स्येप्रयल्नेन श्राराध्य 
इयाद-स दसि । सुसम्पादः सुयेनानायासेन सम्पादयितुं शक्यः स 
मदौक्यावयेः, भ्रव; श्रीपविरेव सदैवादय सेर्ध्यः। एवि श्रवि्पृवि- 
पुरापेविद्दाससर्वखम्ननप्रसिद्धिधोवकफो निपावः । एवकारषद्‌ नं वतसेवनै 
विनाऽन्योषायः कोषप्यस्तीवि सृचिठम्‌ 1 २०६ ॥ 


यत्छरपालेरमान्रेण लयमेत्ि कसखतिः 1 
सुखमाविर्भवत्यन्तस्तं छरष्णं सर्वदाश्चये 1 २०७ 1 


॥ 


एकादरौ प्रकरणम्‌ 1 २५८ 
पं प्रकरा्थै' परिसमाप्य वमेव सरवेशराखपरविषाय्य॑ भगवन्तं 


शीङष्ं शरणोकराति--यदिषि ! वथा च सर्व॑दुःखाभावेपलचिव- 
निरविशरयानन्दावि्वा मोतो भगवद्धकानामनायग्तेन वत्परसादात्र 


सिद्ध एवेषि भावः ।॥ २०७ ॥ 


श्रनन्दकन्दमीशाने शाद्योनिमखण्डितम्‌ । 
स्वेदान्वसिद्धान्वं बन्दे ऽहं नन्दनन्दनम्‌ ॥ १॥ 


नन्दाङ्गणे नन्दभुजान्वयत 
मन्दस्मिवास्यं सुकुमारदेदम्‌ । 
मन्दाङ्गनानन्दमनन्यसरारं 


नन्दार्धिवात्तं कलये सुकन्दम्‌ 11 २ ॥ 


इवि ्रीमन्मुञन्दपदारविन्दमकरन्दाभिलापिसदानन्द्‌- 


विद्वतछवायां भ्रलयसू्वत््रचिन्वामणिन्याख्यायां खप्रमा- 
भिधाय वेद्स्याचैरूपेयत्वादिनिरूपणपुर- 
स्सरमसण्डाथैपर्त्वमयूरयामिधमेका- 
दशं प्रकरणं समापिमगमत्‌ ।११॥ 


अथ द्वादशं प्रकरणम्‌ 


य एक एवे-्रजीवशुदढधचि- 
द्रपेण भाति व्यवहारगोचरे । 
अखण्डतां खामजहन्निरञ्जन- 
स्तमारमदेवं यदुराजमाश्चये ॥ १ ॥ 


वेदान्तवच्वमन्वद्रयहेतुशूल्यं 
सुक्तस्वभावममलान्वरभावगम्यम्‌ । 
द्मानन्दविप्रहमनन्वमपारमोशं 
छृष्णं भजे दशिमहं परिय दश्यम्‌ ॥ १॥ 


श्रतीतानन्तरघ्रकरणे “न्रखण्डप्र्यगात्मैक्यवोधेन भववारिषेः । 
उद्धारः" इत्युक्तम्‌ , तदैवोपपादयितुं प्रकरणान्तरमारममाण स्वतः सिद्धम 
द्वैववत््वं भगवन्ते सवैवेदान्वरदस्यमनुखन्धत्ते--य इति। तमदहमात्मदेतं 
स्वेश्यैवं यदुरा्जं यदुव॑शयुककटमिं भगवन्तं श्रीकृष्णमाश्रये इवि 
सम्बन्धः । तं कमियाकाट्लुायामाह--य इदि । ये वस्तुता निर्खने 
निहपाधिरेफ एव सन्‌ श्रत एवे रवा सबकीयाम्‌. ्यण्डदामेकरस- 
स्वभावम्‌ भ्रजहदपरि्यजन्नेव व्यवद्ारगोचरे मायेपदिचैश्वस्यैवन्य- 
ूपेणान्व.फरणेएपदिवजीवयैवन्यरूपैग मायावल्कार्यविनिर्यु्तगुद्धयैव- 
म्यरपेय भावि प्रकारे, वमाश्रये इवि सम्बन्धः ।। ९ १ 


यतः समुद्भूतमिदं जगजडं 
न यं स््रोच्छुद्धमनन्तमदयप्र्‌ 1 


द्वदशत प्रकरणम्‌ 1 २६१ 
स एव सर्वान्तर आात्मरूपते 
न जीव एषोऽस्ति प्रथक्‌ परेशिलुः ॥ २ ॥ 


ब्रहमोऽन्येः जोवपदाय इवि ये मन्यन्वे, वान्‌ पर्वन्‌ परजदव 
खा्तानानोबभावमापयवे, न जोवेा नाम ब्रदयोऽन्यः कन्चित्‌ पदार्थ 
याह यत इवि ! यवे मायेपद्धिवयैवन्यादिदं ्रत्यच्तादिभिरु- 
मूचमाने जगद्धूवभैौविकरूपं जडाज्ञान कार्यत्वाद्‌ जटं सर्गकाले समुत्पन्न 
च परमात्मने न स्पगोत्‌, रव पव शुद्धं मायावत्कायकलङशन्यम्‌ , 
अद एव मागा्नायैदेगकालवस्तुपरिच्छेदूल्यतादनन्वम्‌ , खव प्वाद्रयं 
$तश्चन्यं से एव परमात्मा सर्वान्तरः सर्वस्यान्तरात्मा प्राणारेषा- 
धिना लीवोखि। एष जीवः परेभरातुः परमेश्वरदात्मरूपवः सर्वा 
त्मख्बरूपात्‌ न एवगस्नीवि योजना 1 २1 


ननेक्तिरेषा भवतामसङ्गता 
यतोऽस्ति मेदः परमेशजीवयोः 
विरुद्धधरमाभ्रययेाः क चैकता 
क्व दृष्टमेश्स्यं तिमिरपरकाशयेाः ॥ ३ ¶ 


नलु कषोवपरमेशच परस्परं भिन्न, विरुद्धस्वमावत्वात्‌, वम.म्रकोश- 
बदिषि शष्ुते-- नन्विति 11 २ 11 


क्त खेप जीवः परलन्त्रचे्टितः 
यरीस्युग्माभिमति्िं भिन्नधीः. । 


रर, 


भत्यकूचत््चिन्दामगौ 
क च खतन्त्रो द्यशरीर इश्वर 
स्तयोः कथं स्यादसिदा विभिन्रयोः ॥ ४ ॥ 


क्व धर्म्म॑पापादिवशोऽल्पदेहगः 

क्व नित्यशुद्धः परमेश्वरो विभुः । 
तयन चैक्यं परमाशुगेत्रयो- 

रििान्तरं प्रद्यु गम्यतेऽनयेाः ॥ ५॥ 


क्व भृतसंघातढाभिमानवान्‌ 

पदटूर्भिुक्तो मितवेधगक्तिमान्‌ । 
क्व कारयहेस्वादिविवर्जिंताऽतुलो 

द्यनन्तणुक्तिः सकलत्त ईश्वरः ॥ £ ॥ 
य्व वद्ध एपेाऽखिलटुःखपञ्नरे 

क्व नित्यमुक्तः खत एच ईश्वरः । 
तयोर्न चभ्यं रविविस्फुलिद्भयो- 

खिास्ति भेदेऽखिलल्लोकपीगतः ॥ ७ ॥ 
विरुद्धर्मान्वित्योः परात्मनोः 

कय॑यिर्दक्यं भविं न साम्प्रतम्‌ । 
क्व वारिवह्थोरभिदाऽञ्चसा भवेत्‌ 

क्व सम्भवेद्या तिमिरपरकारयेः ॥ ८ ॥ 


दष्दशं प्रकरणम्‌ । २६३ 


चिरुदधस्वभावत्वादिव्युक्तं दें बिद्रण्वंस्तयोरमेदाभावं साधयवि-- 
क्व चेयादिपश्वभिः । जीवो नाम कार्यकरणसह्वाताभिमानी घमां- - 
समेबान्‌ परिच्छिजज्ञानरक्िरलयन्वपराधीनः ) खः पुनरकार्यकरणे 
धर्माथितीवेः निरविश्तयज्ञानशरकिसम्पनो ऽपरतन्त्रः । क्तश्च विरुद्ध- 
स्वभावयेोः कथमपि नाऽमेदा भवितुं युक्त इति प्रषटकाथः । अतय 
यस्तु पश्वानां परधानं निगदव्याल्यावः ॥ ४--८। ॥ 


श्रथापि विस्वप्रतिविस्वयेरिि 
सिदावभासेऽपि तयेरुपाधितः । 
सभावतः शाख्रत ईगजीवयो- 
रभेद पवेति मतं न साम्पतम्‌ ॥ & ॥ 
नलु विम्बप्रतिविन्बयोर्थटाकायामदाकाशयेरिवैपाधिके विरुद्ध 
स्वमावचयाऽवमासे सद्यपि वत््वमसील्या्येकत्वप्रदिपादकशासाद्‌ „ 


जीवपरयो; परमायैव एकत्वमेव युक्तमिव्याशङ्क्य॒ निराचषट-- ` 
रथेति 11 € ॥ 


खमूर्त॑स्त्वारमनि ईशिलः कथं 
सङ्गच्छते वा भ्रतिविम्वनं नयात्‌ । 

त वाऽस्ति सर्र गताद्‌ महेरा 
विलक्षणं वस्स्विद विम्चयेग्यपि ॥ ९०॥ 


मणि प्रठिमिम्बावल्चयेदयेोरसम्भवादिति नेवि भिज्ञाय दे. 
माद--ममूर्धैपि । मूरद्रनयस्य मूर्चान्ठरे स्वच्खद्न्ये परविविम्बभानेः 


२६४ ॥ अस्यक्वश्वचिन्वोमयौ 


दृटः जद्ययः पुनरमूर्त॑रात्‌ सर्चगवलादद्वितीयत्वाच्च न दर्षय- 
स्थानीयं किञ्चिद्‌ द्रव्य प्रतिविम्बधोग्यमस्तीय्यैः ॥ १० ॥ 


खच्खे पदार्थे धतिविम्ब दश्यते 
लकेऽपि मूर्तस्य न चाप्यरूपिणः। 
न चास्त्यम्‌्तं्रतिविम्बसम्भवः 
क्व दमेतत्‌ प्रतिबिम्बनं रते ॥ ११ ॥ 


रूपवट्‌ द्रन्यमति्वच्छतया पवते द्रव्यान्वरस्य तद्विवेकेन गृ्य- 

"गणस्यापि छायां गृहीयात्‌, चिदात्म। ठु नीरूपे विषयी न विपयनच्छा- 

यायुदूमरदीवुमरचि । यथाहु--“शव्दगन्धरसानां च फीटशी प्रविवि- 
ग्या» इलयभिग्रत्याद--खच्य इति ) ११॥ 
न रूपयन्धाम्बरवायुविम्बनं 

र्ठं खते लोक इतेाऽपि नाऽससा । 

अरमूर्त॑वस्तुपरतिविम्वकरल्पना 

तता न जीवः भरतिविम्ब ईशितुः ॥९२॥ 


इममेवार्थं ्प्पि-न सूपेपि ॥ १२१ 


यथाम्बुस्यादिकमृतवस्तुनो 
विदृर्देःयः पतिविम्बकारणम्‌ 1 
यथाऽऽत्मनेऽन्यत्‌ भतिविम्बकारणं 
विद्दैयादि न युज्यते विभोः ॥ ९३॥ 


दर्द धकरणम्‌ १ २६५ 
श्ार्मन्यचिसििद्रव्यदेशयोरमावादपि न प्रतिबिम्वकस्पनेत्याद--- 
यथपि । पूर्यादिकमूतत॑वस्तुन. सकाशाद्‌ यथा९न्यदम्धु जलं बिदृद- 
देशश्च प्रविविम्बकारणं दृष्टम्‌, वथार्मने विम; परिमूर्णात््‌ सकाशा- 
दन्यद्विदू देशादि प्रदिविम्बकारणै न युज्यवे इवि योजना ॥ १३7 


श्रता न कु्रापि विदद्वयात्मनः 
कयापि युक्तया भतिचिम्बयेग्यता ! 
यता भवचाच्चुष एव वस्तुनि 
सचाच्चुपस्य प्रत्िविम्बनं नयात्‌ ॥ १४ ॥ 


वस्मादयुक्का प्रविविम्वकर्पनेयाह--अव इवि ॥ १४ ॥ 


ष न चाप्यविया परमात्मनो विभेो- 
हीमा 1 3 
हीमा ्रतिषिम्बनं कदा । 
अवस्तुभावादचत्ता जडा हिसा 
कथें मदत च्षमतेऽस्य विम्बनम्‌ ॥ १५ ॥ 
जन्वस्त्वविदयायां चकछविदिम्ब इति नेत्पाद्‌--न चेति] १५॥ 


न चाम्बरस्ये जलादिवस्तुनि 
अत्यक्चितः स्यात्‌ ध्र तिविम्वने हरेः । 
जलादिवत्‌ स्वच्छमिहापि वस्तु दि 
यदस्ति हेः धतिविम्बने तरिमोः 


7 १६॥ 
दे 


२६६ परत्यकूलच्वविन्तासरीए 


जन्वाकाशस्येव जल्लादै सर्वगतस्यापि ब्रह्मणः प्रतियिम्बन युक्तमिति 
नेदयाद--न वेवि ! साश्रन्त्रस्य त्राकाशस्य जले प्रतिबिम्बनं दश्यते 
इति चेत, न; जलादाबन्वराकाशेन सह श्रभ्ननक्त्रादीनामेव प्रिवि- 
म्वावभाखनात्‌ । श्रय कथेवित्‌ जानुमात्रजले दृस्वेशालाकाशदशैना- 
दाक्ाशस्य प्रतिविम्बसम्भनः, तथापि न बरह्मणि युज्यते; जलादिवत 
खच्छपरिच्छिननद्रव्यान्दरांभावादिति तात्पर्यायैः ॥ १६ ॥ 


न चाप्यवच्छद इदचिता विमेो- 
रखरणडभावादपि केनचित्‌ कदा । 
च्यवियया+न्तःकरणेन वा हरे- 
न चास्ति सम्बन्ध इतेऽप्यसङ्गिनः ॥ १७॥ 
नन्वस्तु तर्हिं फेनचिद्र्मयोऽवच्छेद पएवेति नेदयाद--न चेति (3 
नन्वर्तयेव श्रविद्ययाऽन्व.फरयेन वा ्रवच्ेद इति मेदयाह--भ्र विय” 
येचि । श्मसङ्गसवादेव नावच्छेद यथः ॥ १७ ॥ 
श्रभावरूपां क्षमते कथं जडाऽ 
विद्याप्यवच्छैदमसद्रवस्तुनः । 
विधाठुमन्तःकरणन्तु न क्तम 
छ जीवभावात्‌ पथमं तदुरियिततपर्‌ ॥ १८ ॥ 
भयिद्ययाऽन्व.करणेन वा भसङ्गम्य सम्बन्धो नास्तीप्युम्ं दिष्ट 


पोाति--भमायकूपेवि । पानामायमाप्रत्वान्‌ हस्या भ्मविद्याया भ्रवः 
शा धमावरपा भरदच्टेदं विधातुं करुमस्गम्य न छमवे 1 धन्त.करसे 


द्वादशं प्रकरणम्‌ । २६७ 


नाप्यवच्छेदे दुःखम्पाद इव्याद--्नन्वःकरणमितवि 1 बद्मयोऽसङ्गत्वात्‌ 
संसारयुपाधित्वाच भन्वःकरणस्य कथमाकारोने घटस्येन ब्रह्मणा वस्य 
सम्बन्धो मवेत्‌ १ न चा जीवभावात्‌ पूर्वमन्वःकरणस्य सत्त्वमपी- 
स्याद--क्मैति ॥ १८॥ 


ततोऽन्य एवात्मन ईश्वराटिमेः 
स जीव श्चामिन्तमनन्तदुःखभाक्‌ । 
प्रसिद्ध एवं नयतेाऽ्चुमृतितो 
विरूदभैक्यं कथमेतयेर्मतम्‌ ॥ १६ ॥ 
दस्मादू अह्णे द्रव्यान्दस्मेव जीव इत्याद --उव शिं ! चदप्त- 
स्मादात्मने व्यापकादीश्वराद्विभीः स ीवे।ईन्य प्प्रेति सम्बन्धः। भ्रव 
एव प्मामोच्वं मेपर्यन्दमनन्वदुःसात्मरसंत्तारमाक्येन प्रसिद्ध एव 
भयती युक्िवेःऽलुभूविवः सव्लोफातुमगदपि । कथमेवयोर्जविश्वरयो- 
विरुदरस्रमूपवयेस्तवयैस्यं युचछूयलभवविरुदधं मतं ष्लषटवमिदयरयः ।॥ १८ ॥ 
वेदेऽयमाद्मा स्वमस्ीति चैस्यगी- 
रुपासनार्थाऽस्तु न चैस्यतत्परा । 
उपासनादेव विमुक्तिरिष्यते 
^ किमर्थमद्धेतधियेऽग्यपेन्तणम््‌ ॥ २० ॥ 
नतु नास्माभिः स्यकपोल्नरत्िवमेवयौरैस्यम्‌, किन्तु न्ठस्रमसि? 


(धा ६॥८॥०५) “यमात्मा (हः २।१्‌। १६) ॥ 
भद्र्म" ( ० १।४॥ १०) इदि दुपिकद्म्बेन पविपादिदमेव 
दे 


२६८ प्रय्पूदच्वचिन्तामगौ 


सीकर वयम्‌, स्वया कथमैक्यप्रतिपादक श्रुतीनां व्यनस्थां क्रियते ! 
इति त्राह-वेदे इचि । “श्रयमालमा” ( व्र° २1 ५। १८ ) ^तच्व- 
मसि" ( छा० ६ । ८। ७) इद्यादिका श्रुविगीर्जावनह्मणोरवस्तुता भिन्न- 
यैरिवैकल्मपासनार्था भविष्यवि ! वथा एकव्वप्रतिपादिकाः श्रुतये 
भेदापवादात्च जीवत्रह्मणोरेकलाषासनविधियोषभूताथवादत्वेन सम्ब 
ष्यन्ते । बिधोयमानादेव बह्मोपासनात्‌ ससारोपरमलक्तणो मोचो$पि 
सम्मवतीति सर्वमुपपन्नम्‌ । ततश्च जीवनरहयोर्भेद एव सिद्ध इवि । 


हास्प््याथः ॥ २० ॥ 
श्चत्रोच्यते श्रौतमतं सदुत्तरं 
न तावदन्यत्वमखरएडवस्तुनः । 
प्रमाणत जीवगतं प्रतीयते 
तयोः प्रमाणविपयत्ता दयोः ॥ २१ ॥ 
एवं प्राप्ते समानि प्रविनानीवे-प्रत्रोच्यते श्वि 1 , न ताव- 
दन्यत्वं जीवस्य व्रणः सकाशात्‌ प्रमायेनावगन्तुं शक्यते, प्रमाणा" 
गोचरत्वास्‌ तयेदरित्य्धः ॥ २१॥ 
चिद्फत्मभावेन त्याः खरूपता 
न भेदसिद्धिः परमेशजीवयेः । 
तयोरचि्वे तु न खादिवस्तुने 
वि्नेप ईपनयेोभवेत्‌ सताः ॥ २२ ॥ 


प्वदेदोपपादयपि--चिदारमेपि ¶ षयेरिदपस्ये सरूपमेदानवर 


दादशं प्रकरणम्‌ । र्द 
गमात्‌ प्रमाणागेचरत्वादेव न वचद्धेदः अमाणगम्यः हयैरप्यचिदू 
पतव तु श्राकाशादिवदनास्मत्वानीश्वरत्वपरसङ्क इ्य्ैः || २२ !॥ 
छतीव शुद्धः परमेश्वरः सदा 
स प्र्यगात्माऽलिलमेदवर्जितः । 
न स्तपकाशस्य भिदापि शक्यते 
यदहीतुमन्यस्य ततोऽस्य वाऽन्यतः । २३ ॥ 
भमायेन वद्ेदप्रदाभावसुपपादयवि--श्रवीवैति । श्रत्यन्वणुद्ध 
श्ात्मा निर्भेदो ऽभ्युपेयः । एकस्यैव स्वयंप्रकाशव्वेऽपीवरस्य वस्माद्धेदा 


भदीतुमग्क्यः 1 श्रन्यय नीवादस्य परमेशरस्व, ठवः परमेश्वरा 
दन्यस्य जोवस्य प्रदीतुमशक्य इयथः ॥! २३ ॥ 


सिदायहः सम्भवतीनरस्य चा । 
न चच्चुपा रूपभिदाऽपि णव्दता 
सहीतुमहां न च दश्यते तया ॥ २ 2 ॥ 
एवदेव द्रढयपि--मेवि । नेकस्य ४ 
दपरिच्द्नाद्ेदपदयं सम्मयति, श्रदगा रूपस्य गन्दा भेदमदया- 
द्नादित्यसैः ।॥ २४ ॥ भ 
ततो न भेदोऽप्यनयोः षमाणुततो 
4 (1 परमेरजीबयेः ५. 
पटाठ॒महः परमेराजीवयेः | 


२७० प्रत्यकूदच््रचिन्तामणौ 
न चान्यसंवेदनवन्महस्वताः 
केनापि मानेन तयोः स गद्यते ॥ २५ ॥ 
तवः करिमिटव ब्राह--तत इति ! रस्मान्नानयेदः प्रमाण- 
श्राह्य न च पुरुपान्वरसंवेदनवत्‌ स्वयंप्रकोशयोः केनापि ्रमायेन व्रहयं 
सम्मववीत्यथैः | २५ ॥ 
अथाभ्युपेयेत स जीवे सागमा- 
दौपाधिकस्त्हिं न वास्तवो भवेत्‌ । 
स जीवभावो निरुपाधिकं परं 
त्रद्यैव सिद्धेधदभिदा तयोः स्वतः ॥ २६ ॥ 
नतु जीय श्रौपाधिकस्तस्य कथं ब्रह्मणा वास्तवेर्यैक्यम्‌ † इवि 
दत्राह--भ्रयेति । वरि स जीवमा घाखये न भवेत्‌ । सथा च 


प्रं प्रदीव निरुपाधिकं परमार्थवस्त्विति स्वव एव घथेषैटाफाशमदा- 
काशयारिवामेद इत्यर्थः ॥ २६ ॥ 


ततेाऽपि विस्वप्रतिविम्बयोरि 
भिदावभासः परमात्मजीवयेोः । 

अनायव्रियापरविज्रम्भितो न सन्‌ 
सतस्स्वमेदः परमार्थं इष्यते ॥ २७ ॥ 


शस्पाथोयक्एयो्भेदायमासे विम्दप्रदिषिम्दयोरिद भायाविमुम्मिव 
इन्याद--लत इति 11 २७॥ 


द्वषदशं ्रकूरणम्‌ । २७१ 
यथेह ष्टं प्तिविस्वनं जले 
व्योघ्नस्तया ब्रह्मण इष्यते न क्रिम्‌ । 
अनप्यनिर्वान्यमलण्डविद्धनेऽ- 
ध्यस्तं तमस्तज स इष्यते श्नमः ॥ २८ ॥ 
यचूक्तमू-्रङणो ऽमूर्तलाद्‌ वस्त्वन्वरामावाच्च प्रपियिम्बने न 
सम्भवतीति, सत्राह--यथेति । भ्रमूरत॑सयाप्याकाशस्य जके प्रतिनि- 
म्बद्ी नान्नासम्भवः, म॒ च वर्स्वन्तराभरावः; परमाथैवस्तुत्वामावेऽमि 
्मविधातरकार्यापाममावनिलखणत्वेनाभ्युपगमादियाद्‌--श्रनादीति । 


तमेःऽक्ञानम्‌, वत्रा्ञाने स श्रमे यिन्बप्रतिविम्वभावलक्रेण इष्यते 
इयथः ॥ २८॥ 


श्रतोऽस्त्यवियाविषये चिदात्मन- 
स्तत्कार्यवुदधरे भ्रतिविम्च एव ता । 
स्र जीव ईणान्न विलक्तणः स्वतो- 
स्रुपासिदा नेक्यविरोधिनी भवेत्‌ ॥ २६ ॥ 
खषा चाऽवियाकल्पिवानिर्ववनीयमेदेत न वासयैस्यस्य ठवि- 
रयाद्‌ इवि 1 स अ्ररिविम्बस्पे जीव ईंशादनवच््छिन्नचैत- 
न्याद्‌ यिल्तरणोा न मरतीयथैः सुगममन्यत्‌ 1 २६ ॥ 
यथा जडेऽच्ये सुक्कुरेऽस्ति विम्बने 
तथाऽस्त्यविद्याविपये परात्मनः । 


२७२ प्रयकूवतत्वचिन्तामयौ 
च्राभासयोम्यदमपीप्यते जडेऽ- 
ज्ञाने च तर्कार्यमनस्यपीशितुः 1३० ॥ 
भन्वबिदयायां श्रस्वच्छत्वात्‌ तेत्र कथं भरतिविम्ब इच्यते ¢ इदयाश- 
द्रुपरास्लच्छत्व्यासिद्धत्वादियाद- यथेति । श्रस्वच्छत्वं न तावदचेतन- 
स्म , दर्षणादादपि तत्सङ्गात्‌ । यैदन्यावभासायोग्यत्वं चेत्‌, तद- 
सिद्धम्‌. । यच श्रामगसयोन्यत्वमज्ञाने जडे वत्कायेः मनस्यन्तःकरये 
चापौरितु््ह्ैतन्यस्ेप्यवे स्वीक्रियते तस्माद्‌ यथा खच्ठै लडे$पि 
सकरद विभ्बनै प्रविविम्बनमस्ति लोकप्रसिद्धम्‌, वा परमात्मनो ऽप्य 
वि्याविपयेऽस्त्येव प्रविविम्ब इति न काचिदतुपपच्विरित्यथः ।। ३० ॥ 


ततेाऽस्यविदयाध्रतिविम्विते पर. 

अह्मैव जीवो व्यवहारगाचरे । 
तद्रचिम्बभूतं परमेश्वरस्त्विति 

स्वतरिचदानन्दमखणडमद्ययम्‌ ॥ ३१ ॥ 
यदाऽपि बुद्धो भतिविम्व ईशिलुः 

स जीवभाव्रोऽभ्युपगम्यते विभः । 
तथापि शुद्धं परमात्मवस्तु स. 

चिददयं लक्ष्यत पएतयेर्पुः ॥ ३२ ॥ 

दस्मादवियाप्रतिविम्िवमन्वःकरदप्रविषिम्डि्ं दा ब््ठयैवन्यं 


जीक्गष्दयाच्यं मवति, सदेव विम्दमूतमनवच््ि्यैदन्यमीच्चर इति 
गीयत्रै। दयारव अरपरमेष्छरयस्दवं पददाच्ययारर्वाच्न्नावव- 


द्वादशं प्रररणम्‌ 1 २५ 


च््छिन्नह्पेय विरदधस्वभावयेरष्येरतवोपदेशैन तदडुभवाठुगतप्रयग- - 
द्विवीयचिन्माघ्रं लच्छते । ववश्च सेसारमूलावियानिष्रत्तिरिवि सवे. 
सुपपन्नमिलाशयेनाद--उ्व॒इयादिद्राम्याम्‌ )} ३१--३२ । 


मायाद्यच्छदंमतेऽपि सम्भवे- 
द्ावार्मकत्वात्तमसस्तमोभिंदा । 

मिथ्या तदटुच्लेद इदात्मवेाधत- 
स्तदेक्यमाभाति विशद्धमक्षरम्‌ ॥ ३३ ॥ 


यत्पुनरुचम्‌-्र सण वस्लन्वरामात्रादक्ञानस्य च क्षानामाव- 
मात्रत्वादन्त.करणस्य मैसारद्देतुदया ब्रद्मसम्न्धामायादगच्येदावुष+ 
पचिरिति, तव्राह--मायादोवि । वमस मायावियादि्न्दवाच्यस्या- 
क्षानस्व समारकास्यमूहस्यामावयिनचगत्वाद्‌ भाव्रात्मरुत्यम्‌ । नदि 
म्यस्य दययपरपन्यस्य प्टविमूतमतानममावरूपं मविलुमरदपि; 
"सदादिष्वदर्मनान्‌ “मायां दु पवि विद्यान्‌” ( रप्र ४ । १९ ) इति 
-श्रूठेः । वचद्च प्याया चमायवि्धउयत्वान्‌ वदेच्ददे टषपयचै 
ब्रह्मणः 1 आादविपदेनान्त.करफानामपि नायाकारयतान्‌ वदद्ररिपे मष्म- 
सम्यन्धाद्रदा्तन्यम्यातच्देदकत्वमदफरपते । ततर मायाव्च्दयैरेन 
“, परमेदवस्त्वन्यवदहायि इन्त.करणारच्ेदेन जोरव्ययदार्‌ श्वि चयो्भि. 
ख्याऽनिःंचनौया भिदा सम्भयेत्‌ । इदाऽधिकारि्ररीरे श्नत्मद्ावनेा 
म्ैस्वक्षानेन सटुच्यदे वयोर्मायावत्का दपि सदस्यं ययोर्शापिपरमे. 
यवग्येरपष्टस्यं विद्धं मायात्कारयसेसर्गन्यमव एदाचतरमपरि. 
स्दिलाल्सरङ वाल्यवं जरूनिपापनामासि--रपमयविवन्येन्‌ प्रकागचे 
यसेः ॥ ३३१ 
६५ 


मष्ट भरत्यक्दच्चिन्वामणौ 
तथा तयोस्तच्चमसीतिषाक्यतेाऽ- 
प्यखरडमेक्यं परमार्थत बुः । 
न चार्त्यविव्याृतमेदतः क्षतिः 
स्वते(ऽप्यभिन्नस्य चिदद्वयात्मनः ॥ २४॥ 


इममेवार्थं सपष्टयति-तयेति ॥। ३४ ॥ 


तदेध्यनिष्ठस्थ जगन्निपेधिनः 

शाखस्य योगे विधिना न सम्भवेत्‌ । 
तता न भेदः परमातमजीवये- 

मनाक्‌ श्युतीनां परिताऽवलेकनात्‌॥ ३५॥ 


वदैव व्रमस्यादिशाखस्यैकात्मवसतुमाघ्रपरत्वान्न विधिगन्धेनापि 
सम्बन्धः। उधैकल्वप्रतिपादिकःाः श्रुतयो भेदापवादिकाचा द्वितीयव्तु- 
माघ्रपयेवसायिन्य इति न वासां विधिोषा्थैवादत्वसम्भव्र इ्याशये- 
नाद--वदैक्यनिषठस्यति । घ्नदैक्यपरस्य तक्त्वमस्यादिशालस्य "नेद 
जानासि फिथ्यन,, इ्त्यादिद्ययापवादनिष्टस्य च शाखस्य विधिना 
विधिगन्धेनापि यगः सम्बन्धे न भप्रेदित्वथेः । घवर्च श्रुतीनां धरि" 
दा ऽषज्ञोनादद्धैववस्तुवास््यपरादकपद्निधलिद्घपर्यानचनाद्‌ जीवमह्य- 
फेरिफत्वमेव न मेदगन्धो ऽष्यस्तौचि निरवधमित्य्ैः ॥ ३५॥ 


1 स्वातन्त्यमेकस्य विपर्य्ययेाऽन्पते 
मायात भेद इत्ति भत्रीयते । 


दरा प्रकरणम्‌ । २५४४ 
न बन्धदरात्तौ परमार्थतस्तया- 
न चाऽस्य ताभ्यां विमलस्य तलेपता 1 ३६॥ 


श्रावियकषर्म्मैः परस्परविरुद्धखभावः, न तेन परमार्थवस्तुपि- 
रिद्ाह- स्वावन्त्यभिति ! एकस्य परमेश्वरस्य अन्यता जीवस्येदयर्थः । 
स्पष्टमन्यत्‌ ॥ ३६ ॥ 


न याप्रदातमाबगविः श्रुतेर्नयात्‌ 
स्वयाऽतुमूल्या श्रमसंशयोाज्मिता । 

न तावर्ैक्यं परमास्मजीवयेः 
भतीयते कस्यचिदप्यसद्भिनोाः ॥ ३७ ॥ 


स्ररूपसाक्तात्कारपर्यन्वमेव विरद्धघर्मेमानमपीयाद--न याव 
दिति | ३७ ॥ 


प्रनायविद्याङतमेदभानत- 
स्तयारभेदानवभासनात्तया । 

जोचस्य ससारगतिर्यनर्थिंका 
प्रवाहरूपेण टटेव भाते ॥ ३८ ॥ 


या्ववैकयरमनान्‌ कस्पिदमेदावमासादेव च जोमय संसूविदादय- 
मि्याद--मनादीदि ॥ ३८॥ ४ 


२७ श्रत्यकूतत्त्वचिन्तामणौ 


युणाश्च दाधाः परमात्मवस्तुनि 

स्वयंप्रकाशे परिकल्पिता श्वा । 
श्मवियया संसटतिरदयात्मनि 

न तेन काचित्‌ ्षतिराट्मवस्तुनः ॥३६॥ 


सार्वह्यमौढ्यादीनां मायिकधर्माणां परस्परविरद्वत्वेऽपि न वस्तुता 
मनागपि वयेरैक्यस्य त्तिरस्तीयाद- गुणा इति । अनायविद्या 
वस्वन्ञानैकनिवत्येया परमात्मवस्तुनि दत्पदा्ं रुणा- सार्वरयादये 
दषाश्च मैहयादय. स्वर्॑प्रकारो प्रयगारमनि त्वंपदारये पा श्रनि्ैच- 
नीया व परिकर्पिठाः । ससृति. कार्यकारणरूपेण नानामेदमवौ 
श्द्भयात्मनि कोवताद्रैठवस् शपेय प्रिकस्पितेवि वचनपरिणामेनान्वयः । 
देन शुणदेपादिरत्पितव्वेन हेतुना शुद्धसशितसुपात्मकस्यात्मवस्तुनेः 
नरद्याद्रयस्य न काचित्‌ उविरस्नोचि योजना । ३९६ ॥ 


्मन्ञानमित्यत्र नजाऽववाघ्यतेऽ- 
प्यभाव एव प्रतियागिनेऽस्तु सः । 
अभावमानेन तयाः षसिद्धिते 
न भावरूपे खलु र्यते रमा ॥ ४० ॥ 
स्वादेचदु, यदि म॑मृविकाग्यमरियादिशव्दवाच्यमक्षाय मावर्ूपं 
मेन्‌ । ननु कथं न भावरूपम्‌ { प्रपश्यफारथम्य भवरूपतमन्ञानम्य 
भिदपेदिषि चन्‌, न, यारे प्रमाफामावान्‌, शानप्रायमादप्रपयं सयेार- 
सानत्वप्रसिद्धेश्च । चयारेय दानप्रतिवेयरूपदयाऽतानशस्दवारयररापप- 
केरमादप्रमाएमिद्धन्वाष चयेन कडूस्यविरिचमावरूपाखाने प्रमदयमन्वि। 


द्ष्दश्ं प्रकरणम्‌ 1 २७ - 

नापि वरप्रसिद्धे लोके) अते क्ञानामावमात्रमेवाक्ञानमिति मीमांस 
कास्ताविकाछच मन्यन्ते । चदैदन्मतं दूषचितुमुस्यापयति--श्रह्ञानमिति । 
खदन्यतद्‌मावतद्धिरुद्धपयरयेषु सत्स्वपि अज्ञानमियत्र ननाऽमाव श्छ 
वेष्यते प्रतियोगिना ज्ञानस्य स चाभवेऽवमासनशोलस्य ल्षानश् 
प्रागभावे मवतु । यदि वा तस्य प्रष्वंस इतीप्यताम्‌, न तत्रा ऽऽग्रहः । 
मद्यभावस्य भावरूपकार्य प्रति कारणत्वं कथ्यत्‌ सम्भाव्यते इयगः 1 
एषमज्ञानशब्दब्युस्पादनेन तस्यामावरूपत्वं प्रसाच्य प्रमायमरसिद्धिरपि 
तत्रैनेयादह---अमावबम्रानेनेति 1 अभावप्रमायेन तयोः प्रागभाव- 
प्व सयोः विपयेऽल्ानशाब्दप्रसिद्धेनै मावल्मे ज्ञाने प्रमा दौकिको बैदिकी 
खलु दश्यत द्रति याजना 1 ४ 11 


सुक्षः स्रुत्याय पराश्शत्यद्ं 
गाटं किलास््राण्समबेदिषं न किष । 
सभ्यं परामर्शं ऋते सुषुम्तिगा- 
युभृतिमन्ञानपदान्न सम्भवेत्‌ ॥ ४१ ॥ 
भादरूपाङनि प्रमाएाभाबपन्तं प्रयाचच्छाणस्नर प्रमात्वेनार्घापत्ति 
द्शयवि--सु्र इति । सुप्रोस्यिवस्य वावदल्तानपसामर्शान्ययाडुपपचि- 
भनिरूपान्ताने प्रमाणमिवि वदभाववचने सादसमत्रम्‌ । सुपः पुरपः 
समुत्थाय गाद्रमहमस्वाप्समेवावन्तं कालं न किंचिदवेदिपमिवि सुषु. 
प्रिक्रालीनमन्ञाने पराखशवि। स चायं पराम ते सुपुप्रिगालुभूतिं 
सुपु्िकालीनाक्षानविययानुमवमन्दरेणायुपपन्न इयः ॥ ४१ ॥ 
यते विशिष्टानुभवानुतार्ययं 
तादक्‌ परामर्यं इतीह निर्णयः 1 


र्थ्य भलक्चच्वचिन्वामयौ 
न सुत्तिकालेऽनुभवेऽस्वयभावगो 
यहायभावात्‌ पतियोगिधर्मिंणाः ॥ ४२ ॥ 


व्रोपपत्तिमादह--यव इति । विशिष्टातुभवपू्कखात्‌ विरि्ट- 
परामरशैस्य 1 न च सुपुप्तिकात्तेऽभावानुभवः सम्भवति । धर्मिभरहणश्रति- 
येएगिस्मर्णादपेच््यते दि श्रभावाचुभवः ! न च सुप्तिकाले धर्भिव्रहणं 
सम्भवति, निःशेपकरणव्यापारोपरमात्‌ । सकलकरणव्यापारोपरमे 
दि सुपुभ्िरियम्प्रियाह--्रहा्यमावादिवि । धर्मिप्रहणप्रतियेगिसम- 
रणायभावादिलयथः ।। ४२ ॥ 


सामस्यभावादपि नैव सम्भवे 
दभाक्वोधस्य तदा सुपुिके 1 
स्वदुक्तवोधपरतियेग्यभावगा- 
खभूतिरक्तानमितेाऽपि मन्मतम्‌